The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)

Verse 1

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा नारदस्तु कुमारस्य वचो मुदा । पुनरप्याह सुप्रीतो जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—कुमाराचे हे वचन आनंदाने ऐकून नारद अत्यंत प्रसन्न झाले आणि उत्तम श्रेय (परम कल्याण) जाणण्याची इच्छा धरून पुन्हा बोलले।

Verse 2

नारद उवाच । साधु साधु महाभाग सर्वलोकोपकारकम् । महातंत्रं त्वया प्रोक्तं सर्वतंत्रोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥

नारद म्हणाले—साधु, साधु! हे महाभाग, तू सर्व लोकांचे उपकार करणारे महान तंत्र सांगितलेस—सर्व तंत्रांमध्ये सर्वोत्तम।

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि पुराणाख्यानमुत्तमम् । यस्मिन्यस्मिन्पुराणे तु यद्यदाख्यानकं मुने । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व सर्वज्ञस्त्वं यतो मतः ॥ ३ ॥

आता मला उत्तम पुराणाख्यान ऐकायचे आहे. हे मुने, ज्या-ज्या पुराणात जे-जे आख्यान आहे ते सर्व मला सांग; कारण तू सर्वज्ञ मानला जातोस.

Verse 4

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा नारदस्य शुभावहम् । पुराणाख्यानसंप्रश्नं कुमारः प्रत्युवाच ह ॥ ४ ॥

सूत म्हणाले—हे विप्रहो! नारदांची शुभदायक वाणी व पुराणकथेविषयीचा त्यांचा प्रश्न ऐकून कुमारांनी मग उत्तर दिले।

Verse 5

सनत्कुमार उवाच । पाराणाख्यानकं विप्र नानाकल्पसमुद्भवम् । नानाकथासमायुक्तमद्भुतं बहुविस्तरम् ॥ ५ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—हे विप्र! ही पुराणकथा अनेक कल्पांतून उद्भवलेली; विविध कथांनी युक्त, अद्भुत व अत्यंत विस्तीर्ण आहे।

Verse 6

ऋषिः सनातनश्चायं यथा वेद तथाऽपरः । न वेद तस्मात्पृच्छ त्वं बहुकल्पविदां वरम् ॥ ६ ॥

हा सनातन ऋषी जसा जाणतो तसाच दुसराही जाणतो; पण या विषयात तो जाणत नाही, म्हणून अनेक कल्प जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ अशास विचार.

Verse 7

श्रुत्वेत्थं नारदो वाक्यं कुमारस्य महात्मनः । प्रणम्य विनयोपेतः सनातनमथाब्रवीत् ॥ ७ ॥

महात्मा कुमारांचे असे वचन ऐकून नारदांनी प्रणाम केला आणि विनययुक्त होऊन मग सनातनांना म्हणाले।

Verse 8

नारद उवाच । ब्रह्मन्पुराणविच्छ्रेष्ठ ज्ञानविज्ञानतत्पर । पुराणानां विभागं मे साकल्ये नानुकीर्तय ॥ ८ ॥

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, पुराणांचे श्रेष्ठ ज्ञाते, ज्ञान-विज्ञानात तत्पर! पुराणांचे विभाग व भेद मला संपूर्णपणे सांगावे।

Verse 9

यस्मिञ् श्रुते श्रुतं सर्वं ज्ञातं कृते कृतम् ॥ ९ ॥

ज्याचे श्रवण केले असता सर्व काही श्रुत झाल्यासारखे होते, ज्याचे ज्ञान घेतल्यास सर्व काही ज्ञात झाल्यासारखे, आणि ज्याचे साधन केल्यास सर्व काही कृत झाल्यासारखे होते।

Verse 10

वर्णाश्रमाचारधर्मं साक्षात्कारमुपैष्यति । कियंति च पुराणानि कियत्संख्यानि मानतः ॥ १० ॥

तो वर्ण व आश्रमांच्या आचार-धर्माचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार प्राप्त करील. आणि (कृपा करून) सांगा—पुराणे किती आहेत, व श्लोकसंख्येच्या मानाने त्यांचे परिमाण किती आहे।

