The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं स्कन्दसंज्ञकम् । यस्मिन्प्रतिपदं साक्षान्महादेवो व्यवस्थितः ॥ १ ॥

ब्रह्मा म्हणाले— हे वत्सा, ऐक; मी स्कंदसंज्ञक पुराण सांगतो, ज्यामध्ये प्रत्येक पदी साक्षात् महादेव विराजमान आहेत ॥१॥

Verse 2

पुराणे शतकोटो तु यच्छैवं वर्णितं मया । लक्षं तस्यार्थं जातस्य सारो व्यासेन कीर्तितः ॥ २ ॥

ज्या पुराणात शंभर कोटी श्लोकांत मी शैव-विषय वर्णिला, त्या अर्थसमूहाचा सार व्यासांनी एक लक्ष श्लोकांत कीर्तिला आहे ॥२॥

Verse 3

स्कन्दाह्वयस्तत्र खण्डाः सप्तैव परिकल्पिताः । एकाशीतिसहस्रं तु स्कान्दं सर्वोघकृतंनम् ॥ ३ ॥

स्कंदाह्वय त्या पुराणात सातच खंड रचिले आहेत. एक्याऐंशी हजार श्लोकांचे स्कान्द सर्व पाप-तापरूपी ओघ छेदणारे मानले जाते ॥३॥

Verse 4

यः श्रृणोति पठेद्वापि स तु साक्षाच्छिवः स्थितः । यत्र माहेश्वरा धर्माः षण्मुखेन प्रकाशिताः ॥ ४ ॥

जो हे ऐकतो किंवा वाचतो, तो साक्षात् शिवस्वरूप होऊन स्थित राहतो; कारण येथे माहेश्वर धर्म षण्मुखाने प्रकाशित केले आहेत ॥४॥

Verse 5

कल्पे तत्पुरुषे वृत्ताः सर्वसिद्धिविधायकाः । तस्य माहेश्वरश्चाथ खंडः पापप्रणाशनः ॥ ५ ॥

तत्पुरुष नामक कल्पात सर्वसिद्धी देणारे वृत्तांत वर्णिले आहेत; आणि त्यात माहेश्वर खंडही आहे, जो पापांचा नाश करतो॥५॥

Verse 6

किंचिन्न्यूनार्कसाहस्रो बहुपुण्यो बृहत्कथः । सुचरित्रशतैर्युक्तः स्कन्दमाहात्म्यसूचकः ॥ ६ ॥

बृहत्कथा ही किंचित् हजार श्लोकांपेक्षा कमी असून अत्यंत पुण्यदायी आहे; शेकडो सुचरित्रांनी युक्त असून स्कंदमाहात्म्य सूचित करते॥६॥

Verse 7

यत्र केदारमाहात्म्ये पुराणोपक्रमः पुरा । दक्षयज्ञकथा पश्चाच्छिवलिंगार्चने फलम् ॥ ७ ॥

तेथे केदारमाहात्म्यात प्राचीन पद्धतीने पुराणाचा आरंभ होतो; नंतर दक्षयज्ञकथा, आणि मग शिवलिंगार्चनेचे फल सांगितले आहे॥७॥

Verse 8

समुद्रमथनाख्यानं देवेंद्रचरितं ततः । पार्वत्याः समुपाख्यानं विवाहस्तदनंतरम् ॥ ८ ॥

त्यानंतर समुद्रमंथनाचे आख्यान व देवेन्द्र (इंद्र) यांचे चरित्र येते; मग पार्वतीचे उपाख्यान आणि त्यानंतर विवाहकथा॥८॥

Verse 9

कुमारोत्पत्तिकथनं ततस्तारकसंगरः । ततः पाशुपताख्यानं चंडाख्यानसमन्वितम् ॥ ९ ॥

मग कुमार (स्कंद) उत्पत्तीचे कथन, त्यानंतर तारकाशी संग्राम; पुढे चंडाख्यानासह पाशुपत आख्यान येते॥९॥

Verse 10

द्यूतप्रवर्तनाख्यानं नारदेन समागमः । ततः कुमारमाहात्म्ये पंचतीर्थकथानकम् ॥ १० ॥

यात द्यूत (जुगार) प्रवर्तनाचा प्रसंग, नंतर नारदांशी समागम; आणि पुढे सनत्कुमार-माहात्म्यात पंचतीर्थांची कथा वर्णिली आहे.

Verse 11

धर्मवर्मनृपाख्यानं नदीसागरकीर्तनम् । इंद्रद्युम्नकथा पस्चान्नाडीजंघकथान्वितम् ॥ ११ ॥

येथे धर्मवर्मा राजाची आख्यायिका, नद्यांचे व सागराचे कीर्तन; नंतर इंद्रद्युम्नाची कथा—आणि त्यासह नाडी-जंघाचा प्रसंगही आहे.

Verse 12

प्रादुर्भावस्ततो मह्याः कथा दमनकस्य च । महीसागरसंयोगः कुमारेशकथा ततः ॥ १२ ॥

त्यानंतर पृथ्वीच्या प्रादुर्भावाची कथा, तसेच दमनकाचे चरित्र; पुढे भूमी-सागर संयोगाचा प्रसंग, आणि मग कुमारेशाची कथा आहे.

Verse 13

ततस्तारकयुद्धं च नानाख्यानसमन्वितम् । वधश्च तारकस्याथ पंचलिंगनिवेशनम् ॥ १३ ॥

त्यानंतर अनेक उपाख्यानांनी युक्त तारकयुद्ध; पुढे तारकाचा वध, आणि मग पंचलिंगांची स्थापना वर्णिली आहे.

Verse 14

द्वीपाख्यानं ततः पुण्यमूर्द्धलोकव्यवस्थितिः । ब्रह्मांडस्थितिमानं च वर्करेशकथानकम् ॥ १४ ॥

त्यानंतर पवित्र द्वीपांचे आख्यान, ऊर्ध्वलोकांची सुव्यवस्था; ब्रह्मांडाची रचना व प्रमाण यांचे वर्णन, आणि वर्करेशाची कथा येते.

Verse 15

महाकालसमुद्भूतिः कथा चास्य महाद्भुता । वासुदेवस्य माहात्म्यं कोटितीर्थं ततः परम् ॥ १५ ॥

त्यानंतर महाकाळाच्या उत्पत्तीची अत्यंत अद्भुत कथा येते; पुढे वासुदेवाचे माहात्म्य, आणि त्यानंतर परम पावन कोटितीर्थाचे वर्णन आहे।

Verse 16

नानातीर्थसमाख्यानं गुप्तक्षेत्रे प्रकीर्तितम् । पांडवानां कथा पुण्या महाविद्याप्रसाधनम् ॥ १६ ॥

गुप्तक्षेत्राच्या संदर्भात अनेक तीर्थांचे आख्यान सांगितले आहे। पांडवांची पुण्यकथा महाविद्येच्या साधनेस सिद्धिदायक ठरते।

Verse 17

तीर्थयात्रासमाप्तिश्च कौमारमिदमद्भुतम् । अरुणाचलमाहात्म्यं सनकब्रह्मसंकथा ॥ १७ ॥

तीर्थयात्रा-वर्णनाची समाप्ती, हा अद्भुत कौमार-उपदेश, अरुणाचलाचे माहात्म्य, आणि सनक व ब्रह्मा यांचा पावन संवाद—हे सर्व येथे आहे।

Verse 18

गौरीतपः समाख्यानं तत्तत्तीर्थनिरूपणम् । माहिषासुरमाख्यानं वधश्चास्य महाद्भुतः ॥ १८ ॥

गौरीच्या तपाचे आख्यान, त्या-त्या तीर्थांचे निरूपण, महिषासुराची कथा, आणि त्याचा अत्यंत अद्भुत वध—हे सर्व यात आहे।

Verse 19

द्रोणाचले शिवास्थानं नित्यदापरिकीर्तितम् । इत्येष कथितः स्कांदे खंडो माहेश्वरोऽद्भुतः ॥ १९ ॥

द्रोणाचलावर शिवाचे स्थान नित्यप्रसिद्ध म्हणून कीर्तिले आहे। अशा रीतीने स्कंदपुराणात अद्भुत माहेश्वर-खंड वर्णिला आहे।

Verse 20

द्वितीयो वैष्णवः खंडस्तस्याख्यानानि मे शुणु । प्रथमं भूमिवाराहसमाख्यानं प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥

दुसरा खंड वैष्णव-खंड आहे; त्यातील आख्याने माझ्याकडून ऐक. प्रथम पृथ्वी उचलणाऱ्या वराहावताराची प्रसिद्ध कथा सांगितली आहे॥२०॥

Verse 21

यत्र वेंकटकुध्रस्य माहात्म्यं पापनाशनम् । कमलायाः कथा पुण्या श्रीनिवासस्थितिस्ततः ॥ २१ ॥

तेथे वेंकट पर्वताचे पापनाशक माहात्म्य आहे; कमला (लक्ष्मी)ची पुण्य कथा आहे; आणि त्यानंतर श्रीनिवासाच्या धामाचे वर्णन आहे॥२१॥

Verse 22

कुला लाख्यानकं चात्र सुवर्णमुखरी कथा । नानाख्यानसमायुक्ता भारद्वाजकथाद्भुता ॥ २२ ॥

येथे ‘कुल-आख्यानक’ नावाचे वृत्तांत, ‘सुवर्णमुखरी’ची कथा, आणि नानाविध आख्यानांनी युक्त भारद्वाजांची अद्भुत कथा आहे॥२२॥

Verse 23

मतंगांजनसंवादः कीर्तितः पापनाशनः । पुरुषोत्तममाहात्म्यं कीर्तितं चोत्कले ततः ॥ २३ ॥

मतंग व अंजना यांचा पापनाशक संवाद कीर्तित आहे; आणि त्यानंतर उत्कल (ओडिशा) मध्ये पुरुषोत्तमाचे माहात्म्यही सांगितले आहे॥२३॥

Verse 24

मार्कंडेयसमाख्यानमंबरीषस्य भूपतेः । इंद्रद्युम्नस्य चाख्यानं विद्यापतिकथा शुभा ॥ २४ ॥

मार्कंडेयांचे पवित्र आख्यान, राजा अंबरीष यांचा वृत्तांत, इंद्रद्युम्नाची कथा, आणि विद्यापतीची शुभ कथा (येथे) वर्णिली आहे॥२४॥

Verse 25

जैमिनेः समुपाख्यानं नारदस्यापि वाडव । नीलकंठसमाख्यानं नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २५ ॥

हे वाडव! येथे जैमिनीचे उपाख्यान, नारदांचे चरित्र, नीलकंठाची कथा तसेच भगवान नरसिंहांचे वर्णनही सांगितले आहे।

Verse 26

अश्वमेधकथा राज्ञो ब्रह्मलोकगतिस्तथा । रथयाव्राविधिः पश्चाज्जन्मस्थानविधिस्तथा ॥ २६ ॥

येथे राजाच्या अश्वमेध यज्ञाची कथा, ब्रह्मलोकप्राप्ती, त्यानंतर रथयाव्रा-विधी आणि जन्मस्थानाचे नियमही वर्णिले आहेत।

