The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
सनातन नारदांना एकादशी-व्रताची प्रमाणित रूपरेषा सांगतात—फुलांनी सजलेला मंडप, नियमाने स्नान, मंत्रोच्चारांसह विष्णुपूजा, होम, प्रदक्षिणा, स्तोत्रपठण, संगीत, साष्टांग नमस्कार, जयघोष आणि रात्रजागरण। पुढे बारा महिन्यांतील एकादश्या व द्वादशी-पारण यांची यादी येते—बहुधा षोडशोपचार पूजा, ब्राह्मणभोजन व दक्षिणादान; फल म्हणून पापनाश, समृद्धी, संतती आणि वैकुंठप्राप्ती सांगितली आहे। वरूथिनीला सुवर्ण-अन्न-गोदान इत्यादी दानविशेष, निर्जलाचे पुण्य चोवीस एकादश्यांच्या तुल्य, योगिनीची दानमहिमा, शयनी एकादशीला प्रतिष्ठा व पुरुषसूक्तपूजा करून चातुर्मास्यप्रवेश, आणि प्रबोधिनीला वैदिक मंत्रांनी ‘जागरण’ व उत्सवोपचार वर्णिले आहेत। शेवटी दशमी–एकादशी–द्वादशी या तीन दिवसांचे नियम—आहारकपात, भांडी/अन्ननिषेध, सत्य-अहिंसा-शुचिता, निंदा व विषयासक्तीचा त्याग—निश्चित केले आहेत।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । एकादश्यां तु दलयोर्निराहारः समाहितः । नानापुष्पैर्मुने कृत्वा विचित्रं मण्डपं शुभम् ॥ १ ॥
सनातन म्हणाले— हे मुने! एकादशीला संयमित होऊन निराहार राहावे; आणि नानाविध पुष्पांनी सजवून शुभ व विचित्र असा मंडप तयार करावा।
Verse 2
स्रात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य विधिवद्विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः ॥ २ ॥
विधीनुसार नीट स्नान करून, उपवासयुक्त व इंद्रियजयी होऊन, श्रद्धेने सुसमाहित मनाने भगवान विष्णूची विधिपूर्वक पूजा करावी।
Verse 3
उपचारैर्बहुविधैर्जपैर्होमैः प्रदक्षिणैः । स्तोत्रपाठैर्बहुविधैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः ॥ ३ ॥
अनेक प्रकारच्या उपचारांनी, जप-होम व प्रदक्षिणांनी, तसेच विविध स्तोत्रपाठ आणि मनोहर गीत-वाद्यांनी (भगवंताची) पूजा करावी।
Verse 4
दंडवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैर्मनोहरैः । रात्रौ जागरणं कृत्वा याति विष्णोः परं पदम् ॥ ४ ॥
दंडवत् प्रणाम करून, मनोहर ‘जय’ शब्द उच्चारून, आणि रात्रौ जागरण करून, तो विष्णूचे परम पद प्राप्त करतो।
Verse 5
चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासो नरोत्तमः । कृत्वा च नियमान्सर्वान्वक्ष्यमाणान्दिनत्रये ॥ ५ ॥
चैत्र महिन्याच्या शुक्ल एकादशीला, हे नरोत्तम, उपवास करावा; आणि पुढे सांगितले जाणारे सर्व नियम स्वीकारून तीन दिवस त्यांचे पालन करावे।
Verse 6
द्वादश्यामर्चयेद्भक्तया वासुदेवं सनातनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य बांधवान् ॥ ६ ॥
द्वादशीला भक्तीने सनातन वासुदेवाचे षोडशोपचारांनी अर्चन करावे; त्यानंतर बांधवांना भोजन घालावे।
Verse 7
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ । इयं तु कामदा नाम सर्वपातकनाशिनी ॥ ७ ॥
त्यांना दक्षिणा देऊन आदराने निरोप द्यावा आणि मग स्वतः भोजन करावे। ही ‘कामदा’ नावाची विधी सर्व पातकांचा नाश करणारी आहे।
Verse 8
भुक्तिमुक्तिप्रदा विप्र भक्त्या सम्यगुपोषिता । वैशाखकृष्णैकादश्यां समुपोष्य विधानतः ॥ ८ ॥
हे विप्र! वैशाख महिन्यातील कृष्ण एकादशीला विधिपूर्वक भक्तीने हा उपवास केल्यास तो भोग आणि मोक्ष—दोन्ही देतो।
Verse 9
वरूथिनीं परदिने पूजयेन्मृधुसूदनम् । स्वर्णान्नकन्याधेनूनां दानमत्र प्रशस्यते ॥ ९ ॥
वरूथिनीच्या दुसऱ्या दिवशी मधुसूदन (भगवान विष्णू) यांची पूजा करावी। येथे सुवर्ण, शिजवलेले अन्न, कन्या (धर्मानुसार) आणि धेनूचे दान विशेष प्रशंसनीय आहे।
Verse 10
वरूथिनीव्रतं कृत्वा नरो नियमतत्परः । सर्वपाप विनिर्मुक्तो वैष्णवं लभते पदम् ॥ १० ॥
जो मनुष्य नियमपालनात तत्पर राहून वरूथिनी व्रत करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन वैष्णव पद—भगवान विष्णूचे परम धाम—प्राप्त करतो।
Verse 11
वैशाखशुक्लैकादश्यां समुपोष्य च मोहिनीम् । स्नात्वा परेऽह्नि संपूज्य गंधाद्यैः पुरुषोत्तमम् ॥ ११ ॥
वैशाख महिन्यातील शुक्ल एकादशीला मोहिनी एकादशीचा उपवास करावा। नंतर दुसऱ्या दिवशी स्नान करून गंध इत्यादी अर्पणांनी पुरुषोत्तम (भगवान विष्णू) यांची विधिपूर्वक पूजा करावी।
Verse 12
संभोज्य विप्रान्मुच्येत पातकेभ्यो न संशयः । ज्येष्ठस्य कृष्णकादश्यां समुपोष्य परां नृप ॥ १२ ॥
विप्रांना भोजन घातल्याने निःसंशय पापांपासून मुक्ती मिळते. हे नृपश्रेष्ठा, ज्येष्ठ महिन्याच्या कृष्णपक्ष एकादशीस पूर्ण उपवास केल्यास परम पद प्राप्त होते.
