The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
सनातन नारदांना सांगतात की सप्तमी ही सौर तिथी असून सूर्योपासना व मासानुसार व्रतांसाठी अत्यंत योग्य आहे. चैत्र शुक्ल सप्तमीला शुद्ध मातीच्या वेदीवर बाहेर स्नान, अष्टदल कमळ-मंडल, मध्यभागी विभावाची प्रतिष्ठा, दिशांमध्ये युग्म-गण (गंधर्व, राक्षस, नाग/काद्रवेय, यातुधान, ऋषी) यांची स्थापना व ईशान्येस ग्रह-स्थापन असे विधान आहे. पुढे षोडशोपचार पूजा, ८०० घृताहुतींचा होम, सूर्याला ६४ व इतरांना तितक्याच नियत आहुती, दक्षिणा—फल म्हणून सुख व देहान्तानंतर ‘सूर्यमंडलमार्गे’ परमधामप्राप्ती सांगितली आहे. नंतर प्रत्येक महिन्यातील सप्तमीसाठी वेगवेगळी व्रते: वैशाखी गंगा-व्रत (हजार कलश), कमल-व्रत (लहान सुवर्णकमळ, कपिला-दान, उपवास), निम्बपत्र-व्रत (मंत्र व मौन), शर्करा-सप्तमी, ज्येष्ठात इंद्राचा सूर्यरूप जन्म, आषाढात विवस्वान् प्रादुर्भाव, श्रावणात अव्यंग-व्रत व हस्त-नक्षत्र महिमा, भाद्रात अमुक्ताभरण व सोमांश-महेश पूजा, फल-सप्तमी (फळार्पण, रक्षासूत्र), आश्विनात शुभ-सप्तमी व पंचगव्य, कार्तिकात शाक-व्रत, मार्गशीर्षात मित्र-व्रत (विष्णूचे उजवे नेत्र मित्र), पौषात अभय-व्रत (त्रिसंध्या पूजा, मोदक-दान), माघ कृष्णात सर्वाप्ति (सुवर्ण सूर्यचक्र, जागरण), अचल/त्रिलोचन-जयन्ती व रथ-सप्तमी (रथ-दान), भास्करी सप्तमी (उषःस्नान, अर्क/बदरी पाने), पुत्र-सप्तमी, व फाल्गुनात अर्कपुट/त्रिवर्गदा। निष्कर्ष: दरमहा सप्तमीला भास्करपूजा स्वतंत्रपणे इच्छित फल देणारी आहे।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि सप्तम्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरो भक्त्या सूर्यसायुज्यमाप्नुयात् ॥ १ ॥
सनातन म्हणाले—हे नारदा, ऐक; मी सप्तमीची व्रते सांगतो. ती भक्तिभावाने केल्यास मनुष्य सूर्यदेवांचे सायुज्य प्राप्त करतो.
Verse 2
चैत्रे तु शुक्लसप्तम्यां बहिः स्नानं समाचरेत् । स्थंडिले गोमयालिप्ते गौरमृत्तिकयास्तृते ॥ २ ॥
चैत्र महिन्याच्या शुक्ल सप्तमीला बाहेर स्नान करावे; गोमयाने लिंपलेल्या व गौर/पिवळसर मातीने पसरलेल्या स्थंडिलावर विधिपूर्वक आचरण करावे.
Verse 3
लिखित्वाष्टदलं पद्मं कर्णिकायां विभावम् । विन्यसेत्पूर्वपत्रे तु देवौ द्वौ कृतधातुकौ ॥ ३ ॥
आठ दलांचे पद्म रेखाटून त्याच्या कर्णिकेत ‘विभाव’ स्थापित करावा; आणि पूर्वदलावर धातुनिर्मित दोन देवांना विन्यस्त करावे.
Verse 4
आग्नेयं च न्यसेन्पत्रे गंधर्वौ कृतकारकौ । दक्षिणे च न्यसेत्पत्रे तथैव राक्षसद्वयम् ॥ ४ ॥
आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दलावर ‘कृत’ व ‘कारक’ हे दोन गंधर्व स्थापित करावेत; आणि दक्षिण दलावर त्याचप्रमाणे दोन राक्षसही विन्यस्त करावेत.
Verse 5
आकृतौ द्वौ न्यसेत्पत्रे नैर्ऋते मुनिसत्तम । काद्रवेयौ महानागौ पश्चिमे कृतचारकौ ॥ ५ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ, नैर्ऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दलावर दोन आकृती ठेवाव्यात; आणि पश्चिम दलावर ‘कृतचारक’ म्हणून प्रसिद्ध काद्रवेय असे दोन महानाग विन्यस्त करावेत.
