Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स मरीचे त्वं पुराणं कूर्मसंज्ञकम् । लक्ष्मीकल्पानुचरितं यत्र कूर्मवपुर्हरिः ॥ १ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—वत्स मरीचे, कूर्मसंज्ञक पुराण ऐक; ते लक्ष्मीकल्पानुचरित आहे, ज्यात हरिने कूर्मवपु धारण केले आहे।

Verse 2

धर्मार्थकाममोक्षाणां माहात्म्यं च पृथक्पृथक् । इंद्रद्युम्नप्रसंगेन प्राहर्षिभ्यो दयान्वितः ॥ २ ॥

दयान्वित होऊन, इंद्रद्युम्नाच्या प्रसंगाने, त्यांनी ऋषींना धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांची स्वतंत्र महिमा सांगितली।

Verse 3

तत्सप्तदशसाहस्रं सुचतुः संहितं शुभम् । यत्र ब्राह्माः पुरा प्रोक्ता धर्मा नानाविधा मुने ॥ ३ ॥

तो ग्रंथ सतराह हजार श्लोकांचा, चार संहितांनी सुबद्ध व शुभ आहे; हे मुने, ज्यात ब्रह्मोत्पन्न ऋषींनी पूर्वी नानाविध धर्मांचे उपदेश केले आहेत।

Verse 4

नाननाकथाप्रसंगेन नृणां सद्गतिदायकाः । तत्र पूर्वविभागे तु पुराणोपक्रमः पुरा ॥ ४ ॥

नानाविध कथाप्रसंगांनी ते मनुष्यांना सद्गती देणारे ठरतात. त्या ग्रंथाच्या पूर्व विभागात पुराणाचा प्राचीन उपक्रम (प्रस्ताव) वर्णिला आहे।

Verse 5

लक्ष्मींद्रद्युम्नसंवादः कूर्म्मर्षिगणसंकथा । वर्णाश्रमाचारकथा जगदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ ५ ॥

यात लक्ष्मी व राजा इंद्रद्युम्न यांचा संवाद, कूर्मावताराशी संबंधित ऋषिगणांची कथा, वर्णाश्रम-आचाराचे निरूपण, आणि जगत्-उत्पत्तीचे कीर्तन आहे।

Verse 6

कालसंख्या समासेन लयांते स्तवनं विभोः । ततः संक्षेपतः सर्गः शांकरं चरितं तथा ॥ ६ ॥

संक्षेपाने कालसंख्या सांगितली आहे; आणि प्रलयाच्या अंतकाळी सर्वव्यापी प्रभूचे स्तवनही आहे. त्यानंतर सृष्टीचा संक्षिप्त वर्णन व शंकर (शिव) यांचे पावन चरित्र कथिले आहे।

Verse 7

सहस्रनाम पार्वत्या योगस्य च निरूपणम् । भृगुवंशसमाख्यानं ततः स्वायम्भुवस्य च ॥ ७ ॥

यात पार्वतीची सहस्रनामावली, योगाचे निरूपण, भृगुवंशाची आख्यायिका, आणि त्यानंतर स्वायंभुव (मनु) यांचेही आख्यान आहे।

Verse 8

देवादीनां समुत्पत्तिर्दक्षयज्ञाहतिस्ततः । दक्षसृष्टिकथा पश्चात्कश्यपान्वयकीर्तनम् ॥ ८ ॥

यात देवादींची उत्पत्ती, त्यानंतर दक्षयज्ञाचा विध्वंस, पुढे दक्षसृष्टीची कथा, आणि शेवटी कश्यपवंशाचे कीर्तन वर्णिले आहे।

Verse 9

आत्रेयवंशकथनं कृष्णस्यं चरितं शुभम् । मार्तंडकृष्णसंवादो व्यासपाण्डवसंकथा ॥ ९ ॥

यात आत्रेयवंशकथा, श्रीकृष्णाचे शुभ चरित्र, मार्तंड व कृष्ण यांचा संवाद, तसेच व्यास-पांडव संबंधी कथा सांगितली आहे।

Verse 10

युगधर्मानुकथनं व्यासजैमिनिकीर्तनम् । वाराणस्याश्च माहात्म्यं प्रयागस्य ततः परम् ॥ १० ॥

यानंतर युगानुसार धर्मांचे वर्णन, व्यास व जैमिनी यांचे कीर्तन, पुढे वाराणसीचे माहात्म्य, आणि त्यानंतर प्रयागाचेही माहात्म्य सांगितले आहे।

Verse 11

त्रैलोक्यवर्णनं चैव वेदशाखानिरूपणम् । उत्तरेऽस्या विभागे तु पुरा गीतैश्वरी ततः ॥ ११ ॥

यात त्रैलोक्याचे वर्णन व वेदशाखांचे निरूपण आहे; आणि उत्तरविभागात प्राचीन ‘ऐश्वरी’ नावाची गीता निबद्ध आहे।

Verse 12

व्यासगीता ततः प्रोक्ता नानाधर्मप्रबोधिनी । नानाविधानां तीर्थानां माहात्म्यं च पृथक् ततः ॥ १२ ॥

त्यानंतर व्यासगीता सांगितली आहे, जी नानाविध धर्माचा बोध करून देते; आणि पुढे वेगवेगळ्या अनेक तीर्थांचे माहात्म्यही विस्ताराने वर्णिले आहे।

