The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयाभिधं मुने । पुराणं सुमहत्पुण्यं पठतां श्रृण्वतां सदा ॥ १ ॥

श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! आता मी तुला ‘मार्कंडेय’ नावाचे पुराण सविस्तर सांगतो. हे अत्यंत विशाल व परम पुण्यदायक आहे—जे सदैव याचे पठण व श्रवण करतात त्यांच्यासाठी।

Verse 2

यत्राधिकृत्य शकुनीन्सर्वधर्मनिरूपणम् । मार्कंडेयपुराणं तन्नवसाहस्रमीरितम् ॥ २ ॥

ज्यात पक्ष्यांना आधार करून सर्व धर्मांचे निरूपण केले आहे, ते ‘मार्कंडेय पुराण’ होय; असे म्हणतात की त्यात नऊ हजार श्लोक आहेत।

Verse 3

मार्कंडेयमुनेः प्रश्नो जैमिनेः प्राक्समीरितः । पक्षिणां धर्मसंज्ञानं ततो जन्मनिरूपणम् ॥ ३ ॥

प्रथम जैमिनीने पूर्वी सांगितलेला मुनी मार्कंडेयांचा प्रश्न येतो; नंतर पक्ष्यांच्या धर्माचे ज्ञान दिले जाते, आणि त्यानंतर त्यांच्या जन्माचे (उत्पत्तीचे) निरूपण होते।

Verse 4

पूर्वजन्मकथा चैषां विक्रिया चा दिवस्पतेः । तीर्थयात्रा बलस्याथ द्रौपदेयकथानकम् ॥ ४ ॥

त्यांची पूर्वजन्मकथा, तसेच दिवसपती (सूर्यदेव) यांचा अद्भुत परिवर्तन-वृत्तांत; पुढे बल (बलराम) यांची तीर्थयात्रा, आणि द्रौपदीपुत्रांचे आख्यान (येते)।

Verse 5

हरिश्चंद्रकथा पुण्या युद्धमाडीबकाभिधम् । पितापुत्रसमाख्यानं दत्तात्रेयकथा ततः ॥ ५ ॥

यानंतर पुण्यप्रद हरिश्चंद्रकथा, ‘आडीबक’ नावाच्या युद्धाचे वर्णन, पिता-पुत्रांचे आख्यान, आणि पुढे दत्तात्रेयकथा (येते)।

Verse 6

हैहयस्याथ चरितं महाख्यानसमन्वितम् । मदालकसाकथा प्रोक्ता ह्यलर्कचरितान्विता ॥ ६ ॥

त्यानंतर हैहय वंशाचे महाख्यानसमन्वित चरित्र कथन झाले। मदालका-कथा सांगितली गेली आणि त्यासह अलर्काचे जीवनचरित्रही वर्णिले गेले॥

Verse 7

सृष्टिसंकीर्तनं पुण्यं नवधापारिकीर्तितम् । कल्पांतकालनिर्देशो यक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ७ ॥

सृष्टीचे पवित्र संकीर्तन—नऊ विभागांत विस्ताराने कथिलेले—पुण्यदायक असे सांगितले आहे. त्यात कल्पांतकाळाचा निर्देश आणि यक्षसृष्टीचे निरूपणही आहे॥

Verse 8

रुद्रादिसृष्टिरप्युक्ता द्वीपचर्यानुकीर्तनम् । मनूनां च कथा नानाकीर्तिताः पापहारिकाः ॥ ८ ॥

रुद्रादि सृष्टीचेही वर्णन केले आहे आणि द्वीपचर्येचे अनुकीर्तनही आहे. मनूंच्या अनेक कथा सांगितल्या आहेत, ज्या पापहरण करतात॥

Verse 9

तासु दुर्गाकथात्यंतं पुण्यदा चाष्टमेंऽतरे । तत्पश्चात्प्रणवोत्पत्तिस्त्रयीतेजः समुद्भवा ॥ ९ ॥

त्या विषयांमध्ये आठव्या खंडात दुर्गेची कथा अत्यंत पुण्यदायिनी आहे. त्यानंतर प्रणव (ॐ) याची उत्पत्ती वर्णिली आहे, जी वेदत्रयीच्या तेजातून उद्भवली॥

Verse 10

मार्तंडस्य च जन्माख्यातन्माहात्म्यसमन्विता । वैवस्वतान्वयश्चापि वत्सप्रीश्चरितं ततः ॥ १० ॥