Verse 27

दक्षिणामूर्त्युपाख्यानं गुंडिवाख्यानकं ततः । रथरक्षाविधानं च शयनोत्सवकीर्तनम् ॥ २७ ॥

त्यानंतर दक्षिणामूर्तीचे उपाख्यान, गुंडिवा-प्रसंग, रथरक्षेची विधी आणि शयनोत्सवाचे कीर्तन वर्णिले आहे।

Verse 28

श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं पृथुत्सवनिरूपणम् । दोलोत्सवो भगवतो व्रतं सांवत्सराभिधम् ॥ २८ ॥

येथे श्वेताचे उपाख्यान, पृथूच्या उत्सवाचे निरूपण; तसेच भगवानांचा दोलोत्सव आणि ‘सांवत्सर’ नावाचे व्रतही उपदेशिले आहे।

Verse 29

पूजा चाकामिका विष्णोरुद्दालकनियोगतः । योगसाधनमत्रोक्तं नानायोगनिरूपणम् ॥ २९ ॥

येथे उद्धालकाच्या नियोगानुसार विष्णूची अकामिका (निष्काम) पूजा; तसेच योगसाधन आणि विविध योगांचे निरूपणही प्रतिपादिले आहे।

Verse 30

दशावतारकथनं स्रानादिपरिकीर्तनम् । ततो बदरिकायाश्च माहात्म्यं पापनाशनम् ॥ ३० ॥

त्यानंतर विष्णूच्या दशावतारांची कथा व स्नानादी विधींचे कीर्तन केले जाते; पुढे पापनाशक बदरिकाश्रम (बद्रीनाथ) याची महिमा वर्णिली जाते।

Verse 31

अग्न्यादितीर्थमाहात्म्यं वैनतेयशिलाभवम् । कारणं भगवद्वासे तीर्थं कापालमोचनम् ॥ ३१ ॥

अग्न्यादि तीर्थाचे माहात्म्य—वैनतेय (गरुड) संबंधी शिलेतून उत्पन्न—तेथे भगवंताच्या वासाचे कारण; तसेच ‘कापालमोचन’ नावाचे पापमोचक तीर्थ वर्णिले जाते।

Verse 32

पंचधाराभिधं तीर्थं मेरुसंस्थापनं तथा । ततः कार्तिकमाहात्म्ये माहात्म्यं मदनालसम् ॥ ३२ ॥

यानंतर ‘पंचधारा’ नावाचे तीर्थ आणि मेरूचे संस्थापन वर्णिले जाते; पुढे कार्तिक-माहात्म्यात ‘मदनालस’ नावाची महिमा प्रतिपादिली जाते।

Verse 33

धूम्रकेशसमाख्यानं दिनकृत्यानि कार्तिके । पंचभीष्मव्रताख्यानं कीर्तितं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ३३ ॥

धूम्रकेशाची आख्यायिका, कार्तिकातील दिनकृत्ये, तसेच पंच-भीष्म-व्रताचे वर्णन—जे भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे—कीर्तित झाले आहे।

Verse 34

ततो मार्गस्य माहात्म्ये विधानं स्नानजं तथा । पुंड्रादिकीर्तनं चात्र मालाधारणपुण्यकम् ॥ ३४ ॥

पुढे मार्ग-माहात्म्यात विधिविधान व स्नानजन्य पुण्य सांगितले आहे; तसेच येथे पुंड्रादी चिन्हांचे कीर्तन आणि माळ धारण करण्याचे पुण्यही वर्णिले आहे।

Verse 35

पंचामृतस्नानपुण्यं घंटानादादिजं फलम् । नानापुष्पार्चनफलं तुलसीदलजं फलम् ॥ ३५ ॥

पंचामृतस्नानाचे पुण्य, घंटानाद इत्यादींमुळे मिळणारे फल, नानाविध पुष्पांनी अर्चनाचे फल, आणि तुळशीदल अर्पणातून उत्पन्न फल—हे सर्व प्राप्त होते।

Verse 36

नैवेद्यस्य च माहात्म्यं हरिवासरकीर्तनम् । अखंडैकादशीपुण्यं तथा जागरणस्य च ॥ ३६ ॥

नैवेद्य अर्पणाचे माहात्म्य, हरिवासराचे कीर्तन, अखंड एकादशी-व्रताचे पुण्य, तसेच जागरणाचेही पुण्य—येथे सांगितले आहे।

Verse 37

यस्योत्सवविधानं च नाममाहात्म्यकीर्तनम् । ध्यानादिपुण्यकथनं माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ ३७ ॥

ज्यात उत्सवविधी, पवित्र नामांचे माहात्म्यकीर्तन, तसेच ध्यान इत्यादींच्या पुण्याचे कथन आहे—तोच मथुरासंभव माहात्म्य येथे सांगितला आहे।

Verse 38

मथुरातीर्थमाहात्म्यं पृथगुक्तं ततः परम् । वनानां द्वादशानां च माहात्म्यं कीर्तितं ततः ॥ ३८ ॥

त्यानंतर मथुरा-तीर्थाचे माहात्म्य स्वतंत्रपणे सांगितले; आणि पुढे द्वादश वनांचे माहात्म्यही कीर्तिले आहे।

Verse 39

श्रीमद्भागवतस्यात्र माहात्म्यं कीर्तितं परम् । वज्रशांडिल्यसंवाद अंतर्लीलाप्रकाशकम् ॥ ३९ ॥

येथे श्रीमद्भागवताचे परम माहात्म्य कीर्तिले आहे—वज्र व शांडिल्य यांच्या संवादातून, जो प्रभूची अंतर्लीला प्रकाशमान करतो।

Verse 40

ततो माघस्य माहात्म्यं स्नानदानजपोद्भवम् । नानाख्यानसमायुक्तं दशाध्यायैर्निरूपितम् ॥ ४० ॥

त्यानंतर माघमासाचे माहात्म्य—स्नान, दान व जपातून उत्पन्न पुण्यसहित—नानाविध उपाख्यानांसह दहा अध्यायांत निरूपिले आहे।

Verse 41

ततो वैष्णवमाहात्म्ये शय्यादानादिजं फलम् । जलदा नादिविधयः कामाख्यानमतः परम् ॥ ४१ ॥

यानंतर वैष्णव-माहात्म्यात शय्यादान इत्यादी दानांचे फळ वर्णिले आहे; पुढे जलदान व अन्य विधी, आणि त्यानंतर कामाख्यानाचा प्रसंग येतो।

Verse 42

श्रुतदेवस्य चरितं व्याधोपाख्यानमद्भुतम् । तथाक्षयतृतीयादेर्विशेषात्पुण्यकीर्तनम् ॥ ४२ ॥

श्रुतदेवाचे चरित्र आणि अद्भुत व्याध-उपाख्यानही सांगितले आहे; तसेच अक्षय तृतीया इत्यादी व्रतांचे विशेष पुण्यकीर्तन केले आहे।

Verse 43

ततस्त्वयोध्यामाहात्म्ये चक्रब्रह्माह्वतीर्थके । सुरापापविमोक्षाख्ये तथाधारसहस्रकम् ॥ ४३ ॥

यानंतर अयोध्या-माहात्म्यात ‘चक्रब्रह्माह्व’ नावाचे तीर्थ, ‘सुरापापविमोक्ष’ म्हणून प्रसिद्ध तीर्थ, तसेच ‘आधारसहस्रक’ यांचेही वर्णन आहे।

Verse 44

स्वर्गद्वारं चंद्रहरिधर्महर्युपवर्णनम् । स्वर्णवृष्टेरुपाख्यानं तिलोदासरयूयुतिः ॥ ४४ ॥

त्यात ‘स्वर्गद्वार’चा प्रसंग, चंद्रहरि व धर्महरि यांचे उपवर्णन, सुवर्णवृष्टीचे उपाख्यान, तसेच सरयू सहित तिलोदेचा प्रसंगही आहे।

Verse 45

सीताकुंडं गुप्तहरिसरंयुघर्घरान्वयः । गोप्रतारं च दुग्धोदं गुरुकुंडादिपञ्चकम् ॥ ४५ ॥

सीताकुंड, गुप्त-हरि-सरोवर, युघर्घरा नावाची पावन धारा/परंपरा, गोप्रतार व दुग्धोद, तसेच गुरु-कुंडादी पाच—ही सर्व स्मरणीय तीर्थे आहेत।

Verse 46

सोमार्का दीनि तीर्थानि त्रयोदश ततः परम् । गयाकूपस्य माहात्म्यं सर्वाघविनिवर्तकम् ॥ ४६ ॥

यानंतर सोमарк आदी तेराह तीर्थे येतात; पुढे गयाकूपाचे माहात्म्य सांगितले आहे, जे सर्व पापांचे निवारण करते।

Verse 47

मांडव्याश्रमपूर्वाणि तीर्थानि तदनन्तरम् । अजितादि मानसादितीर्थानि गदितानि च ॥ ४७ ॥

त्यानंतर मांडव्य-आश्रमापासून सुरू होणारी तीर्थे वर्णिली; पुढे अजित आदी तसेच मानस आदी तीर्थेही सांगितली।

Verse 48

इत्येष वैष्णवः खंडो द्वितीयः परिकीर्तितः । अतः परं ब्रह्मखंडं मरीचे श्रृणु पुण्यदम् ॥ ४८ ॥

अशा रीतीने द्वितीय वैष्णव-खंडाचे यथार्थ वर्णन झाले। आता, हे मरीचि, पुढील पुण्यप्रद ब्रह्म-खंड ऐक।

Verse 49

यत्र वै सेतुमाहात्म्ये फलं स्नाने क्षणोद्भवम् । गालवस्य तपश्चर्या राक्षसाख्यानकं ततः ॥ ४९ ॥

त्या (खंडात) सेतु-माहात्म्य आहे, जिथे स्नानाचे फळ क्षणात प्रकट होते; मग गालवाची तपश्चर्या, आणि त्यानंतर राक्षस-आख्यान येते।

Verse 50

चक्रतीर्थादिमाहात्म्यं देवीपत्तनसंयुते । वेतालतीर्थमहिमा पापनाशादिकीर्तनम् ॥ ५० ॥

देवीपत्तनाशी संबंधित चक्रतीर्थ इत्यादींचे माहात्म्य, तसेच वेतालतीर्थाची महिमा—पापनाश व अन्य पुण्यफल देणारी—येथे वर्णिली आहे।

Verse 51

मंगलादिकमाहात्म्यं ब्रह्मकुंडादिवर्णनम् । हनुमत्कुंडमहिमागस्त्यतीर्थभवं फलम् ॥ ५१ ॥

मंगला इत्यादींचे माहात्म्य, ब्रह्मकुंड व अन्य पवित्र कुंडांचे वर्णन, हनुमत्कुंडाची महिमा आणि अगस्त्यतीर्थातून मिळणारे पुण्यफल येथे सांगितले आहे।

Verse 52

रामतीर्थादिकथनं लक्ष्मीतीर्थनिरूपणम् । शंखादितीर्थमहिमा तथा साध्यामृतादिजः ॥ ५२ ॥

रामतीर्थ इत्यादींचे कथन, लक्ष्मीतीर्थाचे निरूपण, शंख इत्यादी तीर्थांची महिमा तसेच साध्यामृत इत्यादीपासून सुरू होणारा वृत्तान्त—हे येथे वर्णिले आहे।