Verse 6
वायव्य यातुधानौ द्वौ उत्तरे च ऋषिद्वयम् । ऐशान्ये विन्यसेत्पत्पे ग्रहमेको द्विजोत्तम ॥ ६ ॥
वायव्य दिशेस दोन यातुधान ठेवावेत आणि उत्तरे दोन ऋषींचे युग्म स्थापावे। ईशान कोनात पद्म-यंत्रावर एकच ग्रह ठेवावा, हे द्विजोत्तम।
Verse 7
तेषां संपूजनं कार्यं गंधमाल्यानुलेपनैः । दीपैर्धूपैः सनैवेद्यैस्तांबूलक्रमुकादिभिः ॥ ७ ॥
त्यांचे संपूर्ण पूजन गंध, माळा व अनुलेपनाने करावे। दीप-धूप, नैवेद्य तसेच तांबूल, सुपारी इत्यादी अर्पण करावे।
Verse 8
एवं संपूज्य होमं तु घृतेनाष्टशतं चरेत् । सूर्यस्याष्टाष्ट चान्येषां प्रदद्यादाहुतीः क्रमात् ॥ ८ ॥
अशा रीतीने पूजन करून घृताने आठशे आहुतींचा होम करावा। नंतर क्रमाने सूर्याला चौसष्ट आणि इतरांनाही तितक्याच आहुती द्याव्यात।
Verse 9
नाममंत्रेण वेद्यां वा ततः पूर्णाहुतिं ददेत् । दक्षिणा च ततो देया द्विजेभ्यः शक्तितो द्विज ॥ ९ ॥
त्यानंतर नाममंत्राने (किंवा वेदीवर) पूर्णाहुती द्यावी। मग, हे द्विज, शक्तीनुसार ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी।
Verse 10
एतत्कृत्वा विधानं तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । देहांते मण्डलं भानोर्भत्त्वा गच्छेत्परं पदम् ॥ १० ॥
हे विधान केल्याने सर्व प्रकारचे सुख प्राप्त होते. आणि देहांती सूर्य-मंडल भेदून परम पदास गमन होते.
Verse 11
वैशाखशुक्लसप्तम्यां जह्नुना जाह्नवी स्वयम् । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरंध्रात्तु दक्षिणात् ॥ ११ ॥
वैशाख शुद्ध सप्तमीस मुनि जह्नु यांनी क्रोधाने स्वतः जाह्नवी गंगेला पिऊन टाकले; नंतर तिला उजव्या कानाच्या रंध्रातून पुन्हा मुक्त केले।
Verse 12
तां तत्र पूजयेत्स्नात्वा प्रत्यूषे विमले जले । गंधपुष्पाक्षताद्यैश्च सर्वैरेवोपचारकैः ॥ १२ ॥
पहाटे निर्मळ पाण्यात स्नान करून तेथेच देवीचे पूजन करावे; गंध, पुष्प, अक्षता इत्यादी सर्व उपचारांनी तिची अर्चना करावी।
Verse 13
ततो घटसहस्रं तु देयं गंगाव्रते त्विदम् । भक्त्या कृतं सप्तकुलं नयेत्स्वर्गमसंशयः ॥ १३ ॥
म्हणून या गंगा-व्रतात हजार घटांचे दान करावे. भक्तीने केले असता हे व्रत निःसंशय सात कुलांना स्वर्गास नेते।
Verse 14
कमलव्रतमप्यत्र प्रोक्तं तद्विधिरुच्यते । तिलमात्रं तु सौवर्णं विधाय कमलं शुभम् ॥ १४ ॥
येथे कमल-व्रतही सांगितले आहे; आता त्याची विधी सांगितली जाते. तीळाएवढे सुवर्णाचे शुभ कमळ तयार करावे।
Verse 15
वस्त्रयुग्मावृतं कृत्वा गंधधूपादिनार्चयेत् । नमस्ते पद्महस्ताय नमस्ते विश्वधारिणे ॥ १५ ॥
दोन वस्त्रांनी आच्छादित करून गंध, धूप इत्यादींनी पूजन करावे आणि म्हणावे— “पद्महस्तास नमस्कार, विश्वधारिण्यास नमस्कार।”
Verse 16
दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते । इति संप्रार्थ्य देवेशं सूर्ये चास्तमुपागते ॥ १६ ॥
हे दिवाकर, तुला नमस्कार; हे प्रभाकर, तुला प्रणाम असो। असे देवेशाची प्रार्थना करून, सूर्य अस्ताला गेल्यावर विधी समाप्त झाला।
Verse 17
सोदकुंभं तु तत्पद्मं कपिलां च द्विजेऽर्पयेत् । तद्दिने तूपवस्तव्यं भोक्तव्यं च परेऽहनि ॥ १७ ॥
पाण्याने भरलेला कुंभ, ते पद्म व कपिला गाय—हे ब्राह्मणाला अर्पण करावे। त्या दिवशी उपवास करावा आणि दुसऱ्या दिवशी भोजन करावे।
Verse 18
संभोज्य ब्राह्मणान्भक्त्या व्रतसाकल्यमाप्नुयात् । निबव्रतं च तत्रेव तद्विधानं श्रृणुष्व मे ॥ १८ ॥
भक्तीने ब्राह्मणांना भोजन घालून व्रताची पूर्णता प्राप्त होते। आणि तेथेच व्रतसमापनाचा नियम करावा; त्याचे विधान माझ्याकडून ऐक।
Verse 19
निंबपत्रैः स्मृता पूजा भास्करस्य द्विजोत्तम । खखोल्कायेति मंत्रेण प्रणवाद्येन नारद ॥ १९ ॥
हे द्विजोत्तम! भास्कराची पूजा निंबपानांनी सांगितली आहे. हे नारद! प्रणव ‘ॐ’ पूर्वक ‘खखोल्काय’ मंत्राने ती करावी।
Verse 20
निंबपत्रं ततोऽश्नीयाच्छयेद्भूमौ च वाग्यतः । द्विजान्परेऽह्नि संभोज्य स्वयं भुंजीत बंधुभिः ॥ २० ॥
मग निंबपाने खावे व मौन पाळून भूमीवर शय्या करावी। दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणांना भोजन घालून, नंतर स्वतः बंधूंनीसह भोजन करावे।
Verse 21
निंबपत्रव्रतं चैतत्कर्तॄणां सर्वसौख्यदम् । सप्तमी शर्कराख्यैषा प्रोक्ता तच्चापि मे श्रृणु ॥ २१ ॥
हे ‘निंबपत्र-व्रत’ करणाऱ्यांना सर्व प्रकारचे सुख देणारे आहे. ही सप्तमी ‘शर्करा’ म्हणून सांगितली आहे; तेही माझ्याकडून ऐक.
Verse 22
अमृतं पिबतो हस्तात्सूर्यस्यामृतबिंदवः । निष्पेतुर्भुवि चोत्पन्नाः शालिमुद्गयवेक्षवः ॥ २२ ॥
सूर्य अमृत पित असता त्याच्या हातातून अमृताचे थेंब गळाले. ते पृथ्वीवर पडून तांदूळ, मूग, जव आणि ऊस झाले.
Verse 23
शर्करा च ततस्तस्मादिक्षुसारामृतोपमा । इष्टा रवेरतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः ॥ २३ ॥
त्या ऊसाच्या सारापासून अमृतासारखी शर्करा उत्पन्न झाली. म्हणून शर्करा रविला प्रिय असून देवहव्य व पितृकव्य—दोन्ही अर्पणांत पुण्यकारक मानली जाते.
Verse 24
शर्करासप्तमी चैव वाजिमेधफलप्रदा । सर्वदुःखोपशमनी पुत्रसंततिवर्धिनी ॥ २४ ॥
‘शर्करा-सप्तमी’ व्रत अश्वमेधयज्ञाचे फळ देणारे आहे. ते सर्व दुःख शांत करते आणि पुत्र-संतती व वंशवृद्धी घडवते.
Verse 25
अस्यांतु शर्करादानं शर्कराभोजनं तथा । कर्तव्यं हि प्रयत्नेन व्रतमेतद्रविप्रियम् ॥ २५ ॥
या दिवशी शर्करेचे दान आणि शर्करेचे भोजनही प्रयत्नपूर्वक अवश्य करावे; कारण हे व्रत रविला (सूर्याला) अत्यंत प्रिय आहे.