मार्तंड (सूर्य) याचा जन्म त्याच्या माहात्म्यासह कथिला आहे. वैवस्वत (मनु) याचा वंशही वर्णिला आहे, आणि त्यानंतर वत्सप्रीचे चरित्र स्मरिले आहे॥

Verse 11

खनित्रस्य ततः प्रोक्ता कथा पुण्या महात्मनः । अविक्षिच्चरितं चैव किमिच्छव्रतकीर्त्तनम् ॥ ११ ॥

त्यानंतर महात्मा खनित्राची पुण्य-पावन कथा सांगितली; तसेच अविक्षीचे चरित्र आणि किमिच्छ-व्रताचे कीर्तनही वर्णिले गेले।

Verse 12

नरिष्यंतस्य चरितं इक्ष्वाकुचरितं ततः । नलस्य चरितं पश्चाद्रामचन्द्रस्य सत्कथा ॥ १२ ॥

मग नरिष्यंताचे चरित्र, त्यानंतर इक्ष्वाकूचे चरित्र; पुढे नलाची कथा आणि मग श्रीरामचंद्रांची सत्कथा येते।

Verse 13

कुशवंशसमाख्यानं सोमवंशानुकीर्त्तनम् । पुरुरवः कथा पुण्या नहुषस्य कथाद्भुता ॥ १३ ॥

कुशवंशाचे आख्यान आणि सोमवंशाचे अनुकीर्तन आहे; पुरुरवाची कथा पुण्यदायी, तर नहुषाची कथा अद्भुत आहे।

Verse 14

ययातिचरितं पुण्यं यदुवंशानुकीर्त्तनम् । श्रीकृष्णबालचरितं माथुरं चरितं ततः ॥ १४ ॥

यानंतर ययातीचे पुण्य चरित्र, यदुवंशाचे अनुकीर्तन; श्रीकृष्णांच्या बाललीलांचे वर्णन आणि मग माथुर (मथुरासंबंधी) चरित्र येते।

Verse 15

द्वारकाचरितं चाथ कथा सर्वावतारजा । ततः सांख्यसमुद्देशः प्रपञ्चासत्त्वकीर्तनम् ॥ १५ ॥

मग द्वारकेचे चरित्र आणि सर्व अवतारांपासून उद्भवलेली कथा; त्यानंतर सांख्याचा संक्षिप्त उपदेश आणि हा प्रपंच सत्यतत्त्वहीन (असत्) आहे असे कीर्तन।

Verse 16

मार्कंडेयस्य चरितं पुराणश्रवणे फलम् । यः श्रृणोति नरो भक्त्या पुराणमिदमादरात् ॥ १६ ॥

मार्कंडेयाचे चरित्र हे पुराण-श्रवणाचे फल आहे. जो मनुष्य भक्तिभावाने, आदरपूर्वक, हे पुराण लक्ष देऊन ऐकतो, तो ते पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 17

मार्कंडेयाभिधं वत्स स लभेत्परमां गतिम् । यस्तु व्याकुरुते चैतच्छैवं स लभते पदम् ॥ १७ ॥

वत्सा! जो मार्कंडेय नावाने प्रसिद्ध आहे तो परम गती प्राप्त करतो. आणि जो हे शैव तत्त्व उलगडून सांगतो, तोही त्या दिव्य पदाला पोहोचतो.

Verse 18

तत्प्रयच्छेल्लिखित्वा यः सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां द्विजवर्याय स लभेंद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १८ ॥

जो हे लिखवून, सुवर्ण हत्ती सहित, कार्तिक महिन्यात श्रेष्ठ ब्राह्मणाला अर्पण करतो, तो ब्रह्मदेवाचे पद प्राप्त करतो.

Verse 19

श्रृणोति श्रावयेद्वापि यश्चानुक्रमणीमिमाम् । मार्कंडेयपुराणस्य स लभेद्वांछितं फलम् ॥ १९ ॥

जो या मार्कंडेयपुराणाची ही अनुक्रमणी स्वतः ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो इच्छित फल प्राप्त करतो.

Verse 20

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे मार्कण्डेयपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९८ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘मार्कंडेयपुराण-अनुक्रमणी-निरूपण’ नावाचा अठ्ठाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.