Verse 53

धनुष्कोट्यादिमाहात्म्यं क्षीरकुंडादिजं तथा । गायत्र्यादिकतीर्थानां माहात्म्यं चात्र कीर्तितम् ॥ ५३ ॥

येथे धनुष्कोटी इत्यादींचे माहात्म्य, क्षीरकुंड इत्यादी स्थळांची महिमा तसेच गायत्री इत्यादी तीर्थांचे माहात्म्यही विस्ताराने वर्णिले आहे।

Verse 54

रामनाथस्य महिमा तत्त्वज्ञानोपदेशनम् । यात्राविधानकथनं सेतै मुक्तिप्रदं नृणाम् ॥ ५४ ॥

रामनाथाची महिमा, तत्त्वज्ञानाचा उपदेश, यात्राविधानाचे कथन आणि सेतू मनुष्यांना मुक्ती देतो—हे येथे वर्णिले आहे।

Verse 55

धर्मारण्यस्य माहात्म्यं ततः परमुदीरितम् । स्थाणुः स्कन्दाय भगवान्यत्र तत्त्वमुपादिशत् ॥ ५५ ॥

त्यानंतर धर्मारण्याचे परम माहात्म्य सांगितले आहे—ज्या पवित्र स्थानी भगवान् स्थाणु (शिव) यांनी स्कंदास परम तत्त्वाचा उपदेश केला।

Verse 56

धर्मारण्यसुसंभूतिस्तत्पुण्यपरिकीर्त्तनम् । कर्म्मसिद्धेः समाख्यानं ऋषिवंशनिरूपणम् ॥ ५६ ॥

येथे धर्मारण्याशी संबंधित शुभ उत्पत्ती, त्या तीर्थाचे पुण्यकीर्तन, कर्मसिद्धीची कथा आणि ऋषिवंशांचे निरूपण सांगितले आहे।

Verse 57

अप्सरस्तीर्थमुख्यानां माहात्म्यं यत्र कीर्तितम् । वर्णानामाश्रमाणां च धर्मतत्त्वनिरूपणम् ॥ ५७ ॥

तेथे अप्सरातीर्थ इत्यादी प्रमुख तीर्थांचे माहात्म्य कीर्तिले आहे; तसेच वर्ण व आश्रम यांच्या संदर्भात धर्मतत्त्वाचे निरूपणही केले आहे।

Verse 58

दिवः स्थानविभागश्च बकुलार्ककथा शुभा । छत्रानन्दा तथा शांता श्रीमाता च मतंगिनी ॥ ५८ ॥

तसेच दिव्य लोकांचे स्थानविभाग, बकुल व अर्क यांची शुभ कथा, आणि छत्रानंदा, शांता, श्रीमाता व मतंगिनी यांच्या कथाही वर्णिल्या आहेत।

Verse 59

पुण्यदा च समाख्याता यत्र देव्यः समास्थिताः । इन्द्रेश्वरादिमाहात्म्यं द्वारकादिनिरूपणम् ॥ ५९ ॥

ते स्थान ‘पुण्यदा’ असेही प्रसिद्ध आहे, जिथे देव्या निवास करतात। तेथे इंद्रेश्वर इत्यादींचे माहात्म्य आणि द्वारका आदी तीर्थांचे निरूपण केले आहे।

Verse 60

लोहासुरसमाख्यानं गंगाकूपनिरूपणम् । श्रीरामचरितं चैव सत्यमंदिरवर्णनम् ॥ ६० ॥

यात लोहासुराची आख्यायिका, गंगाकूपाचे निरूपण, श्रीरामांचे पावन चरित्र आणि सत्यमंदिराचे वर्णनही आहे।

Verse 61

जीर्णोद्धा रस्य कथनमासनप्रतिपादनम् । जातिभेदप्रकथनं स्मृतिधर्मनिरूपणम् ॥ ६१ ॥

यात जीर्णोद्धाराचे विधान, आसनांची व्यवस्था, जातिभेदाचे कथन आणि स्मृतिशास्त्रोक्त धर्माचे निरूपण आहे।

Verse 62

ततस्तु वैष्णवा धर्मा नानाख्यानैरुदीरिताः । चातुर्मास्ये ततः पुण्ये सर्वधर्मनिरूपणम् ॥ ६२ ॥

यानंतर अनेक आख्यानांतून वैष्णवधर्म सांगितला आहे; पुढे पुण्य चातुर्मास्यव्रतात सर्व धर्मांचे क्रमबद्ध निरूपण आहे।

Verse 63

दानप्रशंसा तत्पश्चाद्व्रतस्य महिमा ततः । तपश्चैव पूजायाः सच्छिद्रकथनं ततः ॥ ६३ ॥

त्यानंतर दानाची प्रशंसा, मग व्रताचे माहात्म्य, पुढे तप आणि पूजाविधी—तसेच त्यातील दोष-छिद्रांचे कथन आहे।

Verse 64

तद्वृत्तीनां भिदाख्यानं शालग्रामनिरूपणम् । भारकस्य वधोपायो वृक्षाचामहिमा तथा ॥ ६४ ॥

पुढे त्या वृत्तांतांचे भेदवर्णन, शालग्रामाचे निरूपण, भारकवधाचा उपाय आणि वृक्षाचमन (आचमन) याचे माहात्म्य सांगितले आहे।

Verse 65

विष्णोः शापश्च वृक्षत्वं पार्वत्यनुतपस्ततः । हरस्य तांडवं नृत्यं रामनामनिरूपणम् ॥ ६५ ॥

येथे विष्णूच्या शापामुळे वृक्षत्व प्राप्त होणे, त्यानंतर पार्वतीची तपश्चर्या, हराचे तांडव-नृत्य आणि श्रीरामनामाचे निरूपण वर्णिले आहे।

Verse 66

हरस्य लिंगपतनं कथा बैजवनस्य च । पार्वतीजन्मचरितं तारकस्य वधोऽद्भुतः ॥ ६६ ॥

यात हराच्या लिंगपतनाची कथा, बैजवनाची आख्यायिका, पार्वतीच्या जन्मचरित्राचे वर्णन आणि तारकाचा अद्भुत वध सांगितला आहे।

Verse 67

प्रणवैश्वर्यकथनं तारकाचरितं पुनः । दक्षयज्ञसमाप्तिश्च द्वादशाक्षरभूषणम् ॥ ६७ ॥

येथे प्रणव (ॐ) चे ऐश्वर्य व सर्वोच्चत्व, पुन्हा तारकचरित्र, दक्षयज्ञाची समाप्ती आणि द्वादशाक्षर मंत्राचे भक्तिभूषण म्हणून स्तवन वर्णिले आहे।

Verse 68

ज्ञानयोगसमाख्यानं महिमा द्वादशाक्षरेः । श्रवणादिकपुण्यं च कीर्तितं शर्मदं नृणाम् ॥ ६८ ॥

ज्ञानयोगाचे समाख्यान, द्वादशाक्षर मंत्राची महिमा आणि श्रवणादि साधनांपासून होणारे पुण्य वर्णिले आहे; ते मनुष्यांना शांती व कल्याण देणारे आहे।

Verse 69

ततो ब्राह्मोत्तरे भागे शिवस्य महिमाद्भुतः । पंचाक्षरस्य महिमा गोकर्णमहिमा ततः ॥ ६९ ॥

त्यानंतर ब्राह्मोत्तर भागात शिवाची अद्भुत महिमा, पंचाक्षर मंत्राची महिमा आणि पुढे गोकर्णाची पावन महिमा वर्णिली आहे।

Verse 70

शिवरात्रैश्च महिमा प्रदोषव्रतकीर्तनम् । सोमवारव्रतं चापि सीमंतिन्याः कथानकम् ॥ ७० ॥

येथे शिवरात्रि-व्रतांची महिमा, प्रदोष-व्रताचे कीर्तन, सोमवार-व्रत तसेच सीमंतिनी नावाच्या स्त्रीची कथा सांगितली आहे।

Verse 71

भद्रायुत्पत्तिकथनं सदाचारनिरूपणम् । शिववर्मसमुद्देशो भद्रायूद्वाहवर्णनम् ॥ ७१ ॥

येथे भद्रायुची उत्पत्ती-कथा, सदाचाराचे निरूपण, शिववर्माचा उल्लेख आणि भद्रायुच्या विवाहाचे वर्णन आहे।

Verse 72

भद्रायुमहिमा चापि भस्ममाहात्म्यकीर्तनम् । शबराख्यानकं चैव उमामाहेश्वरं व्रतम् ॥ ७२ ॥

येथे भद्रायुची महिमा, भस्ममाहात्म्याचे कीर्तन, शबर-आख्यान आणि उमा–माहेश्वर व्रताचे वर्णनही आहे।

Verse 73

रुद्राक्षस्य च माहात्म्यं रुद्राध्यायस्य पुण्यकम् । श्रवणादिकपुण्यं च ब्रह्मखंडोऽयमीरितः ॥ ७३ ॥

हा ब्रह्मखंड सांगितला आहे—रुद्राक्षाची महिमा, रुद्राध्यायाचे पुण्य आणि श्रवणादि साधनांनी मिळणारे पुण्य।

Verse 74

अतः परं चतुर्थँ तु काशीखंडमनुत्तमम् । विंध्यनारदयोर्यत्र संवादः परिकीर्तितः ॥ ७४ ॥

यानंतर चौथा, अनुपम काशीखंड येतो; ज्यात विंध्य आणि नारद यांचा संवाद कीर्तित आहे।

Verse 75

सत्यलोकप्रभावश्चागस्त्यावासे सुरागमः । पतिव्रताचरित्रं च तीर्थयात्रा प्रशंसनम् ॥ ७५ ॥

येथे सत्यलोकाचा प्रभाव, अगस्त्याश्रमात देवांचे आगमन, पतिव्रतेचे आदर्श चरित्र आणि तीर्थयात्रेची प्रशंसा वर्णिली आहे।

Verse 76

ततश्च सप्तपुर्याख्या संयमिन्या निरूपणम् । बुधस्य च तथेंद्राग्न्योर्लोकाप्तिः शिवशर्मणः ॥ ७६ ॥

त्यानंतर ‘सप्तपुरी’ म्हणून प्रसिद्ध सात पवित्र नगरांचे वर्णन, संयमिनीचे निरूपण, बुधाचे चरित्र आणि शिवशर्म्याने इंद्र व अग्निलोक प्राप्त केल्याची कथा येते।

Verse 77

अग्नेः समुद्भवश्चैव क्रव्याद्वरुणसंभवः । गंधवत्यलकापुर्योरीश्वर्याश्च समुद्भवः ॥ ७७ ॥

एकाचा उद्भव केवळ अग्नीपासून होतो; क्रव्याद (मांसभक्षी) अग्नी वरुणापासून उत्पन्न होतो. गंधवती व अलकापुरी येथूनही ऐश्वर्याचा उद्भव सांगितला आहे।

Verse 78

चंद्रार्कबुधलोकानां कुजेज्यार्कभुवां क्रमात् । मम विष्णोर्ध्रुवस्यापि तपोलोकस्य वर्णनम् ॥ ७८ ॥

