The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि तवाग्नेयपुराणकम् । ईशानकल्पवृत्तांतं वसिष्ठायानलोऽब्रवीत् ॥ १ ॥

श्रीब्रह्मा म्हणाले—आता मी तुला अग्नेयपुराण स्पष्टपणे सांगतो; ईशान-कल्पातील तो वृत्तान्त, जो अग्निदेवांनी वसिष्ठांना कथन केला।

Verse 2

तत्पंचदशसाहस्रं नाना चरितमद्भुतम् । पठतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापहरं नृणाम् ॥ २ ॥

ते (पुराण) पंधरा सहस्र श्लोकांचे असून नाना अद्भुत चरित्रांनी युक्त आहे; जे वाचतात व जे ऐकतात, त्या मनुष्यांचे सर्व पाप हरते।

Verse 3

प्रश्नः पूर्वं पुराणस्य कथा सर्वावतारजा । सृष्टिप्रकरणं चाथ विष्णुपूजादिकं ततः ॥ ३ ॥

प्रथम पुराणाविषयी प्रश्न (उपोद्घात) आहे; मग सर्व अवतारांपासून उद्भवलेली कथा आहे। त्यानंतर सृष्टीप्रकरण, आणि मग विष्णुपूजा इत्यादी विषय आहेत।

Verse 4

अग्निकार्यं ततः पश्चान्मंत्रमुद्रादिलक्षणम् । सर्वदीक्षाविधानं च अभिषेकनिरूपणम् ॥ ४ ॥

यानंतर अग्निकार्य (होमादि) वर्णिले आहे; मग मंत्र, मुद्रा इत्यादींची लक्षणे; सर्व दीक्षांची विधी आणि अभिषेकाचे निरूपण आहे।

Verse 5

लक्षणं मंडलादीनां कुशापामार्जनं ततः । पवित्रारोपणविधिर्देवालयविधिस्ततः ॥ ५ ॥

मग मंडल इत्यादींची लक्षणे; त्यानंतर कुशा व अपामार्गाने मार्जन (शुद्धी); मग पवित्र-आरोपणाची विधी, आणि पुढे देवालय (मंदिर) विधी आहे।

Verse 6

शालग्रामादिपूजा च मूर्तिलक्ष्म पृथक्पृथक् । न्यासादीनां विधानं च प्रतिष्ठापूर्तकं ततः ॥ ६ ॥

यात शालग्रामादी पवित्र रूपांची पूजा-विधी सांगितली आहे आणि मूर्तींची लक्षणे वेगवेगळी वर्णिली आहेत। पुढे न्यासादी कर्मांचे नियम तसेच प्रतिष्ठा व मंदिर-निर्माण/स्थापना यांचे विधान उपदेशिले आहे।

Verse 7

विनायकादिपूजा च नानादीक्षाविधिः परम् । प्रतिष्ठा सर्वदेवानां ब्रह्मंडस्य निरूपणम् ॥ ७ ॥

यात विनायकापासून आरंभ होणारी पूजा, विविध दीक्षांची परम विधी, सर्व देवतांची प्रतिष्ठा आणि ब्रह्मांडाचे निरूपणही सांगितले आहे।

Verse 8

गंगादितीर्थमाहात्म्यं द्वीपवर्षानुवर्णनम् । ऊर्द्ध्वाधोलोकरचना ज्योतिश्चक्रनिरूपणम् ॥ ८ ॥

यात गंगा आदि तीर्थांचे माहात्म्य, द्वीप व वर्षांचे वर्णन, ऊर्ध्व व अधोलोकांची रचना आणि ज्योतिश्चक्राचे निरूपण केले आहे।

Verse 9

ज्योतिषं च ततः प्रोक्तं शास्त्रं युद्धजयार्णवम् । षट्कर्म च ततः प्रोक्तं मंत्रमंत्रौषधीगणः ॥ ९ ॥

त्यानंतर ज्योतिषशास्त्र सांगितले आहे आणि ‘युद्धजयार्णव’ नावाचा ग्रंथही। पुढे षट्कर्माचे विधान तसेच मंत्र, प्रतिमंत्र आणि औषधीसमूह यांचे निरूपण केले आहे।

Verse 10

कुब्जिकादिसमर्चत्वं षोढा न्यासविधिस्तथा । कोटिहोमविधानं च मन्वंतरनिरूपणम् ॥ १० ॥

यात कुब्जिका आदीपासून आरंभ होणाऱ्या समर्चनेची विधी, षोढा न्यासविधी, कोटिहोमाचे विधान आणि मन्वंतरांचे निरूपणही सांगितले आहे।

Verse 11

ब्रह्मचर्यादिधर्मांश्च श्राद्धकल्पविधिस्ततः । ग्रहयज्ञस्ततः प्रोक्तोवैदिकस्मार्तकर्म च ॥ ११ ॥

त्यानंतर ब्रह्मचर्यादी धर्मांचे वर्णन केले आहे; पुढे श्राद्ध-कल्पाची विधी सांगितली आहे। मग ग्रहयज्ञ तसेच वैदिक व स्मार्त कर्मांचे निरूपण केले आहे।

Verse 12

प्रायश्चित्तानुकथनं तिथीनां च व्रतादिकम् । वारव्रतानुकथनं नक्षत्रव्रतकीर्तनम् ॥ १२ ॥

येथे प्रायश्चित्तविधीचे कथन आहे आणि तिथींशी संबंधित व्रतादिकांचेही वर्णन आहे। पुढे वारव्रतांचे कथन व नक्षत्रव्रतांचे कीर्तन केले आहे।