Verse 26
यः कुर्यात्परया भक्त्या स वै सद्गतिमाप्नुयात् । ज्येष्ठे तु शुक्लसप्तम्यां जात इंद्रो रविः स्वयम् ॥ २६ ॥
जो हे व्रत पराभक्तीने करतो, तो निश्चयाने उत्तम सद्गतीस प्राप्त होतो। ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल सप्तमीस स्वयं इंद्र रवीस्वरूपाने जन्मला।
Verse 27
तं संपूज्य विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । स्वर्गतिं लभते विप्र देवेंद्रस्य प्रसादतः ॥ २७ ॥
हे विप्र! जो विधिपूर्वक त्याची पूजा करतो, उपवास करून व इंद्रिये जिंकून, तो देवेंद्र इंद्राच्या कृपेने स्वर्गगतीस प्राप्त होतो.
Verse 28
आषाढशुक्लसप्तम्यां विवस्वान्नाम भास्करः । जातस्तं तत्र संप्रार्च्य गन्धपुष्पादिभिः पृथक् ॥ २८ ॥
आषाढ महिन्याच्या शुक्ल सप्तमीस ‘विवस्वान्’ नावाने भास्कर प्रकट झाला। म्हणून तेथे त्याची गंध, पुष्प इत्यादी अर्पण करून वेगवेगळ्या प्रकारे विधिपूर्वक पूजा करावी.
Verse 29
लभते सूर्यसायुज्यं विप्रेंद्रात्र न संशयः । श्रावणे शुक्लसप्तम्यामव्यंगाख्यं व्रतं शुभम् ॥ २९ ॥
हे विप्रेंद्र! यात संशय नाही की श्रावण महिन्याच्या शुक्ल सप्तमीस ‘अव्यंग’ नावाचे हे शुभ व्रत आचरल्यास सूर्यसायुज्य प्राप्त होते.
Verse 30
कार्पासं तु चतुर्हस्तं सार्द्ध वस्त्रं हि गोपतेः । पूजांते प्रीतये देयं व्रतमेतच्छुभावहम् ॥ ३० ॥
गोपतीच्या प्रीत्यर्थ पूजेच्या शेवटी चार हात मापाचे कापसाचे वस्त्र, योग्य परिधानासह, अर्पण करावे। हे व्रत शुभ फल देणारे आहे.
Verse 31
यदि चेद्धस्तयुक्तेयं तदा स्यात्पापनाशिनी । अस्यां दानं जपो होमः सर्वं चाक्षय्यतां व्रजेत् ॥ ३१ ॥
जर हा व्रत/पुण्यकाल हस्त नक्षत्रयुक्त असेल, तर तो पापनाशक ठरतो. यात केलेले दान, जप, होम—सर्व कर्मे अक्षय पुण्य देतात.
Verse 32
भाद्रे तु शुक्लसप्तम्याममुक्ताभरणव्रतम् । सोमस्य तु महेशस्य पूजनं चात्र कीर्तितम् ॥ ३२ ॥
भाद्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील सप्तमीला ‘अमुक्ताभरण’ नावाचे व्रत करावे. आणि या व्रतात सोमस्वरूप महेश (शिव) यांचे पूजनही सांगितले आहे.
Verse 33
गंगादिभिः षोडशभिरुपचारैः समर्चनम् । प्रार्थ्य प्रणम्य विसृजेत्सर्वकामसमृद्धये ॥ ३३ ॥
गंगाजल इत्यादींनी आरंभ करून षोडशोपचारांनी (देवाचे) सम्यक् पूजन करावे. प्रार्थना करून, प्रणाम करून, मग विसर्जन/समापन करावे—सर्व कामनांच्या समृद्धीसाठी.
Verse 34
फलसप्तमिका चेयं तद्विधानमुदीर्यते । नालिकेरं च वृंताकं नारंगं बीजपूरकम् ॥ ३४ ॥
ही ‘फल-सप्तमी’ आहे; आता तिचे विधान सांगितले जाते—नारळ, वांगे, संत्रे आणि बीजपूरक (मोठे लिंबू/सिट्रॉन) अर्पण/वापरावे.
Verse 35
कूष्मांडं बृहतीपूगमिति सप्त फलानि वै । महादेवस्य पुरतो विन्यस्यापरदोरकम् ॥ ३५ ॥
कूष्मांड (कोहळा/पेठा), बृहती-फल आणि पूग (सुपारी) इत्यादी—ही सात फळे महादेवासमोर ठेवून, मग दुसऱ्या हातावर रक्षासूत्र बांधावे.
