The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम् । भविष्यं भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ॥ १ ॥

श्रीब्रह्मा म्हणाले—आता मी तुला हे पुराण सविस्तर सांगतो; हे सर्व सिद्धी देणारे असून, तुझ्या भविष्यास कल्याणकारी व सर्व लोकांच्या अभिष्टांची पूर्तता करणारे आहे ॥ १ ॥

Verse 2

यत्राहं सर्वदेवानामादिकर्ता समुद्गतः । सृष्ट्यर्थं तत्र संजातो मनुः स्वार्थभुवः पुरा ॥ २ ॥

ज्या स्रोतापासून मी सर्व देवांचा आदिकर्ता म्हणून प्रकट झालो, सृष्टीच्या कार्यासाठी त्याच ठिकाणी पूर्वी स्वार्थभुव मनू उत्पन्न झाला ॥ २ ॥

Verse 3

स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्मं सर्वाथसाधकम् । अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्मसंहिताम् ॥ ३ ॥

त्याने मला प्रणाम करून सर्व पुरुषार्थ साधणाऱ्या धर्माविषयी विचारले. तेव्हा त्याच्यावर प्रसन्न होऊन मी त्याला धर्मसंहिता सांगितली ॥ ३ ॥

Verse 4

पुराणानां यदा व्यासो व्यासं चक्रे महामतिः । तदा तां संहितां सर्वां पंचधा व्यभजन्मुनिः ॥ ४ ॥

जेव्हा महामती व्यासांनी पुराणांचे संकलन व व्यवस्था केली, तेव्हा त्या मुनिने ती संपूर्ण संहिता पाच भागांत विभागली ॥ ४ ॥

Verse 5

अधोरकल्पवृत्तांतं नानाश्चर्यकथान्वितम् । तत्रादिमं स्मृतं पर्वं ब्राह्मं यत्रास्त्युपक्रमः ॥ ५ ॥

यामध्ये अधोर-कल्पाचा वृत्तान्त अनेक अद्भुत कथांनी युक्त असा सांगितला आहे। त्यात प्रथम ‘ब्राह्म पर्व’ असे स्मरणात आहे, जिथे ग्रंथाचा उपक्रम (आरंभ) आहे॥

Verse 6

सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः । आदित्यचरितप्रायः सर्वाख्यानसमन्वितः ॥ ६ ॥

सूत-शौनक संवादात पुराणविषयक प्रश्नोत्तरांचा क्रम पुढे जातो। हा भाग प्रायः आदित्याच्या चरित्राने युक्त असून सर्व प्रकारच्या आख्यानांनी समन्वित आहे॥

Verse 7

सृष्ट्यादिलक्षणोपेतः शास्त्रसर्वस्वरूपकः । पुस्तलेखकलेखानां लक्षणं च ततः परम् ॥ ७ ॥

हे सृष्टीआदि लक्षणांनी युक्त असून सर्व शास्त्रांचे सारस्वरूप आहे। त्यानंतर पुस्तकलेखन व ताडपत्रलेखन यांची लक्षणेही निरूपिली आहेत॥

Verse 8

संस्काराणां च सर्वेषां लक्षणं चात्र कीर्तितम् । पक्षस्यादितिथीनां च कल्पाः सप्त च कीर्तिताः ॥ ८ ॥

येथे सर्व संस्कारांची लक्षणे यथार्थ रीतीने कीर्तिली आहेत। तसेच पक्ष व प्रतिपदा इत्यादी तिथींविषयी सात कल्पविधीही सांगितल्या आहेत॥

Verse 9

अष्टम्याद्याः शेषकल्पा वैष्णवे पर्वणि स्मृताः । शैवे च कायतो भिन्नाः सौरे चांत्यकथान्वयः ॥ ९ ॥

अष्टमी इत्यादींनी आरंभ होणारे उरलेले कल्प वैष्णव पर्वात स्मरणात आहेत। शैव परंपरेत ते रचनेच्या (व्यवस्थेच्या) भेदाने वेगळे मानले जातात, आणि सौर परंपरेत ते अंतिम कथाक्रमाचा अन्वय धरतात॥