Verse 13

मासिकव्रतनिर्द्देशो दीपदानविधिस्तथा । नवव्यूहार्चनं प्रोक्तं नरकाणां निरूपणम् ॥ १३ ॥

येथे मासिक व्रतांचे निर्देश, दीपदानाची विधी, नव-व्यूहांची अर्चना आणि नरकांचे निरूपण सांगितले आहे।

Verse 14

व्रतानां चापि दानानां निरूपणमिहोदितम् । नाडीचक्रसमुद्देशः संध्याविधिरनुत्तमः ॥ १४ ॥

येथे व्रतांचे व दानांचे निरूपणही सांगितले आहे; तसेच नाडीचक्राचा संक्षिप्त निर्देश आणि अनुपम संध्याविधीचे वर्णन आहे।

Verse 15

गायत्र्यर्थस्य निर्द्देशो लिंगस्तोत्रं ततः परम् । राज्याभिषेकमन्त्रोक्तिर्द्धर्मकृत्यं च भूभुजाम् ॥ १५ ॥

गायत्रीच्या अर्थाचा निर्देश, त्यानंतर लिंगस्तोत्र; राज्याभिषेकाचे मंत्रोच्चार, आणि राजांच्या धर्मकृत्यांचेही वर्णन आहे।

Verse 16

स्वप्नाध्यायस्ततः प्रोक्तः शकुनादिनिरूपणम् । मंडलादिकनिर्द्देंशो रत्नदीक्षाविधिस्ततः ॥ १६ ॥

त्यानंतर स्वप्नाध्याय सांगितला आहे, मग शकुनादी लक्षणांचे निरूपण; पुढे मंडलादींचा निर्देश, आणि त्यानंतर रत्न-दीक्षेची विधी कथन केली आहे।

Verse 17

रामोक्तनीतिनिर्द्देशो रत्नानां लक्षणं ततः । धनुर्विद्या ततः प्रोक्ता व्यवहारप्रदर्शनम् ॥ १७ ॥

यानंतर रामोक्त नीतीचा निर्देश; मग रत्नांची लक्षणे; पुढे धनुर्विद्या सांगितली आहे, आणि व्यवहार (न्यायप्रक्रिया) याचे प्रदर्शन आहे।

Verse 18

देवासुरविमर्दाख्या ह्यायुर्वेदनिरूपणम् । गजादीनां चिकित्सा च तेषां शांतिस्ततः परम् ॥ १८ ॥

‘देवासुर-विमर्द’ नावाचे प्रकरण आणि आयुर्वेदाचे निरूपण आहे; गजादींची चिकित्सा देखील आहे, आणि त्यानंतर त्यांच्या शांतीचे कर्म परम उपाय म्हणून सांगितले आहे।

Verse 19

गोनरादिचिकित्सा च नानापूजास्ततः परम् । शांतयश्चापि विविधाश्छन्दः शास्त्रमतः परम् ॥ १९ ॥

मग गो-नारदादी परंपरेपासूनची चिकित्सा; त्यानंतर नानाविध पूजा; पुढे विविध शांतीकर्मे, आणि मग छंदःशास्त्राचा उपदेश आहे।

Verse 20

साहित्यं च ततः पश्चादेकार्णादिसमाह्वयाः । सिद्धशब्दानुशिष्टिश्चकोशः सर्गादिवर्गकः ॥ २० ॥

यानंतर साहित्याचा विभाग; मग ‘एकार्ण…’ या नावाने प्रसिद्ध संहिता; पुढे सिद्ध (प्रामाणिक) शब्दांचे अनुशासन, आणि सर्गादी वर्गांनुसार रचलेला कोशही सांगितला आहे।

Verse 21

प्रलयानां लक्षणं च शारीरकनिरूपणम् । वर्णनं नरकाणां च योगाशास्त्र परम् ॥ २१ ॥

यात प्रलयांची लक्षणे, देहधारी जीवाचे निरूपण, नरकांचे वर्णन आणि योगशास्त्राचा परम उपदेश सांगितला आहे।

Verse 22

ब्रह्मज्ञानं ततः पश्चात्पुराणश्रवणे फलम् । एतदाग्नेयकं विप्र पुराणं परिकीर्तितम् ॥ २२ ॥

यानंतर या पुराणाचे श्रवण केल्याचे फळ ब्रह्मज्ञान आहे। हे विप्र, हे पुराण ‘आग्नेय’ प्रकारचे म्हणून कीर्तिले आहे।

Verse 23

तल्लिखित्वा तु यो दद्यात्सुवर्णकलमान्वितम् । तिलधेनु युतं चापि मार्गशीर्ष्यां विधानतः ॥ २३ ॥

जो हे लिखवून सुवर्ण-कलमासह दान देतो, आणि मार्गशीर्ष महिन्यात विधिपूर्वक तिळधेनूही अर्पण करतो—(तो पुण्य लाभतो)।

Verse 24

पुराणार्थविदे सोऽथ स्वर्गलोके महीयते । एषानुक्रमणी प्रोक्ता तवाग्नेयस्य मुक्तिदा ॥ २४ ॥

जो पुराणार्थ जाणतो तो स्वर्गलोकी सन्मानित होतो। ही तुझ्या आग्नेय पुराणाची अनुक्रमणी सांगितली आहे—मोक्षदायिनी।

Verse 25

श्रृण्वतां पठतां चैव नृणां चेह परत्र च ॥ २५ ॥

जे हे ऐकतात आणि जे याचे पठण करतात, त्यांना इहलोकीही आणि परलोकीही—दोन्हीकडे कल्याण होते।

Verse 26

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादेऽग्निपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामैकोनशततमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘अग्निपुराणाच्या अनुक्रमणी (विषयसूची)चे निरूपण’ नामक नव्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ९९ ॥