Verse 36
सप्ततन्तुकृतं सप्तग्रंथियुक्तं द्विजोत्तम । संपूज्य परया भक्त्या धारयेद्वामके करे ॥ ३६ ॥
हे द्विजोत्तमा! सात तंतू व सात गाठींयुक्त पवित्र सूत्र पराभक्तीने पूजून डाव्या हातात धारण करावे।
Verse 37
स्त्री नरो दक्षिणे चैव यावद्वर्षं समाप्यते । संभोज्य विप्रान्सप्तैव पायसेन विसृज्यस तान् ॥ ३७ ॥
स्त्री व पुरुष यांना दक्षिणा म्हणून पूर्ण एक वर्षपर्यंत द्यावे. नंतर सात ब्राह्मणांना पायसाने भोजन घालून सादर निरोप द्यावा।
Verse 38
स्वयं भुंजीत मतिमान् व्रतसंपूर्तिहेतवे । फलानि तानि देयानि सप्तस्वपि द्विजेषु च ॥ ३८ ॥
व्रत पूर्ण होण्यासाठी बुद्धिमानाने स्वतःही (व्रताचे) अन्न ग्रहण करावे. आणि ती फळे सातही द्विजांना दान द्यावीत।
Verse 39
एवं तु सप्त वर्षाणि कृत्वोपास्य यथाविधि । सायुज्यं लभते विप्र महादेवस्य तद्व्रती ॥ ३९ ॥
अशा रीतीने विधिपूर्वक सात वर्षे उपासना केल्यास, हे विप्रा, तो व्रती महादेवाचे सायुज्य (एकत्व) प्राप्त करतो।
Verse 40
आश्विने शुक्लपक्षे तु विज्ञेया शुभसप्तमी । तस्यां कृतस्नानपूजो वाचयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ४० ॥
आश्विन शुक्लपक्षातील शुभ सप्तमी ओळखावी. त्या दिवशी स्नान-पूजा करून द्विजोत्तमांकडून पाठ करवावा।
Verse 41
आरभ्य कपिलांगां च संपूज्य प्रार्थयेत्ततः । त्वामहं दद्मि कल्याणि प्रीयतामर्यमा स्वयम् ॥ ४१ ॥
विधीचा आरंभ करून कपिलाङ्गेचे यथाविधी पूजन करावे आणि मग प्रार्थना करावी— “हे कल्याणी! मी तुला (विवाहार्थ) दान करीत आहे; स्वयं आर्यमा प्रसन्न होवोत।”
Verse 42
पालय त्वं जगत्कृत्स्नं यतोऽसि धर्मसम्भवा । इत्युक्त्वा वेदविदुषे दत्त्वा कृत्वा च दक्षिणाम् ॥ ४२ ॥
“तू संपूर्ण जगाचे पालन कर, कारण तू धर्मापासून उत्पन्न झाली आहेस”— असे म्हणून वेदविद्वानाला यथोचित दक्षिणा द्यावी।
Verse 43
नमस्कृत्य स्वयं विप्र विसृजेत्प्राशयेत्वरवयम् । पंचगव्यं व्रतं चेत्थं विधाय श्वो द्विजोत्तमान् ॥ ४३ ॥
प्रथम नमस्कार करून ब्राह्मणाने स्वतः त्यांना निरोप द्यावा, नंतर श्रेष्ठ जनांना (ते) प्राशन करावे. अशा रीतीने पंचगव्य-व्रत करून दुसऱ्या दिवशी द्विजोत्तमांचा सत्कार व भोजन करावे।
Verse 44
भोजयित्वा स्वयं चाद्यात्तदन्नं द्विजशेषितम् । कृतं ह्येतद्व्रतं विप्र सुभाष्यं श्रद्धयान्वितः ॥ ४४ ॥
प्रथम द्विजांना भोजन घालून मग स्वतः द्विजांनी उरवलेले तेच अन्न सेवन करावे. हे विप्र! श्रद्धा व शुभ वचनांसह केले तरच हे व्रत पूर्ण होते।
Verse 45
देवदेवप्रसादेन भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । अथ कार्तिकशुक्लायां शाकाख्यं सप्तमीव्रतम् ॥ ४५ ॥
देवाधिदेवाच्या कृपेने भोग आणि मोक्ष दोन्ही प्राप्त होतात. आता कार्तिक शुक्ल पक्षातील सप्तमीस ‘शाक’ नावाचे व्रत सांगितले आहे।
Verse 46
तस्यां तु सप्तशाकानि सस्वर्णकमलानि च । प्रदद्यात्सप्तविप्रेभ्यः शाकाहारस्ततः स्वयम् ॥ ४६ ॥