Verse 13
द्वादश्यां नैत्यिकं कृत्वा समभ्यर्च्य त्रिविक्रमम् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ १३ ॥
द्वादशीच्या दिवशी नित्यकर्म करून त्रिविक्रम (भगवान विष्णू) यांची विधिपूर्वक पूजा करावी. नंतर श्रेष्ठ द्विजांना भोजन घालून त्यांना दक्षिणाही द्यावी.
Verse 14
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां निर्जलां समुपोष्य तु ॥ १४ ॥
ज्येष्ठ महिन्याच्या शुक्लपक्ष एकादशीस निर्जला उपवास केल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोक प्राप्त करतो.
Verse 15
उदयादुदयं यावद्भास्करस्य द्विजोत्तम । प्रभाते कृतनित्यस्तु द्वादश्यामुपचारकैः ॥ १५ ॥
हे द्विजोत्तमा, भास्कराच्या एका उदयापासून पुढील उदयापर्यंत (व्रत पाळून), सकाळी नित्यकर्म करून द्वादशीस उपचारांसह (भगवानाचे) पूजन करावे.
Verse 16
ह्यषीकेशं समभ्यर्च्य विप्रान् संभोज्य भक्तितः । चतुर्विंशैकादशीनां फलं यत्तत्समाप्नुयात् ॥ १६ ॥
हृषीकेश (भगवान विष्णू) यांची भक्तिभावाने पूजा करून आणि विप्रांना श्रद्धेने भोजन घालून, चोवीस एकादशी व्रतांचे जे फळ सांगितले आहे तेच फळ प्राप्त होते.
Verse 17
आषाढकृष्णैकादश्यां योगिनीं समुपोष्य वै । नारायणं समभ्यर्च्य द्वादश्यां कृतनित्यकः ॥ १७ ॥
आषाढ कृष्णपक्षातील योगिनी एकादशीला विधिपूर्वक उपवास करावा; नारायणाची पूजा करून द्वादशीला नित्यकर्मे करावीत।
Verse 18
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । सर्वदानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ १८ ॥
त्यानंतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांना भोजन घालून व त्यांना दक्षिणा देऊन, सर्व दानांचे फळ प्राप्त करून तो विष्णुमंदिरात आनंदित होतो।
Verse 19
आषाढशुक्लैकादश्यां यद्विधानं श्रृणुष्व तत् । उपोष्य तस्मिन् दिवसे विधिवन्मंडपे शुभे ॥ १९ ॥
आता आषाढ शुक्लपक्षातील एकादशीचे विधान ऐक. त्या दिवशी उपवास करून, शुद्ध व शुभ मंडपात विधिपूर्वक विधी करावेत।
Verse 20
स्थापयेत्प्रतिमां विष्णोः शंखचक्रगदांबुजैः । लसच्चतुर्भुजामग्र्यां कांचनीं वाथ राजतीम् ॥ २० ॥
शंख, चक्र, गदा व पद्म धारण करणारी तेजस्वी चतुर्भुज विष्णूची श्रेष्ठ प्रतिमा—सोन्याची किंवा रुप्याची—स्थापावी।
Verse 21
पीतांबरधरां शुभ्रे पर्य्यंके स्वास्तृते द्विज । ततः पंचामृतैः स्नाप्य मन्त्रैः शुद्धजलेन च ॥ २१ ॥
हे द्विज! पीतांबरधारी (देवतेला) स्वच्छ पसरलेल्या शुद्ध पलंगावर स्थापावे; मग पंचामृताने स्नान घालून, मंत्रांसह शुद्ध जलानेही अभिषेक करावा।
Verse 22
पौरुषेणैव सूक्तेन ह्युपचारान् प्रकल्पयेत् । नीराजनांतान्पाद्यादींस्ततः संप्रार्थयेद्धरिम् ॥ २२ ॥
केवळ पुरुषसूक्तानेच पाद्यादीपासून नीराजनापर्यंत सर्व उपचार विधिपूर्वक अर्पण करावेत; नंतर भक्तिभावाने हरिची प्रार्थना करावी।
Verse 23
सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुद्धं च जगत्सर्वं चराचरम् ॥ २३ ॥
हे जगन्नाथ! आपण निद्रिस्त झाल्यावर हे सर्व जग निद्रिस्त होते; आणि आपण जागे झाल्यावर चराचरांसह सर्व जग जागृत होते।
Verse 24
इति संप्रार्थ्य देवाग्रे चातुर्मास्यप्रचोदितान् । नियमांस्तु यथाशक्ति गृह्णीयाद्भक्तिमान्नरः ॥ २४ ॥