Verse 11

किंकिमाख्यानयुक्तानि तद्वदस्व मम प्रभो । चातुर्वर्ण्याश्रया नानाव्रतादीनां कथास्तथा ॥ ११ ॥

हे प्रभो, मला सांगा—कोणकोणते उपदेश पवित्र आख्यानांनी युक्त आहेत; तसेच चातुर्वर्ण्य-धर्मावर आधारलेल्या विविध व्रत-आदींच्या कथाही तद्वत् सांगाव्यात।

Verse 12

सृष्टिक्रमेण वंशानां कथाः सम्यक्प्रकाशय । त्वत्तोऽधिको न चान्योऽस्ति पुराणाख्यानवित्प्रभो ॥ १२ ॥

सृष्टीच्या क्रमाने वंशांच्या कथा सम्यक् रीतीने प्रकाशात आणा. हे प्रभो, पुराणाख्यानांचे ज्ञान तुमच्याहून अधिक कोणालाही नाही।

Verse 13

तस्मादाख्याहि मह्यं त्वं सर्वसन्देहभंजनम् । सूत उवाच । ततः सनातनो विप्राः श्रुत्वा नारदभाषितम् ॥ १३ ॥

म्हणून सर्व संशयांचा भंग करणारे ते उपदेश मला सांगा. सूत म्हणाले—त्यानंतर, हे विप्रहो, सनातनाने नारदांचे वचन ऐकून…

Verse 14

नारायणं क्षणं ध्यात्वा प्रोवाचाथ विदां वरः । सनातन उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकोपकारिका ॥ १४ ॥

क्षणभर नारायणाचे ध्यान करून विद्वानांतील श्रेष्ठ म्हणाला। सनातन म्हणाले—“साधु, साधु, हे मुनिश्रेष्ठ! तुझे वचन सर्व लोकांचे उपकारक आहे।”

Verse 15

पुराणाख्यानविज्ञाने यज्जाता नेष्ठिकी मतिः । तुभ्यं समभिधास्यामि यत्प्रोक्तं ब्रह्मणा पुरा ॥ १५ ॥

पुराणकथांच्या ज्ञानात तुझी निष्ठावान, एकाग्र बुद्धी उत्पन्न झाली आहे; म्हणून मी तुला पूर्वी ब्रह्म्याने सांगितलेले सांगतो.

Verse 16

मरीच्यादिऋषिभ्यस्तु पुत्रस्नेहावृतात्मना । एकदा ब्रह्मणः पुत्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः ॥ १६ ॥

मरीची आदी ऋषींमध्ये एकदा ब्रह्मपुत्र, प्रसिद्ध मरीची, पुत्रस्नेहाने आच्छादित मनाचा होऊन (तसा व्यवहार/वचन) करू लागला.

Verse 17

स्वाध्यायश्रुतसंपन्नो वेदवेदागपारगः । उपसृत्य स्वपितरं ब्रह्मणं लोकभावनम् ॥ १७ ॥

स्वाध्याय व श्रुतीज्ञानाने संपन्न, वेद व वेदांगांत पारंगत असा तो आपल्या पित्याजवळ—लोकांचे पालनकर्ता ब्रह्म्याजवळ—गेला.

Verse 18

प्रणम्य भक्त्या पप्रच्छ इदमेव मुनिश्वर । पुराणाख्यानममलं यत्त्वं पृच्छसि मानद ॥ १८ ॥

भक्तीने प्रणाम करून त्याने विचारले—“हे मुनिश्वर! हाच विषय आहे. हे मानद, आपण ज्या निर्मळ पुराणाख्यानाविषयी विचारता, तेच (मला जाणून घ्यायचे आहे).”