क्रमाने मी चंद्र, सूर्य व बुधाचे लोक, तसेच कुज, बृहस्पती व शुक्राचे भुवन वर्णिले; आणि माझा लोक, विष्णुलोक, ध्रुवलोक व तपोलोक यांचेही वर्णन केले आहे।

Verse 79

ध्रुवलोककथा पुण्या सत्यलोकनिरीक्षणम् । स्कंदागस्त्यसमालापो मणिकर्णीसमुद्भवः ॥ ७९ ॥

ध्रुवलोकाची पुण्यकथा, सत्यलोकाचे दर्शन, स्कंद व अगस्त्य यांचा संवाद आणि मणिकर्णीचा प्रादुर्भाव—हे विषय वर्णिले आहेत।

Verse 80

प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् । वाराणसीप्रशंसा च भैरवाविर्भवस्ततः ॥ ८० ॥

येथे गंगेचा प्रभाव, ‘गंगा-सहस्रनाम’, वाराणसीची स्तुती आणि त्यानंतर भैरवाचा आविर्भाव वर्णिला आहे।

Verse 81

दंडपाणिज्ञानवाप्योरुद्भवः समनंतरम् । ततः कलावत्याख्यानं सदाचारनिरूपणम् ॥ ८१ ॥

त्यानंतर लगेच दंडपाणी व ज्ञानवापी यांचा उद्भव; पुढे कलावतीचे आख्यान आणि सदाचाराचे निरूपण येते।

Verse 82

ब्रह्मचारिसमाख्यानं ततः स्त्रीलक्षणानि च । कृत्याकृत्यविनिर्देशो ह्यविमुक्तेशवर्णनम् ॥ ८२ ॥

यानंतर ब्रह्मचारीचे आख्यान, स्त्रीलक्षणे, कर्तव्य-अकर्तव्याचा स्पष्ट निर्देश आणि अविमुक्तेशाचे वर्णन येते।

Verse 83

गृहस्थयोगिनो धर्माः कालज्ञानं ततः परम् । दिवोदासकथा पुण्या काशिकावर्णनं ततः ॥ ८३ ॥

यानंतर गृहस्थ-योगीचे धर्म, पुढे कालज्ञानाचे श्रेष्ठ उपदेश, मग दिवोदासाची पुण्यकथा आणि त्यानंतर काशिकेचे वर्णन येते।

Verse 84

मायागणपतेश्चाथ भुवि प्रादुर्भवस्ततः । विष्णुमायाप्रपंचोऽथ दिवोदासविमोक्षणम् ॥ ८४ ॥

त्यानंतर भूमीवर मायागणपतीचा प्रादुर्भाव, पुढे विष्णुमायेचा विस्तार आणि मग दिवोदासाचे विमोक्षण (मुक्ती) वर्णिले आहे।

Verse 85

ततः पंचनदोत्पर्त्तिर्बिंदुमाधवसंभवः । ततो वैष्णवतीर्थाख्या शूलिनः काशिकागमः ॥ ८५ ॥

त्यानंतर पंचनदाची उत्पत्ती व बिंदुमाधवाचा प्रादुर्भाव वर्णिला आहे। पुढे ‘वैष्णव-तीर्थ’ नावाचे प्रकरण आणि शूलिन (शिव) यांचे काशीला आगमन सांगितले आहे।

Verse 86

जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठेशाख्या महेशितुः । क्षेत्राख्यानं कंदुकेशः व्याघ्रेश्वरसमुद्भवः ॥ ८६ ॥

जैगीषव्याशी संवाद, महेशाच्या ‘ज्येष्ठेश’ नावाने प्रसिद्ध रूपाचे वर्णन; तसेच व्याघ्रेश्वराशी संबंधित कंदुकेश-क्षेत्राची आख्यायिका सांगितली आहे।

Verse 87

शैलेशरत्नेश्वरयोः कृत्तिवासस्य चोद्भवः । देवतानामधिष्टानं दुर्गासुरपराक्रमः ॥ ८७ ॥

शैलेश व रत्नेश्वर तसेच कृत्तिवास यांची उत्पत्ती-कथा; देवतांच्या अधिष्ठानाचे वर्णन; आणि दुर्गा व असुर यांच्या संग्रामातील पराक्रम सांगितला आहे।

Verse 88

दुर्गाया विजयश्चाथ ॐकारेशस्य वर्णनम् । पुनरोंकार माहात्म्य त्रिलोचोनसमुद्भवः ॥ ८८ ॥

मग दुर्गेच्या विजयकथेचे आणि ओंकारेशाचे वर्णन; पुन्हा पवित्र ‘ॐ’च्या माहात्म्याचे कीर्तन आणि त्रिलोचन (शिव) यांच्या प्रादुर्भावाचा प्रसंग सांगितला आहे।

Verse 89

केदाराख्या च धर्मेश कथा विष्णुभुजोद्भवा । वीरेश्वरसमाख्यानं गंगामाहात्म्यकीर्तनम् ॥ ८९ ॥

केदार नावाचे प्रकरण; विष्णूच्या भुजेतून उत्पन्न धर्मेशाची कथा; वीरेश्वराचे आख्यान; आणि गंगेच्या माहात्म्याचे कीर्तन सांगितले आहे।

Verse 90

विश्वकर्मेशमहिमा दक्षयज्ञोद्भवस्तथा । सतीशस्यामृतेशादेर्भुजस्तंभः पराशरे ॥ ९० ॥

हे पराशर, येथे विश्वकर्मेश्वराची महिमा, दक्षयज्ञातून उद्भवलेला प्रसंग, तसेच सतीपती व अमृतेश इत्यादींची भुजा स्तंभित होण्याची कथा सांगितली आहे।

Verse 91

क्षेत्रतीर्थकदंबश्च मुक्तिमडपसंकथा । विश्वेशविभवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः ॥ ९१ ॥

त्यानंतर क्षेत्र-तीर्थांचा समूह, मुक्तिमंडपाची कथा, विश्वेश्वराची विभूती, आणि पुढे यात्रा-परिक्रमेचा विधी येतो।

Verse 92

अतः परं त्ववंत्याख्यं श्रृणु खंड च पंचमम् । महाकालवनाख्यानं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः ॥ ९२ ॥

आता पुढे ‘अवन्ती’ नावाचा पाचवा खंड ऐक; त्यानंतर महाकालवनाचे आख्यान, आणि मग ब्रह्म्याच्या शिरच्छेदनाची कथा येते।

Verse 93

प्रायश्चित्तविधिश्चाग्नेरुत्पत्तिश्च सुरागमः । देवदीक्षा शिवस्तोत्रं नानापातकनाशनम् ॥ ९३ ॥

यात प्रायश्चित्ताची विधी, अग्नीची उत्पत्ती, देव-आगमाची परंपरा; देवदीक्षा, शिवस्तोत्र, आणि विविध पातकांचा नाश करणारे उपायही सांगितले आहेत।

Verse 94

कपोलमोचनाख्यानं महाकालवनस्थितिः । तीर्थं कनखलेशस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९४ ॥

महाकालवनात स्थित कपोलमोचनाचे आख्यान—कनखलेश्वराचे हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 95

कुंडमप्सरसंज्ञं च सरो रुद्रस्य पुण्यदम् । कुडवेशं च विद्याध्रं मर्कटेश्वरतीर्थकम् ॥ ९५ ॥

‘अप्सरा’ नामाचे कुंड, रुद्राचे पुण्यदायक सरोवर; तसेच कुडवेश, विद्याधर आणि मर्कटेश्वर तीर्थही (तेथे) आहे.

Verse 96

स्वर्गद्वारचतुःसिंधुतीर्थं शंकरवापिका । शंकराक गन्धवतीतीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ९६ ॥

स्वर्गद्वार नावाचे तीर्थ, चतुःसिंधु नावाचे पुण्यस्थान, शंकरवापिका नावाची पवित्र वापी, आणि शंकराक-गंधवती नावाचे तीर्थ—ही सर्व पापनाशक आहेत.

Verse 97

दशाश्वमेधिकानंशतीर्थे च हरिसिद्धिदम् । पिशाचकादियात्रा च हनुमत्कवचेश्वरौ ॥ ९७ ॥

दशाश्वमेधिका नावाचे तीर्थ, शतीर्थ, आणि हरिभक्तीत सिद्धी देणारे (स्थान); तसेच पिशाच आदींशी संबंधित यात्राविधान, आणि हनुमान, कवच व ईश्वर (यांचे वर्णन)ही आहे.

Verse 98

महाकालेशयात्रा च वल्मीकेश्वरतीर्थकम् । शुक्रे च पञ्चमे चाख्ये कुशस्थल्याः प्रदक्षिणाः ॥ ९८ ॥

महाकालेशाची यात्रा, वल्मीकेश्वर तीर्थ; तसेच कुशस्थलीची प्रदक्षिणा—शुक्रवारी आणि ‘पंचमी’ नावाच्या पाचव्या तिथीलाही—(करावी).

Verse 99

अक्रूरसंज्ञकन्त्वेकपादं चंद्रार्कवैभवम् । करभेशाख्यतीर्थं च लटुकेशादितीर्थकम् ॥ ९९ ॥

अक्रूर नावाचे तीर्थ, एकपाद नावाचे पवित्र स्थान, चंद्र-सूर्याच्या वैभवाने प्रसिद्ध धाम; करभेश नावाचे तीर्थ, आणि लटुकेश आदी तीर्थस्थळेही (वर्णिली) आहेत.

Verse 100

मार्कंडेशं यज्ञवापी सोमेशं नरकांतकम् । केदारेश्वररामेशसौभाग्येशनरार्ककम् ॥ १०० ॥

मार्कंडेश, यज्ञवापी, सोमेश, नरकांतक, केदारेश्वर, रामेश, सौभाग्येश आणि नरार्कक—ही सर्व पवित्र नावे स्मरण करण्यास योग्य आहेत.

Verse 101

केशवार्कं शक्तिभेदं स्वर्णसारमुखानि च । ॐकारेशादितीर्थानि अंधकश्रुतिकीर्तनम् ॥ १०१ ॥

केशवार्काचे पवित्र आख्यान, शक्तिभेदाचे निरूपण, ‘स्वर्णसार’पासून सुरू होणारे प्रसंग; तसेच ॐकारेश इत्यादी तीर्थांचे वर्णन आणि ‘अंधक-श्रुती’ परंपरेचे कीर्तन—हेही येथे सांगितले आहे.

Verse 102

कालारण्ये लिंगसंख्या स्वर्णश्रृंगाभिधानकम् । कुशस्थल्या अवंत्याश्चोज्जयिन्या अभिधानकम् ॥ १०२ ॥

कालारण्यात ‘लिंगसंख्या’ हे तीर्थ ‘स्वर्णशृंग’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे. आणि कुशस्थली—अवंतीचेच प्रसिद्ध नाव; तिला उज्जयिनी असेही म्हणतात.

Verse 103

पद्मावतीवै कुमुद्वत्यमरावतिनामकम् । विशालाप्रतिकल्पाभिधानं च ज्वरशांतिकम् ॥ १०३ ॥

पद्मावती, कुमुद्वती आणि अमरावती; तसेच विशाला व प्रतिकल्प—ही नावे (स्थाने/प्रभाव) ज्वरशांती करणारी म्हणून वर्णिली आहेत.