अशा रीतीने देवासमोर प्रार्थना करून, भक्तिमान पुरुषाने चातुर्मास्यासाठी सांगितलेले नियम आपल्या शक्तीनुसार स्वीकारावेत।
Verse 25
ततः प्रभाते द्वादश्यां समर्चेच्छेषशायिनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ २५ ॥
मग द्वादशीच्या प्रभाती शेषशायी विष्णूचे सोळा उपचारांनी विधिपूर्वक पूजन करावे; त्यानंतर ब्राह्मणांना भोजन घालावे।
Verse 26
प्रतोष्य दक्षिणाभिश्च स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र गन्धाद्यैः प्रत्यहं यजेत् ॥ २६ ॥
दक्षिणा देऊन (ऋत्विजांना) संतुष्ट करावे; मग वाणीसंयम ठेवून स्वतः भोजन करावे। त्यानंतर, हे विप्रेंद्र, दररोज गंध इत्यादींनी पूजन करावे।
Verse 27
कृत्वैवं विधिना विप्र देवस्य शयनीव्रतम् । भुक्तिमुक्तियुतो मर्त्यो भवेद्विष्णोः प्रसादतः ॥ २७ ॥
हे विप्रा! या विधीने देवाचे शयनी-व्रत केल्यास मनुष्य विष्णूच्या प्रसादाने भोग व मोक्ष—दोन्ही प्राप्त करतो.
Verse 28
श्रावणे कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । कामिकां समुपोष्यैव नियमेन नरोत्तम ॥ २८ ॥
हे द्विजोत्तमा! श्रावण कृष्णपक्षातील एकादशीस उत्तम पुरुषाने नियमसंयमाने कामिका-एकादशीचा उपवास करावा.
Verse 29
द्वादश्यां कृतनित्यस्तु श्रीधरं पूजयेद्धरिम् । उपचारैः षोडश भिस्ततः संभोज्य वै द्विजान् ॥ २९ ॥
द्वादशीस नित्यकर्म करून हरि श्रीधराची षोडशोपचारांनी पूजा करावी; नंतर द्विजांना विधिपूर्वक भोजन घालावे.
Verse 30
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत बांधवैः । एवं यः कुरुते विप्रकामिकाव्रतमुत्तमम् ॥ ३० ॥
त्यांना दक्षिणा देऊन विधिपूर्वक निरोप दिल्यावर, मग बांधवांसह भोजन करावे. असे करणारा उत्तम विप्रकामिका-व्रत पाळतो.
Verse 31
स सर्वकामाँल्लब्ध्वेह याति विष्णोः परं पदम् । एकादश्यां नभःशुक्ले पवित्रां समुपोष्य वै ॥ ३१ ॥
तो इहलोकी सर्व इच्छा प्राप्त करून विष्णूच्या परम पदास जातो—नभ (भाद्रपद) शुक्लपक्षातील एकादशीस पवित्र उपवास केल्याने.
Verse 32
द्वादश्यां नियतो भूत्वा पूजयेच्च जनार्दनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ ३२ ॥
द्वादशीला नियम पाळून षोडशोपचारांनी जनार्दनाचे विधिपूर्वक पूजन करावे; नंतर ब्राह्मणांना भोजन घालावे।
Verse 33
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यः पुत्रं प्राप्येह सद्गुणम् । याति विष्णोः पदं साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ३३ ॥
आणि त्यांना दक्षिणा दिल्यास याच जन्मात सद्गुणी पुत्र प्राप्त होतो; तसेच सर्व देवांनी नमस्कृत होऊन तो साक्षात् विष्णुपदाला जातो.
Verse 34
नभस्यकृष्णैकादश्यामजाख्यां समुपोष्य वै । अर्चेदुर्पेंद्रं द्वादश्यामुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ३४ ॥
नभस्य महिन्यातील कृष्णपक्षातील ‘अजा’ नामक एकादशीला विधिपूर्वक उपवास करून, द्वादशीला विविध प्रकारच्या उपचारांनी उपेंद्र भगवंताचे अर्चन करावे.
Verse 35
विप्रान्संभोज्य मिष्टान्नैर्विसृजेत्प्राप्तदक्षिणान् । एवं कृतव्रतो विप्रभक्त्याऽजायाः समाहितः ॥ ३५ ॥
विप्रांना मिष्ट व उत्तम अन्नाने भोजन घालून, दक्षिणा मिळाल्यावर त्यांना सन्मानाने निरोप द्यावा. अशा रीतीने व्रत पूर्ण करून तो विप्रभक्तीने समाहित होऊन अजा (अजन्मा परमेश्वर) मध्ये मन स्थिर करावा.
