The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि षष्ठ्याश्चैव व्रतानि ते । यानि सम्यग्विधायात्र लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ १ ॥

सनातन म्हणाले—हे विप्र, ऐक; मी तुला षष्ठीची व्रते सांगतो. ती विधिपूर्वक केल्यास येथे सर्व मनोवांछित मनोरथ प्राप्त होतात.

Verse 2

चैत्रमासे शुक्लषष्ठ्यां कुमारव्रतमुत्तमम् । तत्रेष्ट्वा षण्मुखं देवं नानापूजा विधानतः ॥ २ ॥

चैत्र महिन्यात शुक्लपक्षातील षष्ठीला उत्तम ‘कुमार-व्रत’ करावे. त्या दिवशी विधिनुसार नानाविध पूजोपचारांनी षण्मुख देवाचे पूजन करून व्रत पूर्ण होते.

Verse 3

पुत्रं सर्वगुणोपेतं प्राप्नुयाच्चिरजीविनम् । वैशाखशुक्लषष्ठ्यां च पूजयित्वा च कार्तिकम् ॥ ३ ॥

वैशाख महिन्यात शुक्लपक्षातील षष्ठीला (भगवंताचे) पूजन करून आणि कार्तिक महिन्याचा यथोचित सन्मान केल्यास, सर्वगुणसंपन्न दीर्घायुषी पुत्र प्राप्त होतो.

Verse 4

लभते मातृजं सौख्यं नात्र कार्या विचारणा । ज्येष्ठमासे शुक्लषष्ठ्यां विधिनेष्ट्वा दिवाकरम् ॥ ४ ॥

मातेकडून मिळणारे सुख प्राप्त होते—यात शंका नाही. ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल षष्ठीला दिवाकर (सूर्य) याचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास हे फळ मिळते.

Verse 5

लभते वांछितान्कामांस्तत्प्रसादान्न संशयः । आषाढशुक्लषष्ठ्यां वै स्कंदव्रतमनुत्तमम् ॥ ५ ॥

त्यांच्या कृपेने वांछित कामना नक्कीच प्राप्त होतात—यात शंका नाही. आषाढ महिन्यात शुक्ल षष्ठीला अनुपम ‘स्कंद-व्रत’ आचरले जाते.

Verse 6

उपोष्य पूजयित्वैनं शिवोमाप्रियमात्मजम् । लभतेऽभीप्सितान्कामान्पुत्रपौत्रादिसंततीः ॥ ६ ॥

उपवास करून मग शिव-उमेच्या प्रिय पुत्राची पूजा केल्यास मनुष्य इच्छित फल प्राप्त करतो—पुत्र, पौत्र इत्यादी संततीही मिळते।

Verse 7

श्रावणे शुक्लषष्ठ्यां तु शरजन्मानमर्चयेत् । उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या परमयान्वितः ॥ ७ ॥

श्रावण महिन्यात शुक्ल पक्षातील षष्ठीला शरजन्माचे पूजन करावे; सोळा उपचारांनी, परम भक्तीने युक्त होऊन।

Verse 8

लभतेऽभीप्सितानर्थान्षण्मुखस्य प्रसादतः । भाद्रमासे कृष्णषष्ट्यां ललिताव्रतमुच्यते ॥ ८ ॥

षण्मुखाच्या प्रसादाने इच्छित अर्थ प्राप्त होतात. भाद्रपद महिन्यात कृष्ण पक्षातील षष्ठीला केलेले हे व्रत ‘ललिता-व्रत’ म्हणून ओळखले जाते.

Verse 9

प्रातः स्नात्वा विधानेन नारी शुक्लाम्बरावृता । शुक्लमाल्ययधरा वापि नद्याः संगमवालुकाम् ॥ ९ ॥

सकाळी विधिपूर्वक स्नान करून स्त्रीने पांढरी वस्त्रे परिधान करावीत व पांढरी माळही घालावी; मग नदीच्या संगमावरील वाळूच्या तीरावर जावे.

Verse 10

गृहीत्वा वंशपात्रे तु धृत्वा पिंडाकृतिं च ताम् । पञ्चधा ललितां तत्र ध्यायेद्वनविलासिनीम् ॥ १० ॥

बांबूचे पात्र घेऊन त्यात ती पिंडाकृती वस्तू ठेवावी; मग तेथे वनविहारिणी ललितेचे पाच प्रकारे ध्यान करावे.

Verse 11

पङ्कजं करवीरं च नेपालीं मालतीं तथा । नीलोत्पलं केतकीं च संगृह्य तगरं तथा ॥ ११ ॥

कमळ, करवीर, नेपाळी व मालती, तसेच निळे कमळ व केतकी—हे सर्व गोळा करून तगरही संग्रह करावा।

Verse 12

एकैकाष्टशतं ग्राह्यमष्टाविंशतिरेव च । अक्षताः कलिका गृह्य ताभिर्देवीं प्रपूजयेत् ॥ १२ ॥

एकेक करून एकशे आठ, तसेच अठ्ठावीसही घ्यावीत; अक्षता व कळ्या घेऊन त्यांच्याद्वारे देवीची विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 13

प्रार्थयेदग्रतः स्थित्वा देवीं तां गिरिशप्रियाम् । गंगाद्वारे कुशावर्त्ते विल्वके नीलपर्वते ॥ १३ ॥

तिच्या समोर उभे राहून गिरिश (शिव) यांची प्रिया त्या देवीची प्रार्थना करावी—गंगाद्वार, कुशावर्त, बिल्वक आणि नीलपर्वत येथे।

Verse 14

स्नात्वा कनखले देवि हरिं लब्धवती पतिम् । ललिते सुभगं देवि सुखसौभाग्यदायिनि ॥ १४ ॥

हे देवी! कनखल येथे स्नान करून तिने हरिला पती म्हणून प्राप्त केले. हे ललिते, हे सुभगे देवी, हे सुख-सौभाग्य देणाऱ्या!