Verse 19

मरीचिरुवाच । भगवन्देवदेवेश लोकानां प्रभवाप्यय । सर्वज्ञ सर्वकल्याण सर्वाध्यक्ष नमोऽस्तु ते ॥ १९ ॥

मरीचि म्हणाला— हे भगवन्, देवदेवेश! लोकांच्या उत्पत्ती-लयाचे कारण! सर्वज्ञ, सर्वमंगल, सर्वाध्यक्ष— तुला नमस्कार असो।

Verse 20

पुराणबीजमाख्यहि मह्यं शुश्रूषवे पितः । लक्षणं च प्रमाणं च चं वक्तारं पृच्छकं तथा ॥ २० ॥

हे पूज्य पित्या, मी ऐकण्यास उत्सुक आहे; कृपा करून मला पुराणाचे बीज सांगावे— त्याची लक्षणे, प्रमाण, तसेच वक्ता व प्रश्नकर्ता।

Verse 21

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुच्चयम् । यस्मिञ्ज्ञाते भवेज्ज्ञातं वाङ्मयं सचराचरम् ॥ २१ ॥

ब्रह्मा म्हणाले— वत्सा, ऐक; मी पुराणांचा समुच्चय सांगतो, ज्याचे ज्ञान झाले की चराचर जगताचे सर्व वाङ्मय जणू ज्ञात होते।

Verse 22

पुराणमेकमेवासीत्सर्वकल्पेषु मानद । चतुर्वर्गस्य बीजं च शतकोटिप्रविस्तरम् ॥ २२ ॥

हे मानदा, सर्व कल्पांत आरंभी एकच पुराण होते; तेच धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष या चतुर्वर्गाचे बीज होते आणि ते शतकोटी विस्ताराचे होते।

Verse 23

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणादभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य महामतिः ॥ २३ ॥

त्यानंतर पुराणापासूनच सर्व शास्त्रांची प्रवृत्ती झाली. पुढे काळाने पुराणाचे योग्य ग्रहण-धारण कमी होत आहे असे पाहून महामतीने (त्याच्या रक्षण-प्रसाराची व्यवस्था केली)।

Verse 24

हरिर्व्यासस्वरूपेण जायते च युगे युगे । चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे सदा ॥ २४ ॥

हरि स्वतः युगायुगांत व्यासस्वरूपाने प्रकट होतो. प्रत्येक द्वापरयुगात पुराणसंहिता नेहमी चार लक्ष श्लोक-प्रमाणाने पुन्हा पुन्हा प्रवर्तते॥२४॥

Verse 25

तदष्टादशधा कृत्वा भूर्लोके निर्द्दिशत्यपि । अद्यापि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् ॥ २५ ॥

ते पुराण अठरा भाग करून भूरलोकीही उपदेशिले जाते. परंतु देवलोकी ते आजही शतकोटी विस्तारानेच विद्यमान आहे॥२५॥

Verse 26

अस्त्येव तस्य सारस्तु चतुर्लक्षेण वर्ण्यते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च वायवीयं तथैव च ॥ २६ ॥

त्याचा एक सारभागही आहे, जो चार लक्ष श्लोकांत वर्णिला आहे—ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव आणि तसेच वायवीय॥२६॥

Verse 27

भागवतं नारदीयं मार्कंडेयं च कीर्तितम् । आग्नेयं च भविष्यं च ब्रह्मवैवर्त्तलिंगके ॥ २७ ॥

भागवत, नारदीय आणि मार्कंडेय हे कीर्तिले; तसेच आग्नेय, भविष्य, ब्रह्मवैवर्त आणि लिंग पुराणही॥२७॥

Verse 28

वाराहं च तथा स्कांदं वामनं कूर्मसंज्ञकम् । मात्स्यं च गारुडं तद्वद्ब्रह्मांडाख्यमिति त्रिषट् ॥ २८ ॥

तसेच वाराह, स्कांद, वामन, कूर्मसंज्ञक, मात्स्य, गारुड आणि त्याचप्रमाणे ब्रह्मांडनावाचे पुराण—अशी ही त्रिषट् गणना॥२८॥

Verse 29

एकं कथानकं सूत्रं वक्तुः श्रोतुः समाह्वयम् । प्रवक्ष्यामि समासेन निशामय समाहितः ॥ २९ ॥

वक्ता व श्रोता यांना पवित्ररीत्या आवाहन करणारे एकच कथासूत्र मी संक्षेपाने सांगतो; तू एकाग्रचित्ताने ऐक।

Verse 30

ब्रह्मं पुराणं तत्रादौ सर्वलोकहिताय वै । व्यासेन वेदविदुषा समाख्यातं महात्मना ॥ ३० ॥

तेथे आरंभी, सर्व लोकांच्या हितासाठी, वेदज्ञ महात्मा व्यासांनी ब्रह्मपुराण सांगितले.