Verse 36
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं क्षयम् । नभस्यशुक्लैकादश्यां पद्माख्यां समुपोष्य वै ॥ ३६ ॥
इथे सर्व भोगांचा उपभोग करून शेवटी तो विष्णूचे अक्षय वैष्णव धाम प्राप्त करतो—नभस (भाद्रपद) महिन्यातील शुक्लपक्षातील ‘पद्मा’ नामक एकादशीचे विधिपूर्वक उपवास केल्याने.
Verse 37
कृत्वा नित्यार्चनं तत्र कटिदानमथाचरेत् । पूर्वं संस्थापितायास्तु प्रतिमाया द्विजोत्तम ॥ ३७ ॥
तेथे नित्यपूजन करून मग कटिदानाची विधी आचरावी। हे द्विजोत्तम, ही आज्ञा पूर्वी विधिवत् प्रतिष्ठापित प्रतिमेसंबंधी आहे।
Verse 38
समुत्सवविधानेन नीत्वा तां सलिलाशये । कृतांबुस्पर्शनां तत्र संप्रपूज्य विधानतः ॥ ३८ ॥
उत्सवविधीनुसार तिला जलाशयाकडे नेऊन, तेथे जलस्पर्शनाची क्रिया करून, विधिप्रमाणे सम्यक् पूजन करावे।
Verse 39
आनीय मण्डपे तस्मिन् वामपार्श्वेन शाययेत् । ततः प्रभाप्ते द्वादश्यां गन्धाद्यैरर्च्य वामनम् ॥ ३९ ॥
त्या मण्डपात तिला आणून डाव्या कुशीवर शय्यास्थ करावे। मग द्वादशीच्या प्रभाती गंधादि उपचाऱ्यांनी वामन भगवंताचे पूजन करावे।
Verse 40
संभोज्य वाडवान्दत्वा दक्षिणां च विसर्जयेत् । एवं यः कुरुते विप्र पद्माव्रतमनुत्तमम् ॥ ४० ॥
ब्राह्मणांना भोजन घालून, गोदान व दक्षिणा देऊन, नंतर विधिपूर्वक विसर्जन करून कर्म समाप्त करावे। हे विप्र, जो असे करतो तो उत्तम पद्मव्रत पूर्ण करतो।
Verse 41
भुक्तिं प्राप्येह मुक्तिं तु लभतेंऽते प्रपंचतः । इषस्य कृष्णैका दश्यामिंदिरां समुपोष्य वै ॥ ४१ ॥
इथे भोगसंपत्ती प्राप्त करून, शेवटी ते संसारप्रपंचातून मुक्ती मिळवितात—खचितच आश्विन महिन्यातील कृष्णपक्षातील इंदिरा एकादशीचे विधिपूर्वक उपवास केल्याने।
Verse 42
शालग्रामशिलाग्रे तु मध्याह्ने श्राद्धमाचरेत् । विष्णोः प्रीतिकरं विप्र ततः प्रातर्हरेर्दिने ॥ ४२ ॥
मध्यान्ही शालग्राम-शिलेच्या अग्रभागी श्राद्ध करावे; हे विप्र, हे विष्णूस अत्यंत प्रीतिकर आहे. नंतर हरिदिनी प्रातःकाळीही तसेच करावे.
Verse 43
पद्मनाभं समभ्यर्च्य भूदेवान्भोजयेत्सुधीः । विसृज्य दक्षिणां दत्वा ताँस्ततोऽश्नीत च स्वयम् ॥ ४३ ॥
पद्मनाभाचे विधिपूर्वक पूजन करून सुधी पुरुषाने भूदेवांना (ब्राह्मणांना) भोजन घालावे. दक्षिणा देऊन त्यांना सन्मानाने निरोप द्यावा, मग स्वतः भोजन करावे.
Verse 44
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । पितॄणां कोटिमुद्धृत्य यात्यंते वैष्णवं गृहम् ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने व्रत पाळणारा मर्त्य येथे इच्छित भोग भोगून, पितरांची एक कोटी उद्धरतो आणि शेवटी वैष्णव धामास प्राप्त होतो.
Verse 45
एकादश्यामिषे शुक्ले विप्र पाशांकुशाह्वयाम् । उपोष्य विधिवद्विष्णोर्दिने विष्णुं समर्चयेत् ॥ ४५ ॥
हे विप्र, शुक्लपक्षातील ‘पाशांकुशा’ नामक एकादशीस विधिपूर्वक उपवास करून, विष्णुदिनी नियमाने भगवान विष्णूची पूजा करावी.
Verse 46
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । भक्त्या प्रणम्य विसृजेदश्नीयाच्च स्वयं ततः ॥ ४६ ॥
नंतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांना भोजन घालून त्यांना दक्षिणा द्यावी. भक्तीने नमस्कार करून सन्मानाने निरोप द्यावा; मगच स्वतः भोजन करावे.