Verse 15

अनंतं देहि सौभाग्ये मह्यं तुभ्यं नमोऽनमनः । मंत्रेणानेन कुसुमैश्वंपकस्य सुशोभनैः ॥ १५ ॥

हे अनंत! मला सौभाग्य दे; तुला वारंवार नमस्कार. या मंत्राने सुशोभित चंपकपुष्पांनी (तुझी) पूजा करावी।

Verse 16

अभ्यर्च्य विधिवत्तस्या नैवेद्यं पुरतो न्यसेत् । त्रपुषैरपि कूष्माण्डैर्नालिकेरैः सुदाडिमैः ॥ १६ ॥

तिची विधिपूर्वक पूजा करून देवतेसमोर नैवेद्य ठेवावा। काकडी, कूष्मांड, नारळ व उत्तम डाळिंब इत्यादीही अर्पण करावे॥१६॥

Verse 17

बीजपूरैः सुतुंडीरैः कारवेल्लैः सचिर्भटैः । फलैस्तत्कालसंभूतैः कृत्वा शोभां तदग्रतः ॥ १७ ॥

बीजपूर (सिट्रन), उत्तम डाळिंब, कारले व काकडी—आणि त्याच ऋतूत पिकलेल्या फळांनी—समोर शोभा करून मांडणी करावी॥१७॥

Verse 18

विरूढधान्यांकुरकैः सुदीपावलिभिस्तथा । सार्द्धै सर्गणकैधूपः सौहालककरंजकैः ॥ १८ ॥

अंकुरलेल्या धान्याच्या कोंबांनी, तसेच तेजस्वी दीपमाळांच्या रांगांनी; सौहालक व करंज इत्यादी सुगंधी द्रव्यांसह धूप अर्पण करावा॥१८॥

Verse 19

गुडपुष्पैः कर्णवेष्टैर्मोदकैरुपमोदकैः । बहुप्रकारैर्नैवेद्यैर्यथा विभवसारतः ॥ १९ ॥

गूळमिश्रित पुष्पांनी, कर्णवेष्ट, मोदक व उपमोदकांनी, तसेच अनेक प्रकारच्या नैवेद्यांनी—आपल्या विभवानुसार—पूजन करावे॥१९॥

Verse 20

एवमभ्यर्च्य विधिवद्रात्रौ जागरणोत्सवम् । गीतवाद्यनटैर्नृत्यैः प्रोक्षणीयैरनेकधा ॥ २० ॥

अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजन करून, रात्री जागरणोत्सव करावा। गीत, वाद्य, नट-नर्तकांचे नृत्य आणि अनेक प्रकारच्या प्रोक्षणाने (पवित्रीकरणाने) युक्त॥२०॥

Verse 21

सखीभिः सहिता साध्वी तां रात्रिं प्रसभं नयेत् । न च संमीलयेन्नेत्रे नारीयामचतुष्टयम् ॥ २१ ॥

सख्यांसह साध्वी स्त्रीने ती रात्रि जागरणपूर्वक व्यतीत करावी; आणि रात्रीच्या चारही प्रहरांत डोळे मिटू नयेत, म्हणजे जागती राहावी।

Verse 22

दुर्भगा दुष्कृता वंध्या नेत्रसंमीलनाद्भवेत् । एवं जागरणं कृत्वा सप्तम्यां सरितं नयेत् ॥ २२ ॥

जागरणात डोळे मिटले (झोप लागली) तर दुर्भाग्य, पाप आणि वंध्यत्व येते असे सांगितले आहे। म्हणून असे जागरण करून सप्तमीला नदीकडे जावे।

Verse 23

गन्धपुष्पैस्तथाभ्यर्च्य गीतवाद्यपुरःसरैः । तच्च दद्याद्द्विजेन्द्राय नैवेद्यादि द्विजोत्तम ॥ २३ ॥

सुगंधी द्रव्ये व पुष्पांनी विधिपूर्वक अर्चना करावी आणि गीत-वाद्यांसह. नंतर नैवेद्य इत्यादींसह ते अर्पण द्विजांतील प्रधानास द्यावे, हे द्विजोत्तम।

Verse 24

स्नात्वा गृहं समागत्य हुत्वा वैश्वानरं ततः । देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च पूजयित्वा सुवासिनीः ॥ २४ ॥

स्नान करून घरी येऊन मग वैश्वानर (गृह्याग्नी) मध्ये आहुती द्यावी. त्यानंतर देव, पितर आणि मनