The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata

Verse 1

ब्रह्मोवाच । मरीचे श्रृणु वक्ष्यामि वेदव्यासेन यत्कृतम् । श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ॥ १ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—हे मरीचि, ऐक; वेदव्यासांनी रचलेला ‘श्रीमद्भागवत’ नावाचा, वेदतुल्य मानला जाणारा पुराण मी सांगतो॥

Verse 2

तदष्टादशसाहस्रं कीर्तितं पापनाशनम् । सुरपादपरूपोऽयं स्कंधैर्द्वादशभिर्युतः ॥ २ ॥

हे अठरा सहस्र (श्लोकांचे) म्हणून कीर्तित असून पापनाशक आहे. हा ग्रंथ ‘सुरपाद’ रूपाने विभागलेला व बारा स्कंधांनी युक्त आहे॥

Verse 3

भगवानेव विप्रेंद्र विश्वरूपीसमीरितः । तत्र तु प्रथमस्कंधे सूतर्षीणां समागमे ॥ ३ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! तेथे प्रथम स्कंधात सूत व ऋषींच्या सभेत विश्वरूप म्हणून स्तुत्य अशा केवळ भगवंताचेच वर्णन केले आहे.

Verse 4

व्यासस्य चरितं पुण्यं पांडवानां तथैव च । परीक्षितमुपाख्यानमितीदं समुदाहृतम् ॥ ४ ॥

अशा रीतीने हे वृत्तांत विधिवत् सांगितले गेले—व्यासांचे पुण्यचरित्र, पांडवांचेही, आणि परीक्षिताचे उपाख्यान.

Verse 5

परीक्षिच्छुकसंवादे सृष्टिद्वयनिरूपणम् । ब्रह्मनारदसंवादे देवताचरितामृतम् ॥ ५ ॥

परीक्षित-शुक संवादात द्विविध सृष्टीचे निरूपण आहे, आणि ब्रह्मा-नारद संवादात देवतांच्या चरित्राचे अमृततुल्य वर्णन आहे.

Verse 6

पुराणलक्षणं चैव सृष्टिकारणसंभवः । द्वितीयोऽयं समुदितः स्कंधो व्यासेन धीमता ॥ ६ ॥

पुराणाची लक्षणे आणि सृष्टीच्या कारणाची उत्पत्ती—यांचे वर्णन करीत हा दुसरा स्कंध धीमान व्यासांनी रचला आहे.

Verse 7

चरितं विदुरस्याथ मैत्रेयेणास्य संगमः । सृष्टिप्रकरणं पश्चाद्बह्मणः परमात्मनः ॥ ७ ॥

यानंतर विदुराचे चरित्र आणि मैत्रेयाशी त्याचा संगम; पुढे परमात्मस्वरूप ब्रह्म्याच्या सृष्टी-प्रकरणाचे वर्णन आहे.

Verse 8

कापिलं सांख्यमप्यत्र तृतीयोऽयमुदाहृतः । सत्याश्चरितमादौ तु ध्रुवस्य चरितं ततः ॥ ८ ॥

येथे कापिल-सांख्याचाही निरूपण केले आहे—हा तिसरा विषय सांगितला आहे। प्रथम सत्याचे अद्भुत चरित्र, नंतर ध्रुवाचे चरित्र वर्णिले आहे॥

Verse 9

पृथोः पुण्यसमाख्यानं ततः प्राचीनबर्हिषम् । इत्येष तुर्यो गदितो विसर्गे स्कंध उत्तमः ॥ ९ ॥

त्यानंतर राजा पृथूचे पुण्यसमाख्यान, मग प्राचीनबर्हिषाचे चरित्र। अशा रीतीने विसर्ग-स्कंधातील उत्तम चौथा विभाग सांगितला आहे॥

Verse 10

प्रियव्रतस्य चरितं तद्वंश्यानां च पुण्यदम् । ब्रह्मांडांतर्गतानां च लोकानां वर्णनं ततः ॥ १० ॥

यानंतर प्रियव्रताचे चरित्र व त्याच्या वंशजांचे पुण्यदायी आख्यान; पुढे ब्रह्मांडातील अंतर्गत लोकांचे वर्णन येते॥

Verse 11

नरकस्थितिरित्येष संस्थाने पंचमो मतः । अजामिलस्य चरितं दक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ११ ॥

‘नरकस्थिती’—संस्थानातील हा पाचवा विषय मानला आहे। पुढे अजामिलाचे चरित्र आणि दक्षसृष्टीचे निरूपण येते॥

Verse 12

वृत्राख्यानं ततः पश्चान्मरुतां जन्म पुण्यदम् । षष्ठोऽयमुदितः स्कंधोव्यासेन परिपोषणे ॥ १२ ॥

त्यानंतर वृत्राचे आख्यान, आणि मग मरुतांच्या जन्माचे पुण्यदायी वर्णन। परिपोषण-विषयात हा सहावा स्कंध व्यासांनी सांगितला आहे॥

Verse 13

प्रह्लादचरितं पुण्यं वर्णाश्रमनिरूपणम् । सप्तमो गदितो वत्स वासनाकर्मकीर्तने ॥ १३ ॥

वत्सा, वासना व कर्मकीर्तनाच्या प्रसंगात प्रह्लादाचे पुण्यचरित्र आणि वर्ण-आश्रमाचे निरूपण हे सातवे खंड म्हणून सांगितले आहे।

Verse 14

गजेंद्रमोक्षणाख्यानं मन्वंतरनिरूपणे । समुद्रमथनं चैव बलिवैभवबंधनम् ॥ १४ ॥

मन्वंतरांच्या निरूपणात गजेंद्रमोक्षाची आख्यायिका, समुद्रमंथन आणि बलीचे वैभव व त्याचे बंधन हेही अंतर्भूत आहे।

Verse 15

मत्स्याक्तारचरितमष्टमोऽयं प्रकीर्तितः । सूर्यवंशसमाख्यानं सोमवंशनिरूपणम् ॥ १५ ॥

मत्स्यादि अवतारांचे चरित्र कीर्तन करणारा हा आठवा खंड सांगितला आहे; तसेच सूर्यवंशाचे आख्यान व सोमवंशाचे निरूपणही।

Verse 16

वंश्यानुचरिते प्रोक्तो नवमोऽयं महामते । कृष्णस्य बालचरितं कौमारं च व्रजस्थितिः ॥ १६ ॥

महामते, वंशांच्या अनुचरिताच्या प्रसंगात हा नववा विषय सांगितला आहे—श्रीकृष्णाचे बालचरित्र, त्यांचे कौमार्य आणि व्रजात वास।

Verse 17

कैशोरं मथुरास्थानं यौवनं द्वारकास्थितिः । भूभारहरणं चात्र निरोधे दशमः स्मृतः ॥ १७ ॥

कैशोर्यात (भगवान) मथुरेत असतात, यौवनात द्वारकेत प्रतिष्ठित होतात; येथे भूमिभारहरणाचाही प्रसंग आहे. म्हणून निरोध-विषयात दहावा खंड स्मरणीय आहे।

Verse 18

नारदेन तु संवादो वसुदेवस्य कीर्तितः । यदोश्च दत्तात्रेयेण श्रीकृष्णोनोद्धवस्य च ॥ १८ ॥

नारदमुनींनी वसुदेवाचा संवाद कीर्तिला; दत्तात्रेयांनी उपदेशिलेला यदूचा संवादही, तसेच श्रीकृष्ण व उद्धव यांचा पावन संवादही वर्णिला आहे।

Verse 19

यादवानां मिथोंतश्च मुक्तावेकादशः स्मृतः । भविष्यकलिनिर्द्देशो मोक्षो राज्ञः परीक्षितः ॥ १९ ॥

यादवांचा परस्पर विनाश कथिला आहे; अकरावा विषय ‘मुक्ती’ म्हणून स्मरणात आहे; पुढील कलियुगाचा निर्देश आणि राजा परीक्षिताचा मोक्षही वर्णिला आहे।

Verse 20

वेदशाखाप्रणयनं मार्कंडेयतपःक्रिया । सौरी विभूतिरुदिता सात्वती च ततः परम् ॥ २० ॥

वेदशाखांचे संकलन, मार्कंडेयांची तपश्चर्या आणि सूर्यदेवांची विभूती सांगितली आहे; त्यानंतर सात्वत वैष्णव सिद्धांत निरूपित केला आहे।

Verse 21

पुराणसंख्याकथनमाश्रये द्वादशो ह्ययम् । इत्येवं कथितं वत्स श्रीमद्भागवतं तव ॥ २१ ॥

आता मी पुराणांच्या संख्येचे कथन आरंभितो—हा बारावा विषय आहे; अशा प्रकारे, वत्सा, तुझ्यासाठी श्रीमद्भागवत सांगितले गेले।

Verse 22

वक्तुः श्रोतुश्चोपदेष्टुरनुमोदितुरेव च । साहाय्यकर्तुर्गदितं भक्तिभुक्तिविमुक्तिदम् ॥ २२ ॥

असे सांगितले आहे की ही पावन कथा वक्ता, श्रोता, उपदेशक, अनुमोदक आणि साहाय्य करणारा—या सर्वांना भक्ति, भुक्ती व विमुक्ती प्रदान करते।

Verse 23

प्रौष्ठपद्यां पूर्णिमायां हेमसिंहसमन्वितम् । देयं भागवतायेदं द्विजायप्रीतिपूर्वकम् ॥ २३ ॥

प्रौष्ठपदी पौर्णिमेस सुवर्णसिंहचिन्हयुक्त हे दान भगवद्भक्त भागवत ब्राह्मणास प्रीतिपूर्वक द्यावे।

Verse 24

संपूज्य वस्त्रहेमाद्यैर्भगवद्भक्तिमिच्छता । योऽप्यनुक्रमणीमेतां श्रावयेच्छृणुयात्तथा । स पुराणश्रवणजं प्राप्नोति फलमुत्तमम् ॥ २४ ॥

जो भगवद्भक्ती इच्छितो, तो वस्त्र, सुवर्ण इत्यादींनी विधिपूर्वक पूजन करून ही अनुक्रमणी वाचवील किंवा स्वतः ऐकेल; तो पुराणश्रवणातून मिळणारे उत्तम फल प्राप्त करतो।

Verse 25

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे श्रीमद्भागवतानुक्रमणीनिरूपणं नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘श्रीमद्भागवत-अनुक्रमणी-निरूपण’ नावाचा शहाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।