Verse 47
एवं यः कुरुते भक्त्या नरः पाशांकुशाव्रतम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्याति विष्णोः सलोकताम् ॥ ४७ ॥
जो मनुष्य भक्तिभावाने पाशांकुश-व्रत करतो, तो या लोकी उत्तम वर व सुख भोगून शेवटी श्रीविष्णूचे सलोक्य प्राप्त करतो।
Verse 48
कार्तिके कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । रमामुपोष्य विधिवद्द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ४८ ॥
हे द्विजोत्तम! कार्तिक कृष्णपक्षातील एकादशीला रमा (लक्ष्मी)साठी उपवास करून, द्वादशीच्या सकाळी विधिपूर्वक तिची पूजा करावी।
Verse 49
केशवं केशिहंतारं देवदेवं सनातनम् । भोजयेच्च ततो विप्रान्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् ॥ ४९ ॥
केशीहंता, देवदेव, सनातन केशवाची पूजा करून, नंतर ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि दक्षिणा देऊन सन्मानाने निरोप द्यावा।
Verse 50
एवं कृतव्रतो विप्र भोगान्भुक्त्वेह वांछितान् । व्योमयानेन सांनिध्यं लभते च रमापतेः ॥ ५० ॥
हे विप्र! असे व्रत करणारा येथे इच्छित भोग भोगून, नंतर विमानाने रमा-पती (विष्णू)च्या सान्निध्यास पोहोचतो।
Verse 51
ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य प्रबोधिनीम् । केशवं बोधयेद्रात्रौ सुप्तं गीतादिमंगलैः ॥ ५१ ॥
ऊर्ज (कार्तिक) महिन्याच्या शुक्ल एकादशी—प्रबोधिनी—चा विधिपूर्वक उपवास करून, रात्री ‘सुप्त’ मानल्या जाणाऱ्या केशवाला भजन-कीर्तनादी मंगलकर्मांनी जागवावे।
Verse 52
ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैरपि । द्राक्षेक्षुदाडिमैश्चान्यै रंभाश्रृंगाटकादिभिः ॥ ५२ ॥
ऋग्-यजुः-साम मंत्रांनी व नानाविध वाद्यांनी, तसेच द्राक्ष, ऊस, डाळिंब आणि केळी, शिंगाडे इत्यादी विविध नैवेद्यांनी (भगवंताची) आराधना करावी।
Verse 53
समर्पणैस्ततो रात्र्यां व्यतीतायां परेऽहनि । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा गदादामोदरं यजेत् ॥ ५३ ॥
मग समर्पणभावाने रात्र व्यतीत करून, दुसऱ्या दिवशी स्नान करून नित्यकर्मे पूर्ण करून, गदाधारी श्री दामोदर प्रभूची पूजा करावी।
Verse 54
उपचारैः षोडशभिः पौरुषेणापि सूक्ततः । संभोज्य विप्रान्विसृजेद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ ५४ ॥
षोडशोपचारांनी विधिपूर्वक पूजन करून आणि पौरुष सूक्ताचा यथोचित जप करून, ब्राह्मणांना भोजन घालावे; नंतर दक्षिणा देऊन संतुष्ट करून त्यांना विदा करावे।
Verse 55
ततस्तां प्रतिमां हैमीं सधेनुं गुरवेऽर्पयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या बोधिनीव्रतमादृतः ॥ ५५ ॥
त्यानंतर ती सुवर्णमयी प्रतिमा दुभत्या गाईसह गुरूंना अर्पण करावी। जो श्रद्धा-भक्तीने अशा प्रकारे बोधिनी-व्रत करतो, तो व्रताचे यथार्थ पालन करतो।
Verse 56
स भुक्त्वेह वरान्भोगान्वैष्णवं लभते पदम् । मार्गस्य कृष्णैकादश्यामुत्पन्नां समुपोष्य वै ॥ ५६ ॥
तो येथे उत्तम भोग भोगून, वैष्णव परम पद प्राप्त करतो—विशेषतः मार्गशीर्ष महिन्यात येणाऱ्या कृष्ण एकादशीचे विधिपूर्वक उपवास केल्याने।
Verse 57
द्वादश्यां कृष्णमभ्यर्चेद्गंधाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५७ ॥
द्वादशीला गंधादी उपचारांनी श्रीकृष्णाची पूजा करावी। नंतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आदराने भोजन घालून त्यांना दक्षिणा द्यावी।
Verse 58
विसृज्य पश्चाद्भुंजीत स्वयमिष्टैः समाहितः । एवं यो भक्तिभावेन उत्पन्नाव्रतमाचरेत् ॥ ५८ ॥
विसर्जनानंतर मन एकाग्र ठेवून आपल्या योग्य प्रिय अन्नाने स्वतः भोजन करावे। जो असा भक्तिभावाने हे व्रत आचरतो, तोच ते विधिपूर्वक पाळतो.
Verse 59
स विमानं समारुह्य यात्यंते वैष्णवं पदम् । मार्गस्य शुक्लैकादश्यां मोक्षाख्यां समुपोष्य वै ॥ ५९ ॥
तो दिव्य विमानावर आरूढ होऊन शेवटी वैष्णव पदाला पोहोचतो—मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल एकादशी ‘मोक्षा’ नावाची, तिचा विधिपूर्वक उपवास करून.
