The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa

Verse 1

श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं वैष्णवं महत् । त्रयोविंशतिसहस्रं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥

श्री ब्रह्मा म्हणाले—वत्सा, ऐक; मी महान वैष्णव पुराण सांगतो, ते तेवीस हजार श्लोकांचे असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

यत्रादिभागे निर्विष्टाः षडंशाः शक्तिजेन ह । मैत्रेयायादिमे तत्र पुराणस्यावतारिकाम् ॥ २ ॥

ज्याच्या आदिभागात शक्तिजाने सहा अंश मांडले; त्याच ठिकाणी मैत्रेयासाठी या पुराणाची प्रस्तावना (अवतारिका)ही सांगितली।

Verse 3

आदिकारणसर्गश्च देवादीनां च संभवः । समुद्रमथनाख्यानं दक्षादीनां ततोऽन्वयः ॥ ३ ॥

त्यात आदिकारणापासून सृष्टीचा सर्ग, देवआदींचा संभव, समुद्रमंथनाची कथा, आणि पुढे दक्ष आदींपासून वंशपरंपरेचे वर्णन सांगितले आहे।

Verse 4

ध्रुवस्य चरितं चैव पृथोश्चरितमेव च । प्रचेतसं तथाख्यानं प्रह्लादस्य कथानकम् ॥ ४ ॥

ध्रुवाचे पुण्यचरित्र, राजा पृथूची शुभकर्मकथा, प्रचेतसांचे आख्यान आणि प्रह्लादाची अमृतमय कथा येथे वर्णिली आहे.

Verse 5

पृथग्राज्याधिकाराख्या प्रथमोंऽशइतीरितः । प्रियव्रताऽन्वयाख्याख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ॥ ५ ॥

“पृथक् राज्याधिकार” असा पहिला अंश सांगितला आहे; त्यात प्रियव्रताच्या वंशाचे आख्यान तसेच द्वीप-वर्षांचे निरूपणही आहे.

Verse 6

पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् । सूर्यादिवारकथनं पृथग्लक्षणसंयुतम् ॥ ६ ॥

पाताळ व नरकांचे आख्यान, सात स्वर्गांचे निरूपण, तसेच सूर्यादि ग्रहांचे वर्णन—आठवड्याच्या वारांच्या लक्षणांसह—प्रत्येकाचे स्वतंत्र वैशिष्ट्य सांगून केले आहे.

Verse 7

चरितं भरतस्याथ मुक्तिमार्गनिदर्शनम् । निदाघऋभुसंवादो द्वितीयोंश उदाहृतः ॥ ७ ॥

यानंतर भरताचे चरित्र सांगितले आहे, जे मुक्तिमार्ग दाखवते; तसेच निदाघ व ऋभू यांचा संवाद दुसरा अंश म्हणून वर्णिला आहे.

Verse 8

मन्वन्तरसमाख्यानं वेदव्यासावतारकम् । नरकोद्धारकं कर्म गदितं च ततः परम् ॥ ८ ॥

यानंतर मन्वंतरांची आख्याने, वेदव्यासांच्या अवताराचे वर्णन, आणि पुढे नरकातून उद्धार करणारे कर्म व अनुष्ठान सांगितले आहेत.

Verse 9

सगरस्यौर्वसंवादे सर्वधर्मनिरूपणम् । श्राद्धकल्पं तथोद्दिष्टं वर्णाश्रमनिबन्धनम् ॥ ९ ॥

सगर व और्व यांच्या संवादात सर्व धर्मांचे निरूपण आहे; श्राद्धकर्माची विधीही सांगितली असून वर्ण-आश्रमाप्रमाणे कर्तव्यांचे विधान केले आहे।

Verse 10

सदाचारश्च कथितो मायामोहकथा ततः । तृतीयोंऽशोऽयमुदितः सर्वपापप्रणाशनः ॥ १० ॥

सदाचार सांगितला आहे, आणि त्यानंतर मायाजन्य मोहाची कथा; अशा रीतीने हा तृतीय अंश उदित झाला असून तो सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 11

सूर्यवंशकथ पुण्या सोमवंशाऽनुकीर्तनम् । चतुर्थेंऽशेमुनिश्रेष्ठ नानाराजकथान्वितम् ॥ ११ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! चतुर्थ अंशात सूर्यवंशाची पुण्यकथा व सोमवंशाचे अनुकीर्तन आहे, आणि तो अनेक राजकथांनी युक्त आहे।

Verse 12

कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीया कथा ततः । पूतनादिवधो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥ १२ ॥

यानंतर श्रीकृष्णावताराविषयी प्रश्न, मग गोकुळाची कथा; आणि बाल्यकाळी पूतना आदींचा वध, तसेच कौमारावस्थेत अघ आदींचा संहार।

Verse 13

कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा । ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्वारवतीभवा ॥ १३ ॥

कैशोरावस्थेत कंसवध व मथुरेचे चरित्र वर्णिले आहे; त्यानंतर यौवनात द्वारवती (द्वारका) संबंधी दिव्य लीला सांगितल्या आहेत।

Verse 14

सर्वदैत्यवधो यत्र विवाहाश्च पृथग्विधाः । यत्र स्थित्वाजगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ १४ ॥

जिथे सर्व दैत्यांचा वध आणि निरनिराळ्या प्रकारचे विवाह वर्णिले आहेत; तिथेच स्थित जगन्नाथ श्रीकृष्ण, योगेश्वरांचा ईश्वर, प्रकट होतो.

Verse 15

भूभारहरणं चक्रे परेषां हननादिभिः । अष्टावक्रीयमाख्यानं पंचमोंऽश इतीरितः ॥ १५ ॥

त्याने परकीयांचा वध इत्यादी करून पृथ्वीचा भार हरला; अष्टावक्र-संबंधी आख्यान हा पाचवा अंश म्हणून सांगितला आहे.

Verse 16

कलिजं चरितं प्रोक्तं चातुर्विध्यं लयस्य च । ब्रह्मज्ञानसमुद्देशः खांडिक्यस्य निरूपितः ॥ १६ ॥

कलियुगाशी संबंधित चरित्र सांगितले आहे, तसेच प्रलयाचे चार प्रकार; आणि खांडिक्याने उपदेशिलेल्या ब्रह्मज्ञानाचा संक्षिप्त निर्देश मांडला आहे.

Verse 17

केशिध्वजेन चेत्येष षष्ठोंऽशः परिकीर्तितः । अतः परं तु सूतेन शौनकादिभिरादरात् ॥ १७ ॥

अशा रीतीने केशिध्वजाने हा सहावा अंश कथन केला; पुढे सुतांनी शौनकादी ऋषींना आदराने वर्णन केले आहे.

Verse 18

पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः । नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः ॥ १८ ॥

प्रश्नांनी सतत प्रेरित झाल्यावर ‘विष्णुधर्मोत्तर’ नावाचे उपदेश अनेक पुण्य धर्मकथा—व्रत, नियम आणि यम—उघड करतात.

Verse 19

धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदांतं ज्योतिषं तथा । वंशाख्यानं प्रकरणात् स्तोत्राणि मनवस्तथा ॥ १९ ॥

यामध्ये धर्मशास्त्र व अर्थशास्त्र, वेदान्त तसेच ज्योतिष आहे; प्रकरणानुसार वंशाख्यान, स्तोत्रे आणि मनूंचे चरित्रही सांगितले आहे।

Verse 20

नानाविद्यास्तथा प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारिकाः । एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥ २० ॥

अशा रीतीने अनेक विद्या सांगितल्या आहेत, ज्या सर्व लोकांच्या हितासाठी आहेत। खरेच, हे विष्णुपुराण सर्व शास्त्रांच्या सारार्थाचा संग्रह आहे।

Verse 21

वाराहकल्पवृत्तांतं व्यासेन कथितं त्विह । यो नरः पठते भक्त्या यः श्रृणोति च सादरम् ॥ २१ ॥

येथे व्यासांनी कथिलेला वाराहकल्पाचा वृत्तान्त—जो मनुष्य भक्तीने वाचतो, किंवा आदराने ऐकतो—(तो शुभ फल प्राप्त करतो)।

Verse 22

तावुभौ विष्णुलोकं हि व्रजेतां भुक्तभोगकौ । तल्लिखित्वा च यो दद्यादाषाढ्यां घृतधेनुना ॥ २२ ॥

ते दोघेही पुण्यफळ भोगून विष्णुलोकास जातात। आणि जो हे लिहून आषाढ महिन्यात घृतधेनूसह दान देतो, तोही तेच पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 23

सहितं विणुभक्ताय पुराणार्थविदेद्विज । स याति वैष्णवं धाम विमानेनार्कवर्चसा ॥ २३ ॥

हे द्विज! जो पुराणार्थ जाणून तो संपूर्णपणे विष्णुभक्ताला उपदेशतो, तो सूर्यतेजाने दीप्त अशा विमानाने वैष्णव धामास जातो।

Verse 24

यश्च विष्णुपुराणस्य समनुक्रमणीं द्विज । कथयेच्छृणुयाद्वापि स पुराणफलं लभेत् ॥ २४ ॥

हे द्विज! जो विष्णुपुराणाची समनुक्रमणी पठण करतो किंवा ऐकतो, तो त्या पुराणाचे संपूर्ण पुण्यफळ प्राप्त करतो।

Verse 25

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे विष्णुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या चतुर्थ पादात ‘विष्णुपुराणानुक्रमणी-निरूपण’ नावाचा चौराण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।