त्या वेळी सात प्रकारच्या शाकभाज्या व सुवर्णकमळे सात ब्राह्मणांना द्यावीत; नंतर स्वतः शाकाहारानेच उपजीविका करावी।
Verse 47
द्वितीयेऽह्नि द्विजान्भोज्य दत्वा तेभ्योऽन्नदक्षिणाम् । विसृज्य बंधुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ४७ ॥
दुसऱ्या दिवशी द्विजांना भोजन घालून त्यांना अन्न व दक्षिणा द्यावी; मग त्यांना निरोप देऊन, बंधूंंसह स्वतः भोजन करावे व वाणी संयमित ठेवावी।
Verse 48
मार्गस्य सितसप्तम्यां मित्रव्रतमुदाहृतम् । यद्विष्णोर्दक्षिणं नेत्रं तदेव कृतवानिह ॥ ४८ ॥
मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्ल सप्तमीस ‘मित्रव्रत’ सांगितले आहे; जे विष्णूचे दक्षिण नेत्र आहे, तेच येथे याचे पावन तत्त्व म्हणून स्थापित केले आहे।
Verse 49
अदित्यां कश्यपाज्जज्ञे मित्रो नामा दिवाकरः । अतोऽस्यां पूजनं तस्य यथोक्तविधिना द्विज ॥ ४९ ॥
अदितीपासून कश्यपांद्वारे ‘मित्र’ नावाचा दिवाकर उत्पन्न झाला; म्हणून, हे द्विजा, या दिवशी त्याचे पूजन सांगितलेल्या विधीने करावे।
Verse 50
कृत्वा द्विजान्भोजयित्वा सप्तैव मधुरादिना । सुवर्णदक्षिणां दत्वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ ५० ॥
विधी करून द्विजांना सात प्रकारच्या मधुर पदार्थांनी इत्यादींनी भोजन घालावे; सुवर्ण-दक्षिणा देऊन त्यांना सन्मानाने निरोप द्यावा आणि मग स्वतः भोजन करावे।
Verse 51
कृत्वैतद्विधिना लोकं सृर्य्यस्य व्रजति ध्रुवम् । द्विजो ब्राह्मं तथा शूद्रः सत्कुले जन्म चाप्नुयात् ॥ ५१ ॥
ही विधीने हे आचरण केल्यास मनुष्य निश्चयाने सूर्यलोकास जातो. द्विज ब्राह्मणत्व प्राप्त करतो आणि शूद्रही सत्कुळात जन्म पावतो.
Verse 52
पौषस्य शुक्लसप्तम्यां व्रतं चाभयसंज्ञितम् । उपोष्य भानुं त्रिःसन्ध्यं समभ्यर्च्य धरास्थितः ॥ ५२ ॥
पौष महिन्याच्या शुक्ल सप्तमीस ‘अभय’ नावाचे व्रत करावे. उपवास करून, भूमीवर राहून, प्रातः-मध्याह्न-सायं अशा तिन्ही संध्याकाळी भानूचे यथाविधी पूजन करावे.
Verse 53
क्षीरसिक्तान्नसंबद्धं मोदकं प्रस्थसंमितम् । द्विजाय दत्वा भोज्यान्यान्सप्ताष्टभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५३ ॥
दुधात भिजवलेल्या अन्नाने बनवलेला, एक प्रस्थ प्रमाणाचा मोदक तयार करून एखाद्या द्विजास द्यावा. तसेच सात किंवा आठ ब्राह्मणांना इतर भोज्य पदार्थ व दक्षिणाही द्यावी.
Verse 54
पृथवी वा सुवर्णं वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् । अभयाख्यं व्रतं त्वेतत्सर्वस्याभयदं स्मृतम् ॥ ५४ ॥
भूमी किंवा सुवर्ण दान करून, नंतर स्वतः भोजन करावे. हे ‘अभय’ नावाचे व्रत सर्वांना निर्भयता देणारे असे स्मृत आहे.
Verse 55
मार्तंडाख्यं व्रतं नाम कथयंति द्विजाः परे । एकमेवेति च प्रोक्तमेकदैवतया बुधैः ॥ ५५ ॥
काही अन्य विद्वान द्विज ‘मार्तंड’ नावाचे व्रत सांगतात. आणि ज्ञानीजन ते ‘एकच’ असे म्हणतात, कारण ते एकाच देवतेच्या उपासनेने केले जाते.
Verse 56
माघे तु कृष्णसप्तम्यां व्रतं सर्वाप्तिसंज्ञकम् । समुपोष्य दिने तस्मिन्सम्पूज्यादित्यबिम्बकम् ॥ ५६ ॥
माघ महिन्यात कृष्णपक्षातील सप्तमीला ‘सर्वाप्ति’ नावाचे व्रत करावे। त्या दिवशी पूर्ण उपवास करून विधिपूर्वक आदित्याच्या सूर्यबिंबाची पूजा करावी।
Verse 57
सौवर्णं गंधपुष्पाद्यैः कृत्वा रात्रौ च जागरम् । परेऽह्नि विप्रान्सम्भोज्य पायसेन तु सप्त वै ॥ ५७ ॥
सुगंध, पुष्प इत्यादींसह सुवर्णमय अर्पण तयार करून रात्री जागरण करावे। दुसऱ्या दिवशी पायसाने (खिरीने) सात ब्राह्मणांना भोजन घालावे।
Verse 58
दक्षिणां नालिकेराणि तेभ्यो दत्वा गुरुं ततः । सौवर्णं तु रवेर्बिम्बं युक्तं दक्षिणयान्यया ॥ ५८ ॥
प्रथम त्यांना नारळरूपी दक्षिणा देऊन, नंतर गुरूंना रवीच्या बिंबाचे सुवर्णमय दान अतिरिक्त दक्षिणेसह अर्पण करावे।
Verse 59
समर्प्य च भृशं प्रार्थ्य विसृज्याद्यात्स्वयं ततः । एतत्सर्वाप्तिदं नाम संप्रोक्तं सार्वकामिकम् ॥ ५९ ॥
ते अर्पण करून अत्यंत प्रार्थना करावी, मग विसर्जन करून स्वतः परत यावे। हे ‘सर्वाप्तिद’ नावाचे व्रत सर्व कामना पूर्ण करणारे सांगितले आहे।
Verse 60
व्रतस्यास्य प्रभावेण द्वैतं सिध्येद्धि सर्वथा । माघस्य शुक्लसप्तम्यामचलाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ६० ॥
या व्रताच्या प्रभावाने द्वैत फल सर्वथा सिद्ध होते. माघ महिन्याच्या शुक्लपक्षातील सप्तमीला ‘अचल’ नावाचे व्रत स्मरणात आहे।
Verse 61
त्रिलोचनजयंतीयं सर्वपापहरा स्मृता । रथाख्या सप्तमी चेयं चक्रवर्तित्वदायिनी ॥ ६१ ॥
ही त्रिलोचन-जयन्ती सर्व पापांचा नाश करणारी म्हणून स्मरणात आहे. तसेच ‘रथा-सप्तमी’ नावाची ही सप्तमी चक्रवर्तीपद प्रदान करते.
Verse 62
अस्यां समर्च्य सवितुः प्रतिमां तु हैमीं हैमाश्वयुक्तरथगां तु ददेत्सहेभाम् । यो भावभक्तिसहितः स गतो हि लोकं शम्भोः स मोदत इहापि च भुक्तभोगः ॥ ६२ ॥
या प्रसंगी सविता (सूर्य) याची सुवर्ण प्रतिमा विधिपूर्वक पूजून, सुवर्ण अश्वांनी युक्त रथाचा दान हत्तींसह करावे. जो भावभक्तीसह हे करतो तो शंभू (शिव) लोकास जातो; आणि इहलोकीही योग्य भोग-संपत्ती उपभोगून आनंदित राहतो.
Verse 63
भास्करी सप्तमी चेयं कोटिभास्वद्ग्रहोपमा । अरुणोदयवेलायामस्यां स्नानं विधीयते ॥ ६३ ॥
ही भास्करी सप्तमी आहे, कोट्यवधी तेजस्वी सूर्यांप्रमाणे प्रकाशमान. या दिवशी अरुणोदयकाळी स्नान करण्याचे विधान आहे.
Verse 64
अर्कस्य च बदर्याश्च सप्त सप्त दलानि वै । निधाय शिरसि स्नायात्सप्तजन्माघशांतये ॥ ६४ ॥
अर्काची सात पाने आणि बदरीचीही सात पाने शिरावर ठेवून स्नान करावे; याने सात जन्मांचे पाप शांत होते.
Verse 65
पुत्रप्रदं व्रतं चात्र प्राहादित्यः स्वयं प्रभुः । यो माघसितप्तम्यां पूजयेन्मां विधानतः ॥ ६५ ॥
येथे पुत्रप्रद व्रत स्वयं प्रभू आदित्यांनी सांगितले आहे—जो माघ महिन्यातील शुक्ल सप्तमीला विधिपूर्वक माझी पूजा करतो, तो संतती प्राप्त करतो.