Verse 104

शिवानामादिकफलं नागोद्गीता शिवस्तुतिः । हिरण्याक्षवधाख्यानं तीर्थं सुंदरकुंडकम् ॥ १०४ ॥

शिवनामजपाचे आद्य फळ, नागाने गायिलेले स्तोत्र, शिवस्तुती, हिरण्याक्षवधाचे आख्यान, आणि ‘सुंदरकुंड’ हे तीर्थ—हे विषय येथे आहेत.

Verse 105

नीलगंगापुष्कराख्यं विंध्यवासनतीर्थकम् । पुरुषोत्तमाभिधानं तु तत्तीर्थं चाघनाशनम् ॥ १०५ ॥

नीलगंगा–पुष्कर नावाचे व विंध्यवासन म्हणून प्रसिद्ध असे हे तीर्थ आहे; तेच ‘पुरुषोत्तम’ या नामानेही विख्यात असून पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 106

गोमती वामनं कुंडो विष्णोर्नामसहस्रकम् । वीरेश्वरसरः कालभैरवस्य च तीर्थकम् ॥ १०६ ॥

गोमती नदी, वामन-तीर्थ, पवित्र कुंड, विष्णूचे सहस्रनाम, वीरेश्वर सरोवर आणि कालभैरवाचे तीर्थ—हेही वर्णिले आहे।

Verse 107

महिमा नागपंचम्या नृसिंहस्य जयंतिका । कुटुम्बेश्वरयात्रा च देवसाधककीर्तनम् ॥ १०७ ॥

नागपंचमीची महिमा, नृसिंह-जयन्ती, कुटुम्बेश्वराची यात्रा आणि देव-साधकांचे कीर्तन—हेही वर्णिले आहे।

Verse 108

कर्कराजाख्यतीर्थं च विघ्नेशादिसुरोहनम् । रुंद्रकुंडप्रभृतिषु बहुतीर्थनिरूपणम् ॥ १०८ ॥

कर्कराज नावाचे तीर्थ, विघ्नेश आदी देवांशी संबंधित पवित्र आरोहण-स्थान, आणि रुद्रकुंड इत्यादींपासून आरंभ करून अनेक तीर्थांचे निरूपण केले आहे।

Verse 109

यात्राष्टतीर्थजा पुण्या रेवामाहात्म्यमुच्यते । धर्मपुत्रस्य वैराग्यो मार्कंडेयेन संगमः ॥ १०९ ॥

आठ तीर्थांच्या यात्रेतून उत्पन्न होणारे पुण्य हे रेवा (नर्मदा)चे माहात्म्य म्हणून सांगितले आहे; तसेच धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) यांचा वैराग्यभाव आणि मार्कंडेयांशी त्यांचा संगमही वर्णिला आहे।

Verse 110

प्राग्रीयानुभवाख्यानममृतापरिकीर्त्तनम् । कल्पे कल्पे पृथङ् नाम नर्मदायाः प्रकीर्तितम् ॥ ११० ॥

ही प्राचीन अनुभूतीची आख्यायिका अमृततुल्य कीर्तन आहे। प्रत्येक कल्पात नर्मदेचा महिमा निरनिराळ्या नावांनी गातिला आहे।

Verse 111

स्तवमार्षं नामेदं च कालरात्रिकथा ततः । महादेवस्तुतिः पश्चात्पृथक्कल्पकथाद्भुता ॥ १११ ॥

यानंतर ‘आर्ष-स्तव’ नावाचे ऋषींचे स्तोत्र येते; मग कालरात्रीची कथा। पुढे महादेवाची स्तुती, आणि त्यानंतर स्वतंत्र कल्पांची अद्भुत कथा येते।

Verse 112

विशल्याख्यानकं पश्चाज्जालेश्वरकथा तथा । गोरीव्रत समाख्यानं त्रिपुरज्वालनं ततः ॥ ११२ ॥

यानंतर विशल्या-आख्यान आणि जालेश्वराची कथाही येते। मग गौरी-व्रताचे समाख्यान, आणि पुढे त्रिपुर-दहनाचे वर्णन येते।

Verse 113

देहपातविधानं च कावेरीसंगमस्ततः । दारुतीर्थं ब्रह्मावर्तं यत्रेश्वरकथानकम् ॥ ११३ ॥

देहत्यागाची विधीही वर्णिली आहे; मग कावेरी-संगम. दारुतीर्थ आणि ब्रह्मावर्तही—जिथे ईश्वरविषयक पवित्र कथा सांगितली जाते।

Verse 114

अग्नितीर्थं रवितीर्थं मेघनादादिदारुकम् । देवतीर्थं नर्मदेशं कपिलाख्यं करंजकम् ॥ ११४ ॥

अग्नितीर्थ, रवितीर्थ, मेघनाद इत्यादींनी युक्त दारुक-स्थान; देवतीर्थ, नर्मदादेश, कपिला नावाचे पवित्र स्थान आणि करंजक—हे सर्व वर्णिले आहे।

Verse 115

कुंडलेशं पिप्पलादं विमलेशं च शूलभित् । शचीहरणमाख्या नमभ्रकस्य वधस्ततः ॥ ११५ ॥

तेथे कुंडलेश, पिप्पलाद व विमलेश यांचे आख्यान, तसेच शूलभिताचा प्रसंग; शचीहरणाची कथा आणि त्यानंतर नमभ्रकवधाचे वर्णन आहे।

Verse 116

शूलभेदोद्भवो यत्र दानधर्माः पृथग्विधाः । आख्यानं दीर्घतपस ऋष्यश्रृंगकथा ततः ॥ ११६ ॥

जिथे शूलभेदाची उत्पत्ती सांगितली आहे आणि दानधर्मांचे विविध प्रकार वेगवेगळे वर्णिले आहेत; मग दीर्घतपसाचे आख्यान आणि त्यानंतर ऋष्यशृंग ऋषीची कथा येते।

Verse 117

चित्रसेनकथापुण्या काशिराज्यस्य लक्षणम् । ततो देवशिलाख्यानं शबरीतीर्थकान्वितम् ॥ ११७ ॥

त्यानंतर पुण्यदायी चित्रसेनकथा, काशीराज्याची लक्षणे वर्णिली आहेत; पुढे देवशिला नावाचे आख्यान, शबरी-संबंधित तीर्थांसह येते।

Verse 118

व्याधाख्यानं ततः पुण्यं पुष्करिण्यर्कतीर्थकम् । आप्रेत्येश्वरतीर्थं च शक्रतीर्थं करोटिकम् ॥ ११८ ॥

त्यानंतर पुण्यदायी व्याध (शिकारी) याचे आख्यान, पुष्करिणी व अर्कतीर्थ; तसेच आप्रेत्येश्वरतीर्थ, शक्रतीर्थ आणि करोटिक या पवित्र स्थळाचे वर्णन आहे।

Verse 119

कुमारेशमगस्त्येशमानंदेशं च मातृजम् । लोकेशं धनदेशं च मंगलेशं च कामजम् ॥ ११९ ॥

कुमारेश, अगस्त्येश, मातृज आनंदेश; तसेच लोकेश, धनदेश आणि कामज मंगलेश—यांचे स्मरण केले आहे।

Verse 120

नागेशं चापि गोपारं गौतमं शंखचूडकम् । नारदेशं नंदिकेशं वरुणेश्वरतीर्थकम् ॥ १२० ॥

तसेच नागेश, गोपार, गौतम व शंखचूड; तसेच नारदेश, नंदिकेश आणि वरुणेश्वर—आणि वरुणेश्वराचे पवित्र तीर्थही (स्मरणीय आहे)।

Verse 121

दधिस्कंदादितीर्थानि हनूमतेश्वरं ततः । रामेश्वरादि तीर्थानि सोमेशं पिंगलेश्वरम् ॥ १२१ ॥

मग दधिस्कंद इत्यादी तीर्थे, त्यानंतर हनूमतेश्वर; तसेच रामेश्वर इत्यादी तीर्थे, आणि सोमेश व पिंगलेश्वर यांचेही वर्णन आहे.

Verse 122

ऋणमोक्षं कपिलेशं पूतिकेशं जलेशयम् । चंडार्कं यमतीर्थं च काल्होडीशं वनादिके ॥ १२२ ॥

वन व तत्सम प्रदेशांत ऋणमोक्ष, कपिलेश, पूतिकेश, जलेशय; चंडार्क, यमतीर्थ आणि काल्होडीश—ही पवित्र स्थाने/देवता सांगितले आहेत.

Verse 123

नारायणं च कोटीशं व्यासतीर्थं प्रभासकम् । नागेशसंकर्षणकं प्रश्रयेश्वरतीर्थकम् ॥ १२३ ॥

आणि नारायण, कोटीश, व्यासतीर्थ, प्रभासक; नागेश, संकर्षणक व प्रश्रयेश्वर-तीर्थ—यांचेही स्मरण/पठण करावे.

Verse 124

ऐरंडीसंगमं पुण्यं सुवर्णशिलतीर्थकम् । करंजं कामहं तीर्थं भांडीरो रोहिणीभवम् ॥ १२४ ॥

ऐरंडीचा संगम पुण्यकारक आहे; सुवर्णशिला-तीर्थही पवित्र आहे. तसेच करंज, कामह-तीर्थ आणि रोहिणीशी संबंधित भांडीरा हेही प्रसिद्ध आहेत.

Verse 125

चक्रतीर्थं दौतपापं स्कंदमांगिरसाह्वयम् । कोटितीर्थमयोन्यख्यमंगाराख्यं त्रिलोचनम् ॥ १२५ ॥

येथे चक्रतीर्थ, पापनाशक दौतपाप-तीर्थ, आंगिरस नावाने प्रसिद्ध स्कंद, कोटितीर्थ, अयोनी नावाचे स्थान, अंगार नावाचे तीर्थ आणि त्रिलोचन—ही सर्व पवित्र तीर्थे स्मरणीय आहेत।

Verse 126

इंद्रेशं कंबुकेशं च सोमेशं कोहनं शकम् । नार्मदं चार्कमाग्नेयं भार्गवेश्वरमुत्तमम् ॥ १२६ ॥

इंद्रेश, कंबुकेश व सोमेश; कोहन आणि शक; नार्मद; तसेच आर्क व आग्नेय—यांसह उत्तम भार्गवेश्वर—ही सर्व नावे भक्तिभावाने स्मरणीय आहेत।

Verse 127

ब्राह्मं दैवं च मार्गेशमादिवाराहकेश्वरम् । रामेशमथ सिद्धेशमाहल्यं कंकटेश्वरम् ॥ १२७ ॥

ब्राह्म, दैव, मार्गेश, आदिवाराहकेश्वर; रामेश; नंतर सिद्धेश; आहल्या; आणि कंकटेश्वर—ही पावन नावे कीर्तनयोग्य आहेत।

Verse 128

शाक्रं सौम्यं च नादेशं तोयेशं रुक्मिणीभवम् । योजनेशं वराहेशं द्वादशीशिवतीर्थकम् ॥ १२८ ॥

शाक्र, सौम्य, नादेश, तोयेश, रुक्मिणीभव; योजनेश, वराहेश; तसेच द्वादशीशी संबंधित पवित्र शिवतीर्थ—यांचे भक्तिभावाने स्मरण करावे।

Verse 129

सिद्धेशं मंगलेशं च लिंगवाराहतीर्थकम् । कुण्डेशं श्वेतवाराहं गर्भावेशं रवीश्वरम् ॥ १२९ ॥

सिद्धेश व मंगलेश; लिंग-वराह तीर्थ; कुंडेश; श्वेत-वराह; गर्भावेश; आणि रवीश्वर—हीही पावन नावे स्मरणीय आहेत।

Verse 130

शुक्लादीनि च तीर्थानि हुंकारस्वामितीर्थकम् । संगमेशं नहुषेशं मोक्षणं पञ्चगोपकम् । नागशावं च सिद्धेशं मार्कण्डांक्रूरतीर्थके ॥ १३० ॥

शुक्लादी तीर्थे, तसेच हुंकारस्वामी-तीर्थ; संगमेश, नहुषेश, मोक्षण, पंचगोपक; नागशाव व सिद्धेश—ही सर्वे मार्कंड-क्रूर तीर्थात विराजमान आहेत.