Verse 60
द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य ह्यनंतं विश्वरूपकम् । सर्वैरेवोपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेद्द्विजः ॥ ६० ॥
द्वादशीच्या सकाळी अनंत विश्वरूप प्रभूची पूजा करून, सर्व उपचारांसह ब्राह्मणांना भोजन घालावे.
Verse 61
विसृज्य दक्षिणां दत्वा स्वयं भुंजीत बांधवैः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६१ ॥
विसर्जन करून दक्षिणा देऊन, नंतर स्वतः बांधवांसह भोजन करावे. हे विप्र, असे व्रत पूर्ण केल्यावर तो या लोकी इच्छित भोग-सुख उपभोगतो.
Verse 62
दश पूर्वान्दश परान्समुद्धृत्य व्रजेद्धरिम् । पौपस्य कृष्णैकादश्यां सफलां समुपोष्य वै । द्वादश्यामच्युतं प्रार्च्य सर्वैरेवोपचारकैः ॥ ६२ ॥
दहा पूर्वज व दहा वंशज यांचा उद्धार करून भक्त हरिला प्राप्त होतो. पौष महिन्यातील कृष्णपक्ष एकादशीला फलदायी उपवास करावा आणि द्वादशीला सर्व उपचारांनी अच्युताचे पूजन करावे.
Verse 63
संभोज्य विप्रान्मधुरैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं विप्र सफलाया विधानतः ॥ ६३ ॥
विप्रांना मधुर पदार्थांनी भोजन घालून, त्यांना योग्य दक्षिणा देऊन सन्मानाने निरोप द्यावा. हे विप्र, अशा प्रकारे विधिपूर्वक व्रत केल्यास ते फलदायी व सफल होते.
Verse 64
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं पदम् । पौषस्य शुक्लैकादश्यां पुत्रदां समुपोष्य वै ॥ ६४ ॥
या लोकी सर्व भोग भोगून शेवटी तो वैष्णव पदाला पोहोचतो—पौष महिन्यातील शुक्लपक्ष पुत्रदा एकादशीचे विधिपूर्वक उपवास केल्याने.
Verse 65
द्वादश्यां चक्रिणं प्रार्येदर्घाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ६५ ॥
द्वादशीला चक्रधारी विष्णूचे अर्घ्य इत्यादी उपचारांनी पूजन करावे. नंतर श्रेष्ठ विप्रांना भोजन घालून त्यांना योग्य दक्षिणा द्यावी.
Verse 66
विसृज्य स्वयमश्नीयाच्छेषान्नं स्वेष्टबांधवैः । एवं कृतव्रतो विप्र भुक्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६६ ॥
प्रथम अन्न/प्रसाद वाटून मग स्वतः भोजन करावे, आणि उरलेले अन्न आपल्या प्रिय नातेवाईकांना द्यावे. हे विप्र, अशा रीतीने व्रत पूर्ण करणारा या लोकी इच्छित सुखभोग भोगतो.
Verse 67
विमानवरमारुह्य यात्यंते हरिमंदिरम् । माघम्य कृष्णैकादश्यां षट्तिलां समुपोष्य वै ॥ ६७ ॥
उत्तम दिव्य विमानावर आरूढ होऊन ते अखेरीस हरि-मंदिरधामास जातात—माघ महिन्यातील कृष्ण एकादशीला षट्तिला व्रताचे विधिपूर्वक उपवास केल्याने।
Verse 68
स्नात्वा दत्वा तर्पयित्वा हुत्वा भुक्त्वा समर्च्य च । तिलैरेव द्विजश्रेष्ठ द्वादश्यां प्रातरेव हि ॥ ६८ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ! द्वादशीच्या दिवशी सकाळीच तिळांनीच स्नान, दान, तर्पण, होम, भोजन आणि विधिपूर्वक पूजन—हे सर्व करावे।
Verse 69
वैकुंठं सम्यगभ्यर्व्य सर्वैरेवोपचारकैः । द्विजान्संभोज्य विसृजेद्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
सर्व उपचारांनी वैकुंठ (भगवान विष्णू) यांचे विधिपूर्वक पूजन करून, ब्राह्मणांना भोजन घालावे; नंतर त्यांना दक्षिणा देऊन सन्मानपूर्वक निरोप द्यावा।
Verse 70
एवं कृत्वा व्रतं विप्र विधिना सुसमाहितः । भुक्त्वेह वांछितान्भोगानंते विष्णुपदं लभेत् ॥ ७० ॥
हे विप्र! जो असा विधिपूर्वक व एकाग्रचित्त होऊन व्रत करतो, तो इहलोकी इच्छित भोग भोगतो आणि अखेरीस विष्णुपद प्राप्त करतो।
Verse 71
माघस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य जयाह्वयाम् । प्रातर्हरि दिनेऽभ्यर्च्चेच्छ्रीपतिं पुरुषं द्विज ॥ ७१ ॥
हे द्विज! माघ महिन्यातील शुक्ल एकादशी—‘जया’ नावाने प्रसिद्ध—त्या दिवशी विधिपूर्वक उपवास करून, हरिच्या पावन दिवशी सकाळी श्रीपति परमपुरुषाचे पूजन करावे।
Verse 72
भोजयित्वा दक्षिणां च दत्वा विप्रान्विसृज्य च । स्वयं भुंजीत तच्छेषं प्रयतो निजबांधवैः ॥ ७२ ॥
विप्रांना भोजन घालून, दक्षिणा देऊन व त्यांना आदराने निरोप देऊन, नंतर संयमाने आपल्या बांधवांसह उरलेले अन्न स्वतः भक्षण करावे।
Verse 73
य एवं कुरुते विप्र व्रतं केशवतोषणम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगानंते विष्णोः पदं व्रजेत् ॥ ७३ ॥
हे विप्र! जो असा केशवाला तुष्ट करणारा हा व्रतविधी करतो, तो येथे उत्तम वर व भोग भोगून शेवटी विष्णूच्या पदाला प्राप्त होतो।
Verse 74
तपस्यकृष्णैकादश्यां विजयां समुपोष्य वै । द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य योगीशं गंधपूर्वकैः ॥ ७४ ॥
तपस्या मासातील कृष्णपक्ष एकादशीस ‘विजया’ उपवास विधिपूर्वक करावा; आणि द्वादशीच्या सकाळी आरंभ करून गंधादि द्रव्यांनी योगीश्वराचे पूजन करावे।
Verse 75
ततः संभोज्य भूदेवान्दक्षिणाभिः प्रतोष्य तान् । विसृज्य बांधवैः सार्द्धं स्वयमश्नीत वाग्यतः ॥ ७५ ॥
त्यानंतर भूदेव विप्रांना भोजन घालून व दक्षिणांनी त्यांना संतुष्ट करून, त्यांना आदराने निरोप द्यावा; मग वाणीसंयम ठेवून बांधवांसह स्वतः भोजन करावे।
Verse 76
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । देहांते वैष्णवं लोकं याति देवैः सुसत्कृतः ॥ ७६ ॥
अशा रीतीने व्रत केलेला मर्त्य, येथे इच्छित भोग भोगून, देहांती देवांकडून सत्कृत होऊन वैष्णव लोकास जातो।
Verse 77
फाल्गुनस्य सिते पक्षे एकादश्यां द्विजोत्तम । उपोष्यामलकीं भक्त्या द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ७७ ॥
हे द्विजोत्तम! फाल्गुन शुद्ध पक्षातील एकादशीस भक्तिभावाने आमलकी-व्रत करून उपवास करावा, आणि द्वादशीच्या प्रातःकाळी आमलकीचे पूजन करावे।
Verse 78
पुंडरीकाक्षमखिलैरुपचारैस्ततो द्विजान् । भोजयित्वा वरान्नेन दद्यात्तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ७८ ॥
त्यानंतर सर्व उपचारांनी पुंडरीकाक्ष (विष्णू) यांचे पूजन करून, द्विजांना उत्तम अन्नाने भोजन घालावे आणि त्यांना यथोचित दक्षिणा द्यावी।
Verse 79
एवं कृत्वा विधानेनामलक्यां पूजनादिकम् । सितैकादश्यां तपस्ये व्रजेद्विष्णोः परं पदम् ॥ ७९ ॥
अशा रीतीने विधिपूर्वक आमलकीचे पूजन इत्यादी करून, तपस्य (फाल्गुन) महिन्यातील शुद्ध एकादशीस विष्णूचे परम पद प्राप्त होते।
Verse 80
चैत्रस्य कृष्णैकादशीं पापमोचनिकां द्विज । उपाष्य द्वादश्यांप्रातर्गोविंदं पूजयेत्तथा ॥ ८० ॥
हे द्विज! चैत्र महिन्यातील कृष्ण पक्षातील पापमोचनी एकादशीचा उपवास करून, तसेच द्वादशीच्या प्रातःकाळी गोविंदाचे पूजन करावे।
Verse 81
उपचारैः षोडशभिर्द्विजान्संभोज्य दक्षिणाम् । दत्वा तेभ्यो विसृज्याथ स्वयं भुंजीत बान्धवैः ॥ ८१ ॥
षोडशोपचारांनी द्विजांचा सत्कार करून त्यांना भोजन घालावे व दक्षिणा द्यावी; नंतर त्यांना आदराने निरोप देऊन स्वतः नातलगांसह भोजन करावे।
Verse 82
एव यः कुरुते विप्र पापमोचनिकाव्रताम् । स याति वैष्णवं लोकं विमानेन तु भास्वता ॥ ८२ ॥
हे विप्र! जो असा पापमोचनिका व्रत करतो, तो पापमुक्त होऊन तेजस्वी विमानाने वैष्णव लोकास जातो।
Verse 83
इत्थं कृष्णो तथा शुक्ले व्रतं चैकादशीभवम् । मोक्षदं कीर्तितं विप्र नास्त्यस्मिन्संशयः क्वचित् ॥ ८३ ॥
हे विप्र! कृष्णपक्ष व शुक्लपक्ष—दोन्हींत एकादशी व्रत मोक्षदायक म्हणून कीर्तित आहे; यांत कधीही संशय नाही।
Verse 84
यतस्त्रिदिनसंसाध्यं कीर्तिनं पापनाशनम् । सर्वव्रतोत्तमं विप्र ततो ज्ञेयं महाफलम् ॥ ८४ ॥