Verse 13

प्रतिसर्गप्रकथनं ब्राह्मीयं संहिता स्मृता । अतः परं भागवतीसंहितार्थ निरूपणम् ॥ १३ ॥

प्रतिसर्गाचे कथन ‘ब्राह्मीया संहिता’ म्हणून स्मरणात आहे. आता यानंतर ‘भागवती संहिता’चा अर्थ निरूपित केला जाईल॥१३॥

Verse 14

कथिता यत्र वर्णानां पृथक्वृत्तिरुदाहृता । पादऽस्याः प्रथमे प्रोक्ता ब्राह्मणानां व्यवस्थितिः ॥ १४ ॥

जिथे वर्णांची वेगवेगळी वृत्ती (आचार-जीविका) सांगितली आहे; आणि हिच्या पहिल्या पादात ब्राह्मणांची व्यवस्थित मर्यादा व कर्तव्ये वर्णिली आहेत॥१४॥

Verse 15

सदा चागत्मिका वत्स भोगसौख्यविवर्द्धनी । द्वितीये क्षत्त्रियाणां तु वृत्तिः सम्यक्प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥

वत्सा! ही वृत्ती सदा ‘आगती/आय’शी संबंधित असून भोग व सुख वाढविणारी आहे. हिच्या दुसऱ्या पादात क्षत्रियांची योग्य वृत्ती सम्यक् सांगितली आहे॥१५॥

Verse 16

यया त्वाश्रितया पापं विधूयेह व्रजेद्दिवम् । तृतीये वैश्यजातीनां वृत्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ १६ ॥

जिचा आश्रय घेतल्याने मनुष्य इथेच पाप धुऊन स्वर्गास जातो. हिच्या तिसऱ्या पादात वैश्यजातींची चार प्रकारची वृत्ती सांगितली आहे॥१६॥

Verse 17

यया चरितया सम्यग्लभे गतिमुत्तमाम् । चतुर्थेऽस्यास्तथा पादे शूद्रवृत्तिरुदाहृता ॥ १७ ॥

ज्यानुसार आचरण केल्याने मनुष्य सम्यक् उत्तम गती प्राप्त करतो. तसेच हिच्या चौथ्या पादात शूद्राची वृत्तीही सांगितली आहे॥१७॥

Verse 18

यया संतुष्यति श्रीशो नृणां श्रेयोविवर्द्धनः । पंचमेऽस्यास्ततः पादे वृत्तिः संकरजोदिता ॥ १८ ॥

ज्या साधनेने लक्ष्मीपति श्रीश (विष्णु) संतुष्ट होतो आणि जी मनुष्यांचे परम कल्याण वाढविते—तिचे विवेचन पुढे पाचव्या पादात संकरराजाने सांगितले आहे।

Verse 19

यया चरितयाप्नोति भाविनीं गतिमुत्तमाम् । इत्येषा पंचपद्युक्ता द्वितीया संहिता मुने ॥ १९ ॥

जिचे आचरण केल्याने साधक पुढे परम उत्तम गती प्राप्त करतो—हे मुने, अशा रीतीने पाच पद्यांनी युक्त ही दुसरी संहिता सांगितली आहे।

Verse 20

तृतीयात्रोदिता सौरी नॄणां कार्यविधायिनी । षोढा षट्कर्मसिर्द्धि बोधयन्ती च कामिनाम् ॥ २० ॥

येथे सांगितलेली तिसरी शाखा ‘सौरी’ आहे; ती मनुष्यांच्या कार्यांची विधी सांगते आणि सहा प्रकारांनी फल इच्छिणाऱ्यांना षट्कर्म-सिद्धीचे ज्ञान देते।

Verse 21

चतुर्थीवैष्णवो नाम मोक्षदा परिकीर्तिता । चतुष्पदी द्विजातीनां साक्षाद्ब्रह्मस्वरूरिणी ॥ २१ ॥

चतुर्थी ‘वैष्णवी’ या नावाने प्रसिद्ध असून मोक्ष देणारी म्हणून कीर्तिली आहे; द्विजांसाठी ती चतुष्पदी पूर्ण व्रत-रूप, साक्षात् ब्रह्मस्वरूपिणी आहे।

Verse 22

ताः क्रमात्षट्चतुर्द्वीषुसाहस्राः परिकीर्तिताः ॥ २२ ॥

या क्रमाने सहा हजार, चार हजार आणि दोन हजार—अशा म्हणून कीर्तिल्या आहेत।

Verse 23

एतत्कूर्मपुराणं तु चतुर्वर्गफलप्रदम् । पठतां श्रृण्वतां नॄणां सर्वोत्कृष्टगतिप्रदम् ॥ २३ ॥

हे कूर्मपुराण चतुर्वर्गांचे फळ देणारे आहे; जे ते वाचतात किंवा भक्तीने ऐकतात, त्यांना सर्वोत्कृष्ट परमगती प्राप्त होते।

Verse 24

लिखित्वैतत्तु यो भक्त्या हेमकूर्मसमन्वितम् । ब्राह्मणायायने दद्यात्स याति परमां गतिम् ॥ २४ ॥

जो भक्तीने हे लिहून घेऊन सुवर्ण-कूर्मचिन्हासह अयनकाळी ब्राह्मणाला दान देतो, तो परम गतीस जातो।

Verse 25

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे कूर्मपुराणानुक्रमणीकथनं नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘कूर्मपुराणानुक्रमणीकथन’ नावाचा एकशे सहावा अध्याय समाप्त झाला।