Verse 31

तद्वै सर्वपुराणाऽग्र्यं धर्मकामार्थमोक्षदम् । नानाख्यानेतिहासाढ्यं दशसाहस्रमुच्यते ॥ ३१ ॥

ते पुराण सर्व पुराणांमध्ये श्रेष्ठ आहे; धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारे आहे. विविध आख्याने व पवित्र इतिहासांनी समृद्ध, ते दहा सहस्र श्लोकांचे म्हणतात.

Verse 32

देवानां च सुराणां च यत्रोत्पत्तिः प्रकीर्तिता । प्रजापतीनां च तथा दक्षादीनां मुनीश्वर ॥ ३२ ॥

हे मुनीश्वर! त्यात देव व सुर यांची उत्पत्ती कीर्तिली आहे; तसेच दक्ष आदि प्रजापतींची उत्पत्तीही वर्णिली आहे.

Verse 33

ततो लोकेश्वरस्यात्र सूर्यस्य परमात्मनः । वंशानुकीर्तनं पुण्यं महापातकनाशनम् ॥ ३३ ॥

यानंतर येथे लोकईश्वर, परमात्मा सूर्याच्या वंशाचे पवित्र अनुकीर्तन केले जाईल; ते पुण्यदायक असून महापातकांचाही नाश करते.

Verse 34

यत्रावतारः कथितः परमानंदरूपिणः । श्रीमतो रामचंद्रस्य चतुर्व्यूहावतारिणः ॥ ३४ ॥

जिथे परमानंदरूप श्रीमान् रामचंद्र—चतुर्व्यूहावतार—यांचा अवतारवृत्तांत भक्तिभावाने कथिला आहे।

Verse 35

ततश्च सोमवंशस्यं कीर्तनं यत्र वर्णितम् । कृष्णस्य जगदीशस्य चरितं कल्मषापहम् ॥ ३५ ॥

त्यानंतर सोमवंशाचे कीर्तन वर्णिले आहे; जिथे जगदीश्वर श्रीकृष्णांचे कल्मषहर चरित्र कथिले आहे।

Verse 36

द्वीपानां चैव सर्वेषां वर्षाणां चाप्यशेषतः । वर्णनं यत्र पातालस्वर्गाणां च प्रदृश्यते ॥ ३६ ॥

जिथे सर्व द्वीपांचे व सर्व वर्षांचे निरवशेष वर्णन, तसेच पाताळ व स्वर्गलोकांचेही विवरण दिसते।

Verse 37

नरकाणां समाख्यानं सूर्यस्तुतिकथानकम् । पार्वत्याश्च तथा जन्म विवाहश्च निगद्यते ॥ ३७ ॥

जिथे नरकांचे आख्यान, सूर्यस्तुतीची कथा, तसेच पार्वतीचा जन्म व विवाहही सांगितला आहे।

Verse 38

दक्षाख्यानं ततः प्रोक्तमेकाम्रक्षेत्रवर्णनम् । पूर्वभागोऽयमुदितः पुराणस्यास्य नारद ॥ ३८ ॥

त्यानंतर दक्षाचे आख्यान सांगितले आणि एकाम्रक्षेत्राचे वर्णनही केले; हे नारद, अशा रीतीने या पुराणाचा पूर्वभाग उदित झाला।

Verse 39

अस्योत्तरे विभागे तु पुरुषोत्तमवर्णनम् । विस्तरेण समाख्यातं तीर्थयात्राविधानतः ॥ ३९ ॥

याच्या उत्तर विभागात पुरुषोत्तम भगवंतांचे माहात्म्य तीर्थयात्रा-विधानाच्या रूपाने सविस्तर सांगितले आहे।

