Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
या अध्यायात सनातन नारदांना शुक्ल दशमीची मासानुसार व्रते सांगतात. चैत्रात धर्मराज (यम) यांची ऋतुनुसार अर्पणांनी पूजा, उपवास, ब्राह्मणभोजन व ठराविक दक्षिणा—दिव्य नातेसंबंध देतात. माधवात पांढऱ्या सुगंधी पुष्पांनी विष्णुपूजा व विपुल प्रदक्षिणा केल्याने वैष्णवलोकप्राप्ती होते. ज्येष्ठात गंगावतरण व दाशहराच्या ‘दशयोगा’चे महात्म्य—नक्षत्र, वार, करण, योग व राशिस्थितींसह; स्नानाने हरिधाम लाभते. आषाढात स्नान-जप-होम-दान स्वर्गफलदायी; श्रावणात उपवासयुक्त शिवपूजा व दान; भाद्रपदात दशावतार-व्रतात तर्पण व दहा सुवर्ण अवतारप्रतिमांचे दान. आश्विनात विजयादशमीला गोमय-चक्रवाल करून राम व बंधूंची पूजा, गृहस्थांचा सहभाग, विजय व धनलाभ. कार्तिकात सार्वभौम व्रत—मध्यरात्री दिग्बली, अष्टदल मंडल, दिक्पाल व अनंत मंत्रांनी पापनाश; ब्राह्मणपूजेमुळे राजसदृश पुण्य. पुढे मार्गशीर्षात आरोग्यक, पौषात विश्वेदेवपूजा केशवाच्या दहा रूपांसह, माघात देवांगिरसपूजा, आणि शेवटी चौदा यमांची पूजा, तर्पण व सूर्य-अर्घ्याने समृद्धी व विष्णुलोकप्राप्ती होते.
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । अथ तेऽहं प्रवक्ष्यामि दशम्या वै व्रतानि च । यानि कृत्वा नरो भक्त्या धर्मराजप्रियो भवेत् ॥ १ ॥
सनातन म्हणाले: आता मी तुला दशमीची व्रते सांगतो; ती भक्तीने केल्यास मनुष्य धर्मराज (यम) यांना प्रिय होतो.
Verse 2
चैत्रशुक्लदशम्यां तु धर्मराजं प्रपूजयेत् । तत्कालसंभवैः पुष्पैः फलैर्गंधादिभिस्तथा ॥ २ ॥
चैत्र शुक्ल दशमीला धर्मराजांची विधिपूर्वक पूजा करावी; त्या काळी मिळणारी फुले, फळे, सुगंध इत्यादी अर्पण करावीत.
Verse 3
सोपवासो वैकभक्तो भोजयित्वा द्विजोत्तमान् । चतुर्द्दशततस्तेभ्यः शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ३ ॥
उपवास करून एकभक्त राहून श्रेष्ठ द्विजांना भोजन घालावे; नंतर शक्तीनुसार त्यांना चौदाशे इतकी दक्षिणा द्यावी.
Verse 4
एवं यः कुरुते विप्र धर्मराजप्रपूजनम् । स धर्मस्याज्ञयागच्छेद्देवैः साधर्म्यमच्युतः ॥ ४ ॥
हे विप्रा! जो धर्मराजाचे भक्तिभावाने पूजन करतो, तो धर्माच्या आज्ञेने अच्युत होऊन देवांसह साधर्म्य—दिव्य समता—प्राप्त करतो।
Verse 5
दशम्यां माधवे शुक्ले विष्णुमभ्यर्च्य मानवः । गंधाद्यैरुपचारैश्च श्वेतपुष्पैः सुगंधिभिः ॥ ५ ॥
माधव मासातील शुक्ल पक्षाच्या दशमीला मनुष्याने भगवान विष्णूचे पूजन करावे; गंधादी उपचारांनी व सुगंधी श्वेत पुष्पांनी अर्चना करावी।
Verse 6
शतं प्रदक्षिणाः कृत्वा विप्रन्संभोज्य यत्नतः । लभते वैष्णवं लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥ ६ ॥
शंभर प्रदक्षिणा करून आणि यत्नपूर्वक विप्रांना भोजन घालून तो वैष्णव लोक प्राप्त करतो; येथे विचार करण्याचे कारण नाही।
Verse 7
ज्येष्ठे शुक्लदशम्यां तु जाह्नवी सरितां वरा । समायाता धरां स्वर्गात्तस्मात्सा पुण्यदा स्मृता ॥ ७ ॥
ज्येष्ठ मासातील शुक्ल दशमीला सरितांमध्ये श्रेष्ठ जाह्नवी (गंगा) स्वर्गातून पृथ्वीवर आली; म्हणून ती पुण्यदायिनी म्हणून स्मरली जाते।
Verse 8
ज्येष्ठः शुक्लदलं हस्तो बुधश्च दशमीः तिथिः । गरानन्दव्यतीपाताः कन्येंदुवृषभास्कराः ॥ ८ ॥
ज्येष्ठ मास, शुक्ल पक्ष—ज्येष्ठा नक्षत्र निर्दिष्ट; हस्त नक्षत्र व बुधवार, तिथी दशमी; करण गर, योग आनंद व व्यतीपात; तसेच राशिस्थितीत कन्येत चंद्र आणि वृषभेत सूर्य (आस्कर) असे सांगितले आहे।
Verse 9
दशयोगः समाख्यातो महापुण्यतमो द्विज । हरते दश पापानि तस्माद्दशहरः स्मृतः ॥ ९ ॥
हे द्विजा! हा ‘दशयोग’ अत्यंत पुण्यप्रद म्हणून सांगितला आहे. तो दहा पापे हरतो; म्हणूनच तो ‘दशहरा’—दहा पापांचा नाश करणारा—असा स्मरला जातो.
Verse 10
अस्यां यो जाह्नवीं प्राप्य स्नाति संप्रीतमानसः । विधिना जाह्नवीतोये स याति हरिमन्दिरम् ॥ १० ॥
जो या पवित्र वेळी जाह्नवी (गंगा)ला प्राप्त होऊन, विधिपूर्वक तिच्या जलात प्रसन्न-भक्त मनाने स्नान करतो, तो हरिच्या धामाला (हरिमंदिराला) जातो.
Verse 11
आषाढशुक्लदशमी पुण्या मन्वादिकैः स्मृता । तस्यां स्नानं जपो दानं होमो वा स्वर्गतिप्रदाः ॥ ११ ॥
आषाढ शुक्ल पक्षातील दशमी मनु आदींनी पुण्यदायिनी म्हणून स्मरली आहे. त्या दिवशी स्नान, जप, दान किंवा होम—हे सर्व स्वर्गगती देतात.
Verse 12
श्रावणे शुक्लदशमी सर्वाशापरिपूर्तिदा । अस्यां शिवार्चनं शस्तं गन्धाद्यै रुपचारकैः ॥ १२ ॥
श्रावणातील शुक्ल दशमी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी म्हणतात. या दिवशी गंध इत्यादी उपचारांनी शिवपूजन प्रशंसनीय आहे.
Verse 13
तत्रोपवासो नक्तं वा द्विजानां भोजनं जपः । हेम्नो दान च धेन्वादेः सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १३ ॥
तेथे उपवास किंवा नक्तभोजन; द्विजांना भोजन घालणे व जप; तसेच सुवर्ण व गाय इत्यादींचे दान—हे सर्व पापांचा नाश करणारे सांगितले आहे.
Verse 14
अथो नभस्यशुक्लायां दशम्यां द्विजसत्तम । व्रतं दशावताराख्यं तत्र स्नानं जलाशये ॥ १४ ॥
त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठा, नभस्य (भाद्रपद) मासाच्या शुक्ल पक्षातील दशमीस ‘दशावतार-व्रत’ आरंभ करावे आणि त्या वेळी जलाशयात स्नान करावे।
Verse 15
कृत्वा संध्यादिनियमं देवर्षिपितृतर्पणम् । ततो दशावताराणि समभ्यर्चेत्समाहितः ॥ १५ ॥
संध्यादि नित्यनियम करून देव, ऋषी व पितरांना तर्पण द्यावे; नंतर एकाग्रचित्ताने दशावतारांची विधिपूर्वक पूजा करावी।
Verse 16
मत्स्यं कूर्मं वराहं च नरसिंहं त्रिविक्रमम् । रामं रामं च कृष्णं च बौद्धं कल्किनमेव च ॥ १६ ॥
मत्स्य, कूर्म व वराह; नरसिंह व त्रिविक्रम; परशुराम व दाशरथी राम; कृष्ण; बुद्ध; आणि कल्कि—हे विष्णूचे दशावतार होत।
Verse 17
दशमूर्तिस्तु सौवर्णीः पूजयित्वा विधानतः । दशभ्यो विप्रवर्येभ्यो दद्यात्सत्कृत्य नारद ॥ १७ ॥
विधानानुसार दहा सुवर्णमूर्तींची पूजा करून, हे नारदा, दहा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सत्कारपूर्वक त्या दान द्याव्यात।
Verse 18
उपवासं चैकभक्तं कृत्वा संभोज्य वाडवान् । विसृज्य पश्चाद्भुंजीत स्वयं स्वेष्टैः समाहितः ॥ १८ ॥
उपवास व एकभक्त (एकवेळ भोजन) पाळून, प्रथम अतिथी/आश्रितांना भोजन घालावे; नंतर त्यांना निरोप देऊन, स्वतःही आपल्या प्रियजनांसह संयतचित्ताने भोजन करावे।
Verse 19
भक्त्या कृत्वा व्रतं त्वेतद्भुक्त्वा भोगानिहोत्तमान् । विमानेन व्रजेदंते विष्णुलोकं सनातनम् ॥ १९ ॥
हे व्रत भक्तीने करून आणि इहलोकी उत्तम भोग भोगून, शेवटी दिव्य विमानाने प्रस्थान करून सनातन विष्णुलोकास प्राप्त होतो।
Verse 20
आश्विने शुक्लदशमी विजया सा प्रकीर्तिता । चतुर्गोमयपिंडानि प्रातर्न्यस्य गृहांगणे ॥ २० ॥
आश्विन शुद्ध दशमी ‘विजया’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. सकाळी घराच्या अंगणात गोमयाचे चार पिंड ठेवावेत।
Verse 21
चक्रवालस्वरूपेण तन्मध्ये रामलक्ष्मणौ । तथा भरतशत्रुघ्नौ पूजयेच्चतुरोऽपि हि ॥ २१ ॥
ते पिंड चक्रवालाच्या रूपाने मांडून, मध्यभागी राम-लक्ष्मण आणि तसेच भरत-शत्रुघ्न यांची स्थापना करून, चौघांचीही पूजा करावी।
Verse 22
सपिधानासु पात्रीषु गोमयीषु चतसृष्ट । किन्नं धान्यं सरौप्यं तु धृत्वा धौतांशुकावृतम् ॥ २२ ॥
झाकण असलेल्या गोमयलेपित चार पात्रांत स्वच्छ धान्य व चांदी ठेवून, धुतलेल्या (पवित्र) वस्त्राने झाकून ठेवावे।
Verse 23
पितृमातृभ्रातृपुत्रजाया भृत्यसमन्वितम् । संपूज्यं गन्धपुष्पाद्यैर्नैवेद्यैश्च विधानतः ॥ २३ ॥
वडील, आई, भाऊ, पुत्र, पत्नी व सेवकांसह, विधिपूर्वक गंध-पुष्पादी व नैवेद्य अर्पून संपूर्ण पूजा करावी।
Verse 24
नमस्कृत्याथ भुंजीत द्विजान्संभोज्य पूजितान् । एवं कृत्वा विधानं तु नरो वर्षं सुरवान्वितः ॥ २४ ॥
नमस्कार करून मग तो स्वतः भोजन करावा; प्रथम द्विजांना (ब्राह्मणांना) भोजन घालून त्यांचा पूजन-सत्कार करावा. अशी विधी केल्याने मनुष्य एक वर्ष दिव्य कृपायुक्त राहतो.
Verse 25
धनधान्यसमृद्धश्च निश्चितं जायते द्विज । अथापाराह्णसमये नवम्यां संनिमंत्रिताम् ॥ २५ ॥
हे द्विज! तो निश्चयच धन-धान्यसमृद्ध होतो. म्हणून नवमीच्या दिवशी अपराह्णसमयी आवाहित (व्रत/देवी) यास विधिपूर्वक निमंत्रित करावे.
Verse 26
पूर्वदिक्षु शमीं विप्र गत्वा तन्मूलजां मृदम् । गृहीत्वा स्वगृहं प्राप्य गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ २६ ॥
हे विप्र! पूर्व दिशेस शमीवृक्षाजवळ जाऊन त्याच्या मुळाशीची माती घेऊन, गीत-वाद्यांच्या निनादात स्वगृही परत यावे.
Verse 27
संपूज्य तां विधानेन सज्जीकृत्य स्वकं बलम् । निर्गत्य पूर्वद्वारेण ग्रामाद्ब्रहिरनाकुलः ॥ २७ ॥
तिचे विधिपूर्वक पूजन करून, आपले सैन्य/बल सज्ज करून, तो निश्चिंत मनाने पूर्वद्वाराने गावाबाहेर निघाला.
Verse 28
ततः शत्रुप्रतिकृतिं निर्मितां पत्रकादिभिः । मनसा कल्पितां वापि स्वर्णं पुंरवंशरेण वै ॥ २८ ॥
त्यानंतर शत्रूची प्रतिकृती पानांआदि वस्तूंनी तयार करून—किंवा मनातच कल्पून—हे पुरूरवावंशज! सुवर्णाचे दान/अर्पणही करावे.
Verse 29
विध्येदिति भृशं प्रीतः प्राप्नुयात्स्वगृहं निशि । एवं कृतविधिर्वापि गच्छेद्वा शत्रुनिग्रहे ॥ २९ ॥
“विध्ये” असा उच्चार करून अत्यंत प्रसन्न होऊन तो रात्री आपल्या घरी परत जावा. किंवा विधी पूर्ण करून शत्रुनिग्रहासाठीही प्रस्थान करावे.
Verse 30
एषैवं दशमी विप्र विधिनाऽचरिता सदा । धनं जयं सुतान् गाश्च गजाश्वं वाप्यजाविकम् ॥ ३० ॥
हे विप्र! ही दशमी-व्रत नेहमी विधिपूर्वक आचरली असता धन, विजय, पुत्र, गायी, हत्ती-घोडे तसेच शेळ्या-मेंढ्या प्रदान करते.
Verse 31
दद्यादिह शरीरांते स्वर्गतिं चापि नारद । दशम्यां कार्तिके शुक्ले सार्वभौमव्रतं चरेत् ॥ ३१ ॥
हे नारद! कार्तिक शुक्ल दशमीला सार्वभौम-व्रत आचरावे. हे व्रत या लोकी पुण्य देते आणि देहांताला स्वर्गगतीही प्रदान करते.
Verse 32
कृतोपवासो वैकाशी निशीथेऽपूपकादिभिः । दशदिक्षु बलिं दद्याद् गृहद्वापि पुराद्ब्रहिः ॥ ३२ ॥
उपवास पूर्ण करून रात्रि जागरण करीत, मध्यरात्री अपूप इत्यादींनी दहा दिशांना बलि द्यावी—घराच्या दाराशी किंवा नगराबाहेर.
Verse 33
मंडलेऽष्टदले क्लृप्ते गोविड्लिप्तधरातले । मन्त्रैरेभिर्द्विजश्रेष्ठ गणेशादिकृतार्चनः ॥ ३३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ! गोबराने लिंपलेल्या भूमीवर अष्टदल मंडल रचून, या मंत्रांनी गणेशादी देवतांचे पूजन करावे.
Verse 34
यो मे पूर्वगतः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । तमिंद्रो देवरा जोऽद्य नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ३४ ॥
या लोकी माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप माझ्या पूर्वभागी आला आहे, देवांचा राजा इंद्र—सर्व इष्ट फल देणारा—आज त्याचा नाश करो।
Verse 35
यो मे वह्निगतः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । तेजोराजोऽथ वह्निस्तं नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ३५ ॥
या लोकी माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप माझ्या अग्नीत प्रविष्ट झाला आहे, तेजोराज अग्नी—सर्व इष्ट फल देणारा—तो पूर्णपणे दग्ध करून नष्ट करो।
Verse 36
यो मे दक्षगतः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । तं यमः प्रेतराजो वै नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ३६ ॥
या लोकी माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप माझ्या उजव्या बाजूस स्थिर झाला आहे, प्रेतांचा राजा यम—सर्व इष्ट फल देणारा—तो पूर्णपणे नष्ट करो।
Verse 37
यो मे नैर्ऋतिगः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । रक्षोराजो नैर्ऋतिस्तं नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ३७ ॥
या लोकी माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप नैऋति दिशेकडे माझ्यावर आला आहे, राक्षसांचा राजा नैऋति—सर्व इष्ट फल देणारा—त्याचा नाश करो।
Verse 38
यो मे पश्चिमगः पाप्मा पापकेनेहकर्मणा । यादः पतिस्तं वरुणो नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ३८ ॥
या लोकी माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप माझ्या पश्चिम भागी स्थित आहे, जलांचा स्वामी वरुण—सर्व इष्ट फल देणारा—त्याचा नाश करो।
Verse 39
यो मे वायुगतः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । वायुस्तं मरुतां राजो नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ३९ ॥
इथे माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप वायूमध्ये प्रविष्ट झाला आहे, मरुतांचा राजा व सर्व अभीष्ट देणारा वायुदेव तो पूर्णतः नष्ट करो।
Verse 40
यो मे सौम्यगतः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । सोमस्तमृक्षयक्षेशो नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ४० ॥
हे सौम्य! इथे माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप माझ्यावर आला आहे, ऋक्ष व यक्षांचा अधीश्वर आणि सर्व अभीष्ट देणारा सोमदेव तो नष्ट करो।
Verse 41
यो म ईशगतः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । ईशानो भूतनाथस्तं नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ४१ ॥
इथे माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप माझ्यावर आला आहे, भूतनाथ आणि सर्व अभीष्ट देणारा ईशान तो नष्ट करो।
Verse 42
यो मं ऊर्द्ध्वगतः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । ब्रह्मा प्रजापतीशस्तं नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ४२ ॥
इथे माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप वर उचलून माझ्यावर आला आहे, प्रजापतींचा ईश्वर व सर्व अभीष्ट देणारा ब्रह्मा तो नष्ट करो।
Verse 43
यो मेऽधःसंस्थितः पाप्मा पापकेनेह कर्मणा । अनंतो नागराजस्तं नाशयत्वखिलेष्टदः ॥ ४३ ॥
इथे माझ्या पापकर्मामुळे जो पाप खाली स्थिर होऊन माझ्यात बसला आहे, सर्व अभीष्ट देणारा नागराज अनंत तो नष्ट करो।
Verse 44
इत्येवं दिक्षु दशसु बलिं दत्वा समाहितः । क्षेत्रपालाय तद्बाह्ये क्षिपेद्बलिमतंद्रितः ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने दहा दिशांना बलि अर्पण करून मन एकाग्र ठेवावे; आणि विधिक्षेत्राबाहेर क्षेत्रपाल देवासाठीही तत्परतेने बलि टाकावी।
Verse 45
एवं कृतविधिः शेषं निशायां निनयेत्सुधीः । गीतैः सुमंगलप्रायैः स्तवपाठैर्जपादिभिः ॥ ४५ ॥
अशा प्रकारे विधी पूर्ण करून, सुज्ञाने रात्रिचा उरलेला काळ सुमंगल भक्तिगीते, स्तोत्रपाठ, जप इत्यादींनी व्यतीत करावा।
Verse 46
प्रातः स्नात्वा समभ्यर्च्य लोकपालान् द्विजोत्तमान् । द्वादशाभ्यर्च्य संभोज्य शक्तितो दक्षिणां ददेत् ॥ ४६ ॥
प्रातःस्नान करून श्रेष्ठ द्विजाने लोकपाल व श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे विधिपूर्वक पूजन करावे; नंतर बारा ब्राह्मणांचे पूजन करून त्यांना भोजन घालून, शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी।
Verse 47
इत्थं कृत्वा व्रतं विप्र भोगान्भुक्तैहिकाञ्छुभान् । युगं स्वर्गसुखं भुक्त्वा सार्वभौमो नृपो भवेत् ॥ ४७ ॥
हे विप्र! असे व्रत केल्याने मनुष्य या लोकी शुभ भोग भोगतो; आणि एक युग स्वर्गसुख उपभोगून सार्वभौम राजा होतो।
Verse 48
मार्गशुक्लदशम्यां तु चरेदारोग्यकं व्रतम् । गंधाद्यैरर्चयेद्विप्रान् दश तच्चरणोदकम् ॥ ४८ ॥
मार्गशीर्ष शुक्ल दशमीला आरोग्यक व्रत करावे. गंध इत्यादींनी दहा ब्राह्मणांचे पूजन करून त्यांच्या चरणोदकाचे दहापटीने श्रद्धेने ग्रहण करावे।
Verse 49
पीत्वाऽथ दक्षिणां दत्वा विसूजेदेकभोजनं । एतत्कृत्वा व्रतं विप्र ह्यारोग्यं प्राप्य भूतले ॥ ४९ ॥
नंतर (विहित) पान करून व दक्षिणा देऊन, एकभोजन करून विधीची समाप्ती करावी। हे विप्र, असे व्रत केल्याने पृथ्वीवर आरोग्य प्राप्त होते।
Verse 50
धर्मराजप्रसादेन मोदते दिवि देववत् । पौषे दशम्यां शुक्लायां विश्वेदेवान् समर्चयेत् ॥ ५० ॥
धर्मराजाच्या प्रसादाने तो स्वर्गात देवासारखा आनंदित होतो। पौष महिन्यात शुक्ल पक्षातील दशमीला विश्वेदेवांचे विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 51
ऋतुं दक्षं वसून्सत्यं कालं कामं मुनिं गुरुम् । विप्रं रामं च दशधा केशवस्तान्समास्थितः ॥ ५१ ॥
ऋतु, दक्ष, वसू, सत्य, काळ, काम, मुनि, गुरु, विप्र आणि राम—या दहा रूपांत केशव स्थित आहे.
Verse 52
स्वापयित्वा दर्भमयानासनेषु च संस्थितान् । गंधैर्धूपैस्तथा दीपैर्नैवेद्यैश्चापि नारद ॥ ५२ ॥
हे नारद, त्यांना विश्रांती देऊन व दर्भाच्या आसनांवर बसवून, नंतर गंध, धूप, दीप व नैवेद्य यांनी त्यांचे यथोचित पूजन करावे.
Verse 53
प्रत्येकं दक्षिणां दत्वा प्रणियत्य विसर्जयेत् । दक्षिणां तां द्विजाग्र्येभ्यो गुरवे वा समर्पयेत् ॥ ५३ ॥
प्रत्येकाला दक्षिणा देऊन, विधिपूर्वक त्यांची विदाई करावी। ती दक्षिणा श्रेष्ठ द्विजांना किंवा आपल्या गुरूंना अर्पण करावी.
Verse 54
एवं कृतविधि श्चैकभक्तो भोगी व्रती भवेत् । लोकद्वयस्य विप्रर्षे नात्र कार्या विचारणा ॥ ५४ ॥
अशा रीतीने विधिपूर्वक कर्म करून साधक एकभक्त (एकदा भोजन करणारा), शास्त्रोक्त भोगांचा भोगी आणि व्रतपालक व्हावा. हे श्रेष्ठ ब्राह्मण! तो दोन्ही लोकांचे कल्याण प्राप्त करतो—यात शंका नाही.
Verse 55
माघशुक्लदशम्यां तु सोपवासो जितेंद्रियः । देवांनगिरसो नाम दश सम्यक्समर्चयेत् ॥ ५५ ॥
माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील दशमीला उपवास करून, इंद्रिये जिंकून, ‘देवाङ्गिरस’ नावाच्या दहा दिव्य ऋषींचे विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 56
कृत्वा स्वर्णमयान्विप्र गंधाद्यैरुपचारकैः । आत्मा ह्यायुर्मनो दक्षो मदः प्राणस्तथैव च ॥ ५६ ॥
हे ब्राह्मण! सुवर्णमय (मूर्ती/रूपे) तयार करून गंध इत्यादी उपचारांनी त्यांचे पूजन करावे; आणि हे जाणावे की आत्माच आयुष्य, मन, दक्षता, तेज (मद) आणि प्राणही आहे.
Verse 57
बर्हिष्मांश्च गविष्ठश्च दत्तः सत्यश्च ते दश । दश विप्रान्भोजयित्वा मधुरान्नेन नारद ॥ ५७ ॥
हे नारद! त्या दहांमध्ये बर्हिष्मान्, गविष्ठ, दत्त, सत्य इत्यादी आहेत. आणि मधुर अन्नाने दहा ब्राह्मणांना भोजन घालून (विधी पूर्ण होतो).
Verse 58
मूर्तीस्तेभ्यः प्रदद्यात्ताः स्वर्गलोकाप्तये क्रमात् । अंत्यशुक्लदशम्यां तु चतुर्दशं यमान्यजेत् ॥ ५८ ॥
स्वर्गलोकप्राप्तीसाठी क्रमाने त्या मूर्ती त्यांना दान कराव्यात. आणि अंतिम शुक्ल-दशमीला चौदा यमांचे पूजन करावे.