हे विप्र! हे व्रत तीन दिवसांत विधिपूर्वक सिद्ध होते, पाप नाश करते आणि सर्व व्रतांत उत्तम म्हणून कीर्तित आहे; म्हणून याचे फळ महान समजावे।
Verse 85
त्यजेच्चत्वारि भुक्तानि नारदै तद्दिनत्रये । आद्यंतयोरेकमेकं मध्यमे द्वयमेव हि ॥ ८५ ॥
हे नारद! या तीन दिवसांच्या व्रतात चार वेळचे भोजन त्यागावे—पहिल्या दिवशी एक, शेवटच्या दिवशी एक, आणि मधल्या दिवशी दोन।
Verse 86
अथ ते नियमान्वच्मि व्रते ह्यस्मिन्दिनत्रये । कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान्कोद्रवांस्तथा ॥ ८६ ॥
आता या तीन दिवसांच्या व्रताचे नियम सांगतो: कांस्यपात्र, मांस, मसूराचे अन्न, चणे आणि कोद्रव धान्य—हे सर्व त्यागावे।
Verse 87
शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने । दशम्यां दश वस्तूनि वर्जयेद्वैष्णवः सदा ॥ ८७ ॥
दशमीच्या दिवशी वैष्णवाने नेहमी दहा वस्तू वर्ज्य कराव्यात—उदा. शाक, मधु, परान्न, पुनर्भोजन (दुसऱ्यांदा भोजन) आणि मैथुन।
Verse 88
द्यूतक्रीडां च निद्रां च तांबूलं दंतधावनम् । परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम् ॥ ८८ ॥
जुगार-खेळ, अतिनिद्रा, तांबूलसेवन, दंतधावन, परनिंदा व चुगली, चोरी, हिंसा आणि रति—हे सर्व वर्ज्य करावे।
Verse 89
कोपं ह्यनृतवाक्यं च एकादश्यां विवर्ज्जयेत् । कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं विण्म्लेच्छभाषणम् ॥ ८९ ॥
एकादशीला क्रोध व असत्य वचन वर्ज्य करावे; तसेच कांस्य, मांस, सुरा, मधु, तेल, विष्ठा आणि म्लेच्छभाषण (अशुद्ध वाणी) टाळावे।
Verse 90
व्यायामं च प्रवासं च पुनर्भोजनमैथुने । अस्पृश्यस्पर्शमाशूरे द्वादश्यां द्वादश त्यजेत् ॥ ९० ॥
द्वादशीला ज्ञानी पुरुषाने व्यायाम, प्रवास, पुनर्भोजन (दुसऱ्यांदा भोजन), मैथुन आणि अस्पृश्याचा स्पर्श—हे टाळावे।
Verse 91
एवं नियमकृद्विप्र उपवासं समाचरेत् । शक्तोऽशक्तुस्तु मतिमानेकभुक्तं न नक्तकम् ॥ ९१ ॥
अशा रीतीने, हे विप्र, नियम पाळणारा विधिपूर्वक उपवास करावा। बुद्धिमान—समर्थ असो वा असमर्थ—नक्तक (रात्रीचे भोजन) न करता एकभुक्त (एकवेळ भोजन) व्रत स्वीकारावे।
Verse 92
अयाचितं वापि चरेन्न त्यजेद्व्रतमीदृशम् ॥ ९२ ॥
अयाचित भिक्षेवर जगावे लागले तरीही, असे व्रत कधीही सोडू नये।
Verse 93
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितैकादशीव्रतकथनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थभागात ‘द्वादश मासांतील एकादशी-व्रत कथन’ नावाचा एकशे वीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Dvādaśī functions as the vrata’s ritual ‘completion’ (pāraṇa context): after the fast, one performs Viṣṇu-pūjā with ṣoḍaśopacāra, feeds brāhmaṇas, gives dakṣiṇā, formally dismisses them, and then eats—sealing the vow’s merit and restoring regulated nourishment.
It is defined as a complete waterless fast and is praised as so potent that worship of Hṛṣīkeśa plus brāhmaṇa-feeding yields merit equivalent to observing twenty-four Ekādaśī fasts.
After installing and worshiping Viṣṇu (notably via Pauruṣa Sūkta) and praying about the Lord’s cosmic ‘sleep’ and ‘awakening,’ the devotee undertakes Cāturmāsya observances according to capacity, with continued daily worship from that point onward.
Across Daśamī/Ekādaśī/Dvādaśī the chapter stresses controlled diet (meal reductions), avoidance of specific foods/utensils (e.g., bell-metal; meat; certain grains/legumes), and ethical purity: no slander, theft, violence, sexual indulgence; on Ekādaśī specifically, avoidance of anger and false speech.