Verse 131

कामोदशूलारोपाख्ये मांडव्यं गोपकेश्वरम् । कपिलेशं पिंगलेशं भूतेशं गांगगौतमे ॥ १३१ ॥

कामोद व शूलारोप या तीर्थांत मांडव्य व गोपकेश्वर; तसेच कपिलेश, पिंगलेश, भूतेश आणि गांग-गौतम येथेही (पूजन करावे)।

Verse 132

आस्वमेधं भृगुकच्छं केदारेशं च पापनुत् । कलकलेशं जालेशं शालग्रामं वराहकम् ॥ १३२ ॥

आस्वमेध, भृगुकच्छ, पापनाशक केदारेश; कलकलेश, जालेश, शालग्राम व वराहक—यांचेही दर्शन/स्मरण करावे।

Verse 133

चंद्रप्रभासमादित्यं श्रीपत्याख्यं च हंसकम् । मूल्यस्थानं च शूलेशमुग्राख्यं चित्रदैवकम् ॥ १३३ ॥

चंद्रप्रभास, समादित्य, श्रीपती-नामक व हंसक; तसेच मूल्यस्थान, शूलेश, उग्राख्य व चित्रदैवक हीही (तीर्थे) आहेत।

Verse 134

शिखीशं कोटितीर्थं च दशकन्यं सुवणकम् । ऋणमोक्षं भारभूति पुंखां मुडिं च डिंडिमम् ॥ १३४ ॥

शिखीश, कोटितीर्थ, दशकन्या, सुवर्णक; ऋणमोक्ष, भारभूती, पुंखा, मुडी आणि डिंडिम—(हीही तीर्थस्थाने आहेत)।

Verse 135

आमलेशं कपालेशं शृंगैरंडीभवं ततः । कोटितीर्थं लोटणेषं फलस्तुतिरतः परम् ॥ १३५ ॥

त्यानंतर तो आमलेश, कपालेश व शृंगैरंडीभव यांचे वर्णन करतो. पुढे कोटितीर्थ व लोटणेश—या पवित्र तीर्थांच्या फलस्तुतीत तो परम रत असतो.

Verse 136

दृमिजंगलमाहात्म्ये रोहिताश्वकथा ततः । धुन्धुमारसमाख्यानं वधोपायस्ततोऽस्य वै ॥ १३६ ॥

दृमिजंगल-माहात्म्यात पुढे रोहिताश्वाची कथा येते. त्यानंतर धुन्धुमाराचे आख्यान आणि मग निश्चयाने त्याच्या वधाचा उपाय सांगितला जातो.

Verse 137

वधौ धुंधोस्ततः पश्चात्ततश्चित्रवहोद्भवः । महिमास्य ततश्चडीशप्रभावो रतीश्वरः ॥ १३७ ॥

यानंतर धुंधाच्या वधाची कथा; मग चित्रवहाचा उद्भववर्णन; पुढे त्याची महिमा; आणि मग Ḍीशाचा प्रभाव-वैभव व रतीश्वराचा प्रसंग सांगितला जातो.

Verse 138

केदारेशो लक्षतीर्थं ततो विष्णुपदीभवम् । मुखारं च्यवनांधास्यं ब्रह्मणश्च सरस्ततः ॥ १३८ ॥

मग केदारेश व लक्षतीर्थ; त्यानंतर विष्णुपदीभव नावाचे स्थान. तसेच मुखार, च्यवनाचे पवित्र स्थान, अंधास्य आणि पुढे ब्रह्मदेवाचे सरोवर वर्णिले जाते.

Verse 139

चक्राख्यं ललिताख्यानं तीर्थं च बहुगोमयम् । रुद्रावर्तं च मर्कंडं तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ १३९ ॥

तो चक्राख्य नावाचे तीर्थ, ललिताख्यान हे पवित्र आख्यान आणि बहुगोमय नावाचे तीर्थ यांचाही उल्लेख करतो. तसेच रुद्रावर्त व मर्कंड—ही पापप्रणाशक प्रसिद्ध तीर्थे आहेत.

Verse 140

श्रवणेशं शुद्धपटं देवांधुप्रेततीर्थकम् । जिह्वोदतीर्थंसंभूतिः शिवोद्भंदं फलस्तुतिः ॥ १४० ॥

या खंडात श्रवणेश, शुद्धपट, देवांधु-प्रेत-तीर्थाचे माहात्म्य, जिह्वोदा-तीर्थाची उत्पत्ती, शिवोद्भंडाचा वृत्तान्त आणि दर्शन/पठणाच्या फळांची स्तुती वर्णिली आहे।

Verse 141

एष खंडो ह्यवंत्याख्यः श्रृण्वतां पापनाशनः । अतः परं नागराख्यः खंडः षष्ठोऽभिधीयते ॥ १४१ ॥

हा खंड ‘अवन्त्य-खंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तो ऐकणाऱ्यांची पापे नष्ट करतो। यानंतर ‘नागर-खंड’ नावाचा सहावा खंड वर्णिला जातो।

Verse 142

लिंगोत्पत्तिसमाख्यानं हरिश्चन्द्रकथा शुभा । विश्वामित्रस्य माहात्म्यं त्रिशंकुस्वर्गतिस्तथा ॥ १४२ ॥

यात लिंगोत्पत्तीचे आख्यान, हरिश्चंद्राची शुभ कथा, विश्वामित्राचे माहात्म्य आणि त्रिशंकूची स्वर्गगतीचा वृत्तान्त समाविष्ट आहे।

Verse 143

हाटकेश्वरमाहात्म्ये वृत्रासुरवधस्तथा । नागबिलं शंखतीर्थमचलेश्वरवर्णनम् ॥ १४३ ॥

यात हाटकेश्वराचे माहात्म्य, वृत्रासुरवध, नागबिल (सर्पगुहा), शंखतीर्थाची पावनता आणि अचलेश्वराचे वर्णनही आले आहे।

Verse 144

चमत्कारपुराख्यानं चमत्कारकरं परम् । गयशीर्षं बालशाख्यं वालमंडं मृगाह्वयम् ॥ १४४ ॥

‘चमत्कारपुर’ नावाचे आख्यान परम अद्भुत-फलदायक आहे; तसेच गयाशीर्ष, ‘बाल’ नावाचे स्थान, वालमंड आणि ‘मृग’ म्हणून प्रसिद्ध स्थळ यांचाही उल्लेख आहे।

Verse 145

विष्णुपादं च गोकर्णं युगरूपं समाश्रयः । सिद्धेश्वरं नागसरः सप्तार्षेयं ह्यगस्त्यकम् ॥ १४५ ॥

विष्णुपाद, गोकर्ण, युगरूप, सिद्धेश्वर, नागसर, सप्तार्षेय आणि अगस्त्यक—या पुण्यतीर्थांचा आश्रय घेतल्यास भक्त पावनता प्राप्त करतो।

Verse 146

भ्रूणगर्तं नलेशं च भैष्मं वैडुरमर्ककम् । शारमिष्ठं सोमनाथं च दौर्गमातर्जकेश्वरम् ॥ १४६ ॥

यानंतर क्रमाने भ्रूणगर्त, नलेश, भैष्म, वैडुर-मार्कक, शारमिष्ठ, सोमनाथ आणि दौर्ग-मातर्जकेश्वर—या पुण्यक्षेत्रांचा उल्लेख आहे।

Verse 147

जामदग्न्यवधाख्यानं नैःक्षत्रियकथानकम् । रामह्रदं नागपुरं ष़ड्लिंगं चैव यज्ञभूः ॥ १४७ ॥

जामदग्न्य-वधाचे आख्यान, नैःक्षत्रिय (क्षत्रियसंहार) कथा, रामह्रद, नागपुर, षड्लिंग आणि यज्ञभूमी—हे सर्व पवित्र प्रसंग व स्थळे वर्णिली आहेत।

Verse 148

मुण्डीरादित्रिकार्कं च सतीपरिणयाह्वयम् । रुद्रशीर्षं च यागेशं वालखिल्यं च गारुडम् ॥ १४८ ॥

मुण्डीर इत्यादी, त्रिकार्क, ‘सती-परिणय’ नावाचा प्रसंग, रुद्रशीर्ष, यागेश, वालखिल्य आणि गारुड—हेही पवित्र प्रकरणे म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 149

लक्ष्मीशापः सप्तविंशसोमप्रासादमेव च । अंबाबद्धं पांडुकाख्यमाग्नेयं ब्रह्मकुंडकम् ॥ १४९ ॥

‘लक्ष्मी-शाप’ हा प्रसंग, ‘सत्तावीसावा सोम-प्रासाद’ हे तीर्थ, अंबाबद्ध, पांडुक नावाचे तीर्थ, आग्नेय तीर्थ आणि ब्रह्मकुंड—यांचेही पवित्र वर्णन आहे।

Verse 150

गोमुखं लोहयष्ट्याख्यमजापालेश्वरी तथा । शानैश्चरं राजवापी रामेशो लक्ष्मणेश्वरः ॥ १५० ॥

(येथे) गोमुख, लोहयष्टि नावाचे स्थान, तसेच अजापालेश्वरी; शानैश्चर, राजवापी, रामेश आणि लक्ष्मणेश्वर—(असे वर्णन आहे)।

Verse 151

कुशेशाख्यं लवेशाख्यं लिंगं सर्वोत्तमोत्तमम् । अष्टषष्टिसमाख्यानं दमयंत्यास्त्रिजातकम् ॥ १५१ ॥

‘कुशेशाख्य’ आणि ‘लवेशाख्य’; सर्वोत्तमांतीलही सर्वोत्तम असे ते लिंग; ‘अष्टषष्टि’ नावाचे आख्यान; आणि दमयंतीचे त्रिविध जन्मवृत्तांत—(हे विषय आहेत)।

Verse 152

ततो वै रेवती चात्र भक्तिकातीर्थसंभवः । क्षेमंकरी च केदारं शुक्लतीर्थमुखारकम् ॥ १५२ ॥

त्यानंतर येथे रेवती व भक्तिका—तीर्थरूपाने प्रकट—यांचे वर्णन आहे; तसेच क्षेमंकरी आणि केदार, जो शुक्लतीर्थांमध्ये अग्रगण्य म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 153