Verse 66
तस्याहं पुत्रतां यास्ये स्वांशेन भृशतोषितः । तस्माज्जितेंद्रियो भूत्वा समुपोष्य दिवानिशम् ॥ ६६ ॥
त्याच्यावर आपल्या अंशाने अत्यंत प्रसन्न होऊन मी त्याचा पुत्र म्हणून जन्म घेईन. म्हणून इंद्रिये जिंकून दिवस-रात्र विधिपूर्वक उपवास करावा.
Verse 67
पूजयेदपरे चाह्नि होमं कृत्वा द्विजां स्ततः । दध्योदनेन पयसा पायसेन च भोजयेत् ॥ ६७ ॥
मग अपराह्नी होम करून व विधिपूर्वक पूजन करून, त्यानंतर द्विजांना दही-भात, दूध आणि पायस याने भोजन घालावे.
Verse 68
अनेन विधिना यस् कुरुते पुत्रसप्तमीः । लभते स तु सत्पुत्रं चिरायुषमनामयम् ॥ ६८ ॥
जो या विधीने पुत्रसप्तमी व्रत करतो, त्याला दीर्घायुषी व निरोगी असा सद्पुत्र प्राप्त होतो.
Verse 69
तपस्यशुक्लसप्तम्यां व्रतमर्कपुटं चरेत् । अर्कपत्रैर्यजेदर्कमर्कपत्राणि चाश्नुयात् ॥ ६९ ॥
तपस्या (फाल्गुन) महिन्याच्या शुक्ल सप्तमीला अर्कपुट नावाचे व्रत करावे. अर्काच्या पानांनी अर्काचे पूजन करावे आणि आहार म्हणूनही अर्कपाने सेवन करावीत.
Verse 70
अर्कनाम जपेच्छश्वदित्थं चार्कपुटव्रतम् । धनदं पुत्रदं चैतत्सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ७० ॥
अशा रीतीने सदैव ‘अर्क’ नामाचा जप करावा—हेच अर्कपुट व्रत आहे. हे धन व पुत्र देणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.
Verse 71
त्रिवर्गदामिति प्राहुः केचिदेतद्वतं द्विज । यज्ञव्रतं तथाप्यन्ये विधिवद्धोमकर्मणा ॥ ७१ ॥
हे द्विज! काही जण या व्रताला ‘त्रिवर्गदा’ म्हणतात; तर काही जण विधिपूर्वक होमकर्माने ते होत असल्यामुळे त्याला ‘यज्ञव्रत’ म्हणतात।
Verse 72
सर्वासु सर्वमासेषु सप्तमीषु द्विजोत्तमः । भास्कराराधनं प्रोक्तं सर्वकामिकमित्यलम् ॥ ७२ ॥
हे द्विजोत्तम! प्रत्येक महिन्यातील प्रत्येक सप्तमीला भास्कराची आराधना सांगितली आहे—ती स्वतःच पर्याप्त असून सर्व कामना पूर्ण करणारी आहे।
Verse 73
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितसप्तमीव्रतनिरूपणं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘द्वादशमासस्थित सप्तमीव्रतनिरूपण’ नावाचा एकशे सोळावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
It functions as a ritual cosmogram: the lotus-maṇḍala centers Vibhāva/Āditya while the dik-sthāpanā distributes attendant classes (Gandharvas, Rākṣasas, Nāgas/Kādraveyas, Yātudhānas, Ṛṣis, and a graha) to stabilize the rite spatially. This reflects Purāṇic vrata-kalpa’s concern for correct orientation, completeness of worship, and the integration of cosmic order (dik, graha, gaṇa) into household liturgy.
The chapter grounds it in a mythic etiology: nectar drops associated with the Sun become grains and sugarcane; therefore sugar is declared प्रिय (dear) to Sūrya and suitable for both havis (deva offerings) and kavya (ancestral rites). The vow’s phala is amplified to Aśvamedha-equivalent merit, linking a simple food-gift to high sacrificial prestige.
Āditya himself states that worship on Māgha Saptamī grants sons, promising to incarnate through a portion of his own essence as the devotee’s child. The rite combines fasting, homa, and brāhmaṇa-feeding with dairy-rice offerings, aligning personal lineage goals with solar divinity and disciplined observance.