Verse 59
यमश्च धर्मराजश्च मृत्युश्चैवांतकस्तथा । वैवस्वतश्च कालश्च सर्वभूतक्षयस्तथा ॥ ५९ ॥
तो यम, धर्मराज, मृत्यु व अंतक म्हणून ओळखला जातो; वैवस्वत, काळ आणि सर्व भूतांचा क्षय करणारा तोच आहे।
Verse 60
औदुम्बरश्च दघ्नश्च द्वौ नीलपरमेष्ठिनौ । वृकोदरश्चचित्रश्च चित्रगुप्तश्चतुर्दश ॥ ६० ॥
औदुंबर व दघ्न—हे दोघे नील व परमेष्ठिन् या नावांनीही प्रसिद्ध आहेत; तसेच वृकोदर, चित्र आणि चित्रगुप्त—असे हे चौदा मानले गेले आहेत।
Verse 61
गन्धाद्यैरुपचारैश्च समभ्यर्च्याथतर्पयेत् । तिलांबुमिश्रांजलिभिर्दर्भैः प्रत्येकशस्त्रिभिः ॥ ६१ ॥
चंदनादि उपचाऱ्यांनी विधिपूर्वक पूजन करून, नंतर तिळमिश्रित जलाच्या अंजलींनी दर्भासह प्रत्येकासाठी तीन वेळा तर्पण करावे।
Verse 62
ततश्च दद्यात्सूर्यार्घं ताम्रपात्रेण नारद । रक्तचंदनसंदनसंमिश्रतिलाक्षतयवांबुभिः ॥ ६२ ॥
त्यानंतर, हे नारद, तांब्याच्या पात्राने सूर्याला अर्घ्य द्यावे—ज्यात रक्तचंदन, सुगंधी चंदन, तीळ, अक्षत व जव मिसळलेले पाणी असेल।
Verse 63
एहि सूर्यसहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं भक्त्या मामनुकंपय ॥ ६३ ॥
हे सहस्रांशु सूर्यदेवा, हे तेजोराशी जगत्पते, ये; माझ्या भक्तीने दिलेले हे अर्घ्य स्वीकार कर आणि माझ्यावर कृपा कर।
Verse 64
इति मंत्रेण दत्वाऽर्घ्यं विप्रान्भोज्य चतुर्द्दश । रौप्यां सुदक्षिणां दत्वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ ६४ ॥
या मंत्राने अर्घ्य अर्पण करून चौदा ब्राह्मणांना भोजन घालावे। नंतर उत्तम रौप्य-दक्षिणा देऊन त्यांना सन्मानपूर्वक निरोप द्यावा आणि मग स्वतः भोजन करावे।
Verse 65
एवं कृतविधिर्विप्र धर्मराजप्रसादतः । भुक्त्वा भोगांश्च पुत्रार्थानैहिकान्देवदुर्लभान् ॥ ६५ ॥
हे विप्र! अशा रीतीने विधीपूर्वक कर्म करून धर्मराजाच्या प्रसादाने त्याने या लोकी देवांनाही दुर्लभ असे भोग आणि पुत्रप्राप्तीचे वरदान उपभोगले।
Verse 66
विमानवरमास्थाय देहांते विष्णुलोकभाक् ॥ ६६ ॥
देहांत झाल्यावर तो श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन विष्णुलोकाचा निवासी होतो।
Verse 67
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितदशमीव्रतनिरूपणं नामैकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११९ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘द्वादश मासस्थित दशमी-व्रतनिरूपण’ नावाचा एकशे एकोणविसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Because the chapter proclaims a highly auspicious “Daśa-yoga” configuration that is said to destroy ten sins (daśa-hara). It links the day with Gaṅgā’s descent and prescribes bathing with proper rite and devotion as the central meritorious act.
It combines daily purificatory disciplines (sandhyā, tarpaṇa) with formal worship of Viṣṇu’s ten avatāras and culminates in gifting ten golden images to ten eminent brāhmaṇas—presenting a complete vrata-kalpa sequence: preparation, worship, dāna, feeding, and promised Viṣṇuloka.
The rite externalizes and ritually neutralizes pāpa (sin) through offerings in the ten directions and invocations to deities associated with cosmic order (dikpālas and allied powers). It closes with Kṣetrapāla bali and nocturnal devotional vigil, then morning brāhmaṇa worship—integrating protection, purification, and merit transfer.
The chapter lists Yama with multiple epithets (King of Dharma, Death/Ender, Vaivasvata, Time, etc.) and additional named forms including Audumbara, Daghna, Nīla, Parameṣṭhin, Vṛkodara, Citra, and Citragupta—collectively totaling fourteen recipients of worship and tarpaṇa.