सत्यसंधेश्वराख्यानं तथा कर्णोत्पलाकथा । अटेश्वरं याज्ञवल्क्य गौर्यं गाणेशमेव च ॥ १५३ ॥

सत्यसंधेश्वराचे पावन आख्यान, तसेच कर्णोत्पलाची कथा; अटेश्वर, याज्ञवल्क्य-संबंधी प्रसंग, गौर्याचे आख्यान आणि गाणेशाचे वर्णनही (येथे आहे)।

Verse 154

ततो वास्तुपदाऽख्यानमजागृहकथानकम् । सौभाग्यांधुश्च शुलेशं धर्मराजकथानकम् ॥ १५४ ॥

त्यानंतर ‘वास्तुपद’ नावाचे आख्यान, ‘अजागृह’ची कथा, तसेच ‘सौभाग्यांधु’; पुढे शूलेशाचे आख्यान आणि धर्मराज-संबंधी कथानक (येते)।

Verse 155

मिष्टान्नेदश्वराख्यानं गाणापत्यत्रयं ततः । जाबालिचरितं चैव मकरेशकथा ततः ॥ १५५ ॥

त्यानंतर मिष्टान्नेश्वराचे आख्यान, मग गणपतीसंबंधी तीन प्रसंग; पुढे जाबालीचे चरित्र आणि त्यानंतर मकरशाची कथा सांगितली आहे।

Verse 156

कालेश्वर्यंधकाख्यानं कुंडमाप्यरसं तथा । पुष्यादित्यं रौहिताश्वं नागरोत्पत्तिकीर्त्तनम् ॥ १५६ ॥

यात कालेेश्वरी व अंधक यांचे आख्यान, कुंडमाप्य नावाचा पवित्र कुंड आणि अरस यांचे वर्णन; तसेच पुष्यादित्य, रौहिताश्व आणि नागरांची उत्पत्तीकीर्तनही आहे।

Verse 157

भार्गवं चरितं चैव वैश्वामैत्रं ततः परम् । सारस्वतं पैप्पलादं कंसारीशं च पैंडकम् ॥ १५७ ॥

तसेच भार्गवाचे चरित्र, त्यानंतर वैश्वामैत्र; पुढे सारस्वत व पैप्पलाद; आणि कंसारीश व पैण्डक हेही प्रसंग वर्णिले आहेत।

Verse 158

ब्रह्मणो यज्ञचरितं सावित्र्याख्यानसंयुतम् । रैवतं भार्तयज्ञाख्यं मुख्यतीर्थनिरीक्षणम् ॥ १५८ ॥

येथे ब्रह्मदेवाच्या यज्ञाचे चरित्र, सावित्रीच्या आख्यानासह; ‘भार्त-यज्ञ’ म्हणून प्रसिद्ध रैवत प्रसंग आणि मुख्य तीर्थांचे निरीक्षणही वर्णिले आहे।

Verse 159

कौरवं हाटकेशाख्यं प्रभासं क्षेत्रकत्रयम् । पौष्करं नैमिषं धार्ममरण्य त्रितयं स्मृतम् ॥ १५९ ॥

कौरव, हाटकेश आणि प्रभास—ही पवित्र क्षेत्रांची त्रयी स्मरणीय आहे; तसेच पुष्कर, नैमिष आणि धर्म-अरण्य—ही पावन अरण्यांची त्रयी म्हणून सांगितली आहे।

Verse 160

वाराणसी द्वारकाख्यावन्त्याख्येति पुरीत्रयम् । बृन्दावनं खांडवाख्यमद्वैकाख्यं वनत्रयम् ॥ १६० ॥

पवित्र नगरांची त्रयी—वाराणसी, द्वारका-नावाची व अवंती-नावाची—अशी सांगितली आहे. तसेच वनांची त्रयी—वृंदावन, खांडव-वन आणि अद्वैक-वन—प्रसिद्ध आहे.

Verse 161

कल्पः शालस्तथा नन्दिग्रामत्रयमनुत्तमम् । असिशुक्लपितृसंज्ञं तीर्थत्रयमुदाहृतम् ॥ १६१ ॥

कल्प, शाल आणि नंदिग्राम-नावाची अनुपम त्रयी—अशी सांगितली आहे. तसेच ‘असि’, ‘शुक्ल’ आणि ‘पितृ’ या संज्ञांनी ओळखली जाणारी तीन तीर्थे उदाहृत आहेत.

Verse 162

श्र्यर्बुदौ रैवतश्चैव पर्वतत्रयमुत्तमम् । नदीनां त्रितयं गंगा नर्मदा च सरस्वती ॥ १६२ ॥

श्री-अर्बुद आणि रैवत—हे उत्तम पर्वत-त्रयात गणले आहेत. आणि नद्यांची त्रयी—गंगा, नर्मदा व सरस्वती—अशी सांगितली आहे.

Verse 163

सार्द्धकोटित्रयफलमेकैकं चैषु कीर्त्तितम् । कूषिका शंखतीर्थं चामरकं बालमण्डनम् ॥ १६३ ॥

यांपैकी प्रत्येकाचे फळ साडेतीन कोटी पुण्याइतके सांगितले आहे. ती अशी—कूषिका, शंख-तीर्थ, चामरक आणि बाल-मंडन.

Verse 164

हाटकेशक्षेत्रफलप्रदं प्रोक्तं चतुष्टयम् । सांबादित्यं श्राद्धकल्पं यौधिष्ठिरमथांधकम् ॥ १६४ ॥

हाटकेश-क्षेत्राचे फळ देणारे चतुष्टय सांगितले आहे—सांबादित्य, श्राद्ध-कल्प, यौधिष्ठिर आणि मग आंधक (प्रकरण).

Verse 165

जलशायि चतुर्मासमशून्यशयनव्रतम् । मंकणेशं शिवरात्रिस्तुलापुरुषदानकम् ॥ १६५ ॥

जलशायी व्रत, चातुर्मास्य-व्रत, अशून्य-शयन-व्रत, मंकणेशाचे पूजन, शिवरात्र-व्रत आणि तुलापुरुष-दान—यांचे वर्णन केले आहे।

Verse 166

पृथ्वीदानं वानकेशं कपालमोचनेश्वरम् । पापपिंडं मासलैंगं युगमानादिकीर्तनम् ॥ १६६ ॥

‘पृथ्वीदान’, ‘वानकेश’, ‘कपालमोचनेश्वर’, ‘पापपिंड’, ‘मासलैंग’ आणि ‘युगमान’पासून सुरू होणारे आख्यान—यांचे कीर्तन केले जाते।

Verse 167

निंवेशशाकंभर्याख्या रुद्रैकादशकीर्तनम् । दानमाहात्म्यकथनं द्वादशादित्यकीर्तनम् ॥ १६७ ॥

निंवेश व शाकंभरीचे आख्यान, एकादश रुद्रांचे कीर्तन, दान-माहात्म्याचे कथन आणि द्वादश आदित्यांचे कीर्तन—हे यामध्ये आहे।

Verse 168

इत्येषनागरः खंडः प्रभासाख्योऽधुनोच्यते । सोमेशो यत्र विश्वेशोऽर्कस्थलं पुण्यदं महत् ॥ १६८ ॥

अशा रीतीने हा ‘नागर-खंड’ संपला; आता ‘प्रभास’ नावाचा खंड सांगितला जातो—जिथे सोमेश, विश्वेश आणि अर्कस्थळ हे महान् पुण्यदायक तीर्थ आहे।

Verse 169

सिद्धेश्वरादिकाख्यानं पृथगत्र प्रकीर्तितम् । अग्नितीर्थं कपद्दर्शिं केदारेशं गतिप्रदम् ॥ १६९ ॥

येथे सिद्धेश्वर आदींची आख्याने स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत—अग्नितीर्थ, कपद्दर्शी आणि केदारेश, जो परम गती देणारा आहे।

Verse 170

भीमभैरवचण्डीशभास्करेन्दुकुजेश्वराः । बुधेज्यभृगुसौरागुशिरवीशा हरविग्रहाः ॥ १७० ॥

ते भीम, भैरव, चंडीश, भास्कर (सूर्य), इंदु (चंद्र), कुज (मंगळ), बुध, इज्य (बृहस्पती), भृगु (शुक्र), सौर (शनी), तसेच राहु, शिर व वीश—हे सर्व हर (शिव) यांचेच विविध विग्रह मानले आहेत।

Verse 171

सिद्धेश्वराद्याः पंचान्ये रुद्रास्तत्र व्यवस्तत्र व्यवस्थिताः । वरारोहा ह्यजा पाला मंगला ललितेश्वरी ॥ १७१ ॥

तेथे सिद्धेश्वर आदि आणखी पाच रुद्रही व्यवस्थित आहेत। तसेच वरारोहा, अजा, पाला, मंगला आणि ललितेश्वरीही तेथे विराजमान आहेत।

Verse 172

लक्ष्मीशो वाडवेशश्चोर्वीशः कामेस्वरस्तथा । गौरीशवरुणेशाख्यं दुर्वासेशं गणेश्वरम् ॥ १७२ ॥

तो लक्ष्मीचा स्वामी, वाडवाग्नीचा ईश्वर, पृथ्वीचा अधिपती आणि कामेश्वर आहे; तसेच गौरीश, वरुणेश म्हणून प्रसिद्ध, दुर्वासेश आणि गणेश्वर—गणांचा स्वामी—ही तोच आहे।

Verse 173

कुमारेशं चंडकल्पं शकुलीश्वरसंज्ञकम् । ततः प्रोक्तोऽथ कोटीशबालब्रह्यादिसत्कथा ॥ १७३ ॥

यानंतर कुमारेश, चंडकल्प आणि शकुलीश्वर या संज्ञेचा उल्लेख केला आहे; पुढे कोटीश, बाल, ब्रह्मा इत्यादींविषयीची पवित्र सत्कथा सांगितली आहे।

Verse 174

नरकेशसंवर्त्तेशनिधीश्वरकथा ततः । बलभद्रेश्वरस्याथ गंगाया गणपस्य च ॥ १७४ ॥

यानंतर नरकेश, संवर्त्तेश आणि निधीश्वर यांची पवित्र कथा येते; पुढे बलभद्रेश्वराची, तसेच गंगा आणि गणप (गणेश) यांचीही कथा सांगितली आहे।

Verse 175

जांबवत्याख्यसरितः पांडुकूपस्य सत्कथा । शतमेधलक्षमेधकोटिमेधकथा तथा ॥ १७५ ॥

जांबवती नावाच्या नदीची पवित्र कथा, पांडू-कूपाची सत्कथा, तसेच शत-अश्वमेध, लक्ष-अश्वमेध आणि कोटी-अश्वमेध यज्ञांच्या कथाही येथे सांगितल्या आहेत।

Verse 176

दुर्वासार्कघटस्थानहिरण्यासंगमोत्कथा । नगरार्कस्य कृष्णस्य संकर्षणसमुद्रयोः ॥ १७६ ॥

यात दुर्वासांची प्रसिद्ध कथा, अर्काची कथा, घट-स्थानाचा पावन वृत्तांत, हिरण्य व पवित्र आसंगम यांचे आख्यान, तसेच नगरार्क, श्रीकृष्ण, संकर्षण आणि समुद्र यांच्या कथाही सांगितल्या आहेत।