Verse 10

प्रतिसर्गाह्वयं पश्चान्नानाख्यानसमन्वितम् । पुराणस्योपसंहारसहितं पर्व पंचमम् ॥ १० ॥

त्यानंतर ‘प्रतिसर्ग’ नावाचे पाचवे पर्व येते; ते नानाविध आख्यानांनी युक्त असून पुराणाच्या उपसंहारासहित वर्णिले आहे।

Verse 11

एषु पंचसु पूर्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमाधिकाः । धर्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च ॥ ११ ॥

या पाचांपैकी पहिल्यात ब्रह्माची महिमा प्रधान सांगितली आहे; आणि धर्म, काम व मोक्ष यांत विष्णूची—तसेच शिवाचीही—महिमा प्रतिपादिली आहे।

Verse 12

द्वितीयं च तृतीये च सौरे वर्गचतुष्टये । प्रतिसर्गाह्वयं त्वंत्यं प्रोक्तं सर्वकथान्वितम् ॥ १२ ॥

द्वितीय व तृतीय भागांत, सौर-विभागातील चार वर्गांतर्गत, ‘प्रतिसर्ग’ नावाचा अंतिम भाग सर्व कथांसहित सांगितला आहे।

Verse 13

सभविष्यं विनिर्द्दिष्टं पर्व व्यासेन धीमता । चतुर्द्दशसहस्रं तु पुराणं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥

भविष्य (पुराण) उपांगांसहित धीमान व्यासांनी पर्वरूपाने निर्दिष्ट केले; आणि ते पुराण चौदा हजार श्लोकांचे म्हणून कीर्तित आहे।

Verse 14

भविष्यं सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्तितम् । गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥

त्यात भविष्यकाळी सर्व देवांचे साम्य कीर्तिले आहे; परंतु श्रुती म्हणते—‘ब्रह्म सम’—ही समता गुणांच्या तारतम्याच्या अर्थानेच आहे।

Verse 15

तं लिखित्वा तु यो दद्यात्पौष्यां विद्वान्विमत्सरः । गुडधेनुयुतं हेमवस्त्रमाल्यविभूषणैः ॥ १५ ॥

जो विद्वान मत्सररहित होऊन त्या ग्रंथाची प्रत करून पुष्य नक्षत्रदिनी गुडधेनूसह सुवर्ण, वस्त्रे, माळा व भूषणांसह दान करतो, तो महान पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 16

वाचकं पुस्तकं चापि पूजयित्वा विधानतः । गंधाद्यैर्भोज्यभक्ष्यैश्च कृत्वा नीराजनादिकम् ॥ १६ ॥

विधिपूर्वक वाचक व पवित्र पुस्तक यांची पूजा करून, गंधादी द्रव्ये तसेच भोग्य-भक्ष्य अर्पून, नीराजन (आरती) इत्यादी विधी करावेत।

Verse 17

यो वै जितेंद्रियो भूत्वा सोपवासः समाहितः । अथ वैकहविष्याशी कीर्तयेच्छृणुयादपि ॥ १७ ॥

जो इंद्रियजयी होऊन संयमित राहतो, उपवास करतो आणि एकच हविष्य-आहार घेतो, त्याने (हे नाम/उपदेश) कीर्तन करावे व श्रवणही करावे।

Verse 18

स मुक्तः पातकैर्घोरैः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । योऽप्यनुक्रमणीमेतां भविष्यस्य निरूपिताम् ॥ १८ ॥

तो घोर पातकांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मपद प्राप्त करतो—जोही पुढे निरूपित होणाऱ्या विषयाची ही अनुक्रमणी ऐकतो किंवा अध्ययन करतो।

Verse 19

पठेद्वा श्रृणुयाच्चैतां भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १९ ॥

जो हे पठण करतो किंवा श्रवण करतो, तो भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्ही प्राप्त करतो।

Verse 20

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे भविष्यपुराणानुक्रमणी निरूपणं नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थपादात ‘भविष्यपुराणानुक्रमणी निरूपण’ नामक शंभरावा अध्याय समाप्त झाला ॥ १०० ॥