Verse 40

अत्रैव कृष्णचरितं विस्तरात्समुदीरितम् । वर्णनं यमलोकस्य पितृश्राद्धविधिस्तथा ॥ ४० ॥

येथेच श्रीकृष्णचरित्र सविस्तर सांगितले आहे; तसेच यमलोकाचे वर्णन आणि पितृश्राद्धाची विधीही कथिली आहे।

Verse 41

वर्णाश्रमाणां धर्माश्च कीर्तिता यत्र विस्तरात् । विष्णुधर्मयुगाख्यानं प्रलयस्य च वर्णनम् ॥ ४१ ॥

जिथे वर्णाश्रमधर्मांचे सविस्तर प्रतिपादन आहे; तसेच युगानुसार विष्णुधर्माचे आख्यान आणि प्रलयाचे वर्णनही दिले आहे।

Verse 42

योगानां च समाख्यानं सांख्यानां चापि वर्णनम् । ब्रह्मवादसमुद्देशः पुराणस्य प्रशंसनम् ॥ ४२ ॥

त्यात योगांचे निरूपण, सांख्याचे वर्णन, ब्रह्मवादाचा संक्षिप्त उपदेश आणि पुराणाची प्रशंसाही आहे।

Verse 43

एतद्ब्रह्मपुराणं तु भागद्वयसमन्वितम् । वर्णितं सर्वपापघ्नं सर्वसौख्यप्रदायकम् ॥ ४३ ॥

हे ब्रह्मपुराण दोन भागांनी युक्त असून सर्व पापांचा नाश करणारे व सर्व सुख-कल्याण देणारे असे वर्णिले आहे।

Verse 44

सूतशौनकसंवादं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । लिखित्वैतत्पुराणं यो वैशाख्यां हेमसंयुतम् ॥ ४४ ॥

जो सूत-शौनक संवादरूप, भोग व मोक्ष देणारे हे पुराण वैशाख महिन्यात सुवर्णासहित लिहून घेतो, तो प्रतिज्ञात पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 45

जलधेनुयुतं चापि भक्त्या दद्याद्द्विजातये । पौराणिकाय संपूज्य वस्त्रभोज्यविभूषणैः ॥ ४५ ॥

भक्तीने जलधेनुसहित दान द्विजात (ब्राह्मण) यांस द्यावे; आणि पौराणिक विद्वानाचा यथाविधी सन्मान करून वस्त्र, भोजन व अलंकारांनी त्याची पूजा करावी।

Verse 46

स वसेद्ब्रह्मणो लोके यावच्चंद्रार्कतारकम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि ब्राह्मानुक्रमणीं द्विज ॥ ४६ ॥

हे द्विज! जो ही ब्राह्मानुक्रमणी पठतो किंवा ऐकतो, तो चंद्र-सूर्य-ताऱ्यांच्या अस्तित्वापर्यंत ब्रह्मलोकी वास करतो।

Verse 47

सोऽपि सर्वपुराणस्य श्रोतुर्वक्तुः फलं लभेत् । श्रृणोति यः पुराणं तु ब्रह्मं सर्वं जितेंद्रियः ॥ ४७ ॥

जो जितेंद्रिय होऊन हे सर्वथा ब्रह्ममय पुराण ऐकतो, तो श्रोता व वक्ता—दोघांचेही फळ, तसेच सर्व पुराणांचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 48

हविष्याशी च नियमात्स लभेद्ब्रह्मणः पदम् । किमत्र बहुनोक्तेन यद्यदिच्छति मानवः । तत्सर्वं लभते वत्स पुराणस्यास्य कीर्तनात् ॥ ४८ ॥

नियमाने हविष्याहार करणारा ब्रह्मपद प्राप्त करतो. अधिक काय सांगावे? हे वत्सा! मनुष्य जे जे इच्छितो, ते सर्व या पुराणाच्या कीर्तनाने मिळते।

Verse 49

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे ब्राह्मपुराणेतिहासकथनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ ९२ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागात, बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात, “ब्राह्मपुराणेतिहासकथन” नावाचा ब्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला ॥ ९२ ॥