Verse 177

कुमार्याः क्षेत्रपास्य ब्रह्येशस्य कथा पृथक् । पिंगलासंगमेशस्य शंकरार्कघटेशयोः ॥ १७७ ॥

कुमारी, क्षेत्रपाल आणि ब्रह्म्येश यांच्या कथा स्वतंत्रपणे सांगितल्या आहेत; तसेच पिंगला-संगमेश, आणि शंकर, अर्क व घटेश यांच्या कथाही वर्णिल्या आहेत।

Verse 178

ऋषितीर्थस्य नंदार्कत्रितकूपस्य कीर्तनम् । ससोपानस्य पर्णार्कन्यंकुमत्योः कथाद्भुता ॥ १७८ ॥

यात ऋषि-तीर्थाची कथा, नंदार्कच्या त्रिकूपांचे कीर्तन, तसेच स-सोपान आणि पर्णार्क व न्यंकुमती यांच्याविषयीची अद्भुत कथा समाविष्ट आहे।

Verse 179

वाराहस्वामिवृत्तांतं छायालिंगाख्यगुल्फयोः । कथा कनकनंदायाः कुतीगंगेशयोस्तथा ॥ १७९ ॥

वाराहस्वामीचा वृत्तांत, छायालिंग व गुल्फ नावाच्या तीर्थांच्या कथा, कनकनंदेची कथा, तसेच कुटी आणि गंगेश यांच्या कथाही येथे सांगितल्या आहेत।

Verse 180

चमसोद्बेदविदुरत्रिलोकेशकथा ततः । मंकणेशत्रैपुरेशषंडतीर्थकथास्तथा ॥ १८० ॥

त्यानंतर चमसोद्भेद व विदुर यांच्या कथा, मग त्रिलोकेशाची आख्यायिका; तसेच मंकणेश, त्रैपुरेश आणि पावन षंडतीर्थाची कथा क्रमाने सांगितली जाते।

Verse 181

सूर्यप्राची त्रीक्षणयोरुमानातकथा तथा । भूद्धारशूलस्थलयोश्च्यवनार्केशयोस्तथा ॥ १८१ ॥

सूर्यप्राचीची कथा, तसेच उमा आणि त्र्यक्षण (त्रिनेत्र) प्रभूची पावन आख्यायिका; आणि भूद्धार, शूलस्थल, तसेच च्यवन व आर्केश यांच्या पुण्यकथा वर्णिल्या आहेत।

Verse 182

अजापालेशबालार्ककुबेरस्थलजा कथा । ऋषितोया कथा पुण्या संगालेश्वरकीर्तनम् ॥ १८२ ॥

अजापालेश, बालार्क व कुबेरस्थल यांच्याशी संबंधित पावन कथा; ऋषितोयाची पुण्यकथा; तसेच संगालेश्वराचे पुण्यकीर्तनही वर्णिले आहे।

Verse 183

नारदादित्यकथनं नारायणनिरूपणम् । तप्तकुंडस्य माहात्म्यं मूलचंडीशवर्णनम् ॥ १८३ ॥

येथे नारद व आदित्य (सूर्य) यांचे कथन, नारायणाचे निरूपण; तप्तकुंडाचे माहात्म्य, तसेच मूल-चंडीशाचे वर्णन सांगितले आहे।

Verse 184

चतुर्वक्त्रगणाध्यक्षकलंबेश्वरयोः कथा । गोपालस्वामिव कुलस्वामिनोर्मरुतां कथा ॥ १८४ ॥

चतुर्वक्त्र, गणाध्यक्ष आणि कलंबेश्वर यांची कथा; तसेच गोपालस्वामी व कुलस्वामी यांची कथा, मरुतांसह, वर्णिली आहे।

Verse 185

क्षेमार्कोन्नतविघ्नेशजलस्वामिकथा ततः । कालमेघस्य रुक्मिण्या दुर्वासेश्वरभद्रयोः ॥ १८५ ॥

त्यानंतर क्षेमार्क, उन्नत, विघ्नेश व जलस्वामी यांच्या कथा; पुढे कालमेघ, रुक्मिणी, दुर्वासेश्वर आणि भद्र यांची पावन चरित्रकथा सांगितली जाते।

Verse 186

शंखावर्तमोक्षतीर्थगोष्पदाच्युतसद्मनाम् । जालेश्वरस्य हुंकारेश्वरचंडीशयोः कथा ॥ १८६ ॥

शंखावर्त, मोक्षतीर्थ, गोष्पद व अच्युतसद्म यांची कथाही; तसेच जालेश्वराची आणि त्यासह हुंकारेश्वर व चंडीश यांची पावन कथा सांगितली जाते।

Verse 187

आशापुरस्थविघ्नेशकलाकुंडकथाद्भुता । कपिलेशस्य च कथा जरद्गवशिवस्य च ॥ १८७ ॥

आशापुरातील विघ्नेश व कलाकुंड यांची अद्भुत कथा; तसेच कपिलेशाची कथा आणि जरद्गव-शिवाची कथाही वर्णिली आहे।

Verse 188

नलकर्कोटेश्वरयोर्हाटकेश्वरजा कथा । नारदेशयंत्रभूषादुर्गकूटगणेशजा ॥ १८८ ॥

नल व कर्कोटेश्वर यांची कथा, तसेच हाटकेश्वराशी संबंधित कथा; आणि नारदेश, यंत्र-भूषा व दुर्गकूट-गणेश यांच्याशी निगडित कथाही येथे समाविष्ट आहेत।

Verse 189

सुपर्णैलाख्यभैरव्योर्भल्लतीर्थभवा कथा । कीर्तनं कर्दमालस्य गुप्तसोमेश्वस्य च ॥ १८९ ॥

सुपर्णा व एला नामक भैरवींची कथाही; भल्लतीर्थातून उद्भवलेली कथा; तसेच कर्दमालाचे कीर्तन आणि गुप्त सोमेश्वराचे स्मरणही केले आहे।

Verse 190

बहुस्वर्णेशश्रृंगेशकोटीश्वरकथा ततः । मार्कंडेश्वरकोटीशदामोदरगृहोत्कथा ॥ १९० ॥

त्यानंतर बहुस्वर्णेश, शृंगेश व कोटीश्वर यांची कथा येते; आणि मग मार्कंडेश्वर, कोटीश तसेच दामोदर-भगवानांच्या पावन गृधामाची प्रसिद्ध कथा सांगितली जाते।

Verse 191

स्वर्णरेखा ब्रह्मकुंडं कुंतीभीमेश्वरौ तथा । मृगीकुंडं च सर्वस्वं क्षेत्रे वस्त्रापथे स्मृतम् ॥ १९१ ॥

वस्त्रापथ या पवित्र क्षेत्रात स्वर्णरेखा, ब्रह्मकुंड, कुंतीदेवी व भीमेश्वराची देवस्थाने, तसेच मृगीकुंड—ही सर्वे त्या क्षेत्रातील मुख्य तीर्थचिन्हे म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 192

दुर्गाभिल्लेशगंगेशरैवतानां कथाद्भुता । ततोऽर्बुदेश्वर कथा अचलेश्वरकीर्तनम् ॥ १९२ ॥

दुर्गाभिल्लेश, गंगेश व रैवत यांची अद्भुत कथा; त्यानंतर अर्बुदेश्वराची कथा आणि अचलेश्वराचे कीर्तन (महिमागान) येते।

Verse 193

नागतीर्थस्य च कथा वसिष्टाश्रमवर्णनम् । भद्रकर्णस्य माहात्म्यं त्रिनेत्रस्य ततः परम् ॥ १९३ ॥

नागतीर्थाची कथा, वसिष्ठाश्रमाचे वर्णन; भद्रकर्णाचे माहात्म्य, आणि त्यानंतर त्रिनेत्राची कथाही येते।

Verse 194

केदारस्य च माहात्म्यं तीर्थांगमनकीर्तनम् । कोटीश्वररूपतीर्थहृषीकेशकथारस्ततः ॥ १९४ ॥

केदारचे माहात्म्य, तीर्थयात्रांचे कीर्तन; त्यानंतर कोटीश्वर व रूपतीर्थ यांच्या कथा, तसेच हृषीकेशाची पावन कथा येते।

Verse 195

सिद्धेशशुक्रेश्वरयोर्मणिकर्णीशकीर्तनम् । पंगुतीर्थयमतीर्थवाराहतीर्थवर्णनम् ॥ १९५ ॥

या विभागात सिद्धेश व शुक्रेश्वर यांची स्तुती, मणिकर्णीशाचे कीर्तन तसेच पंगुतीर्थ, यमतीर्थ आणि वाराहतीर्थ यांचे वर्णन केले आहे।

Verse 196

चंद्रप्रभासर्पिडोदश्रीमाताशुक्लतीर्थजम् । कात्यायन्याश्च माहात्म्यं ततः पिंडारकस्य च ॥ १९६ ॥

त्यानंतर चंद्रप्रभा, सर्पिडोद, श्रीमाता व शुक्लतीर्थ इत्यादी तीर्थांचे वर्णन, देवी कात्यायनीचे माहात्म्य आणि पुढे पिंडारकाचेही माहात्म्य सांगितले आहे।

Verse 197

ततः कनखलस्याथ चक्रमानुषतीर्थयोः । कपिलाग्नितीर्थकथा तथा रक्तानुबंधजा ॥ १९७ ॥

त्यानंतर कनखलाची कथा, चक्रमतीर्थ व मनुषतीर्थ यांचे वर्णन, कपिलाग्नितीर्थाची कथा तसेच रक्तानुबंधाशी संबंधित प्रसंगही येतो।

Verse 198

गणेशपार्थेश्वरयोर्यांत्रायामुज्ज्वलस्य च । चंडीस्थाननागोद्भवशिवकुंडमहेशजा ॥ १९८ ॥

यात गणेश व पार्थेश्वर यांच्या पवित्र स्थळांची कथा, यांत्राविधी व उज्ज्वल यांचे वर्णन; तसेच चंडीस्थान, नागोद्भव, शिवकुंड आणि महेशजा इत्यादींचेही कथन आहे।

Verse 199

कामेश्वरस्य मार्कंडेयोत्पत्तेश्च कथा ततः । उद्दालकेशसिद्धेशगततीथकथा पृथक् ॥ १९९ ॥

त्यानंतर कामेश्वराची कथा, मार्कंडेयाच्या जन्माचा वृत्तांत; तसेच स्वतंत्रपणे उद्दालक, ईश आणि सिद्धेश यांच्याशी संबंधित तीर्थांची कथा सांगितली आहे।

Verse 200

श्रीदेवरवातोत्पत्तिश्च व्यासगौतमतीर्थयोः । कुलसंतारमाहात्म्यं रामकोट्याह्वतीर्थयोः ॥ २०० ॥

यात श्रीदेवरवात तीर्थाची उत्पत्ती, व्यासतीर्थ व गौतमतीर्थ यांचा पावन प्रादुर्भाव, कुलसंताराचे माहात्म्य तसेच रामकोटी नावाच्या तीर्थांची महिमा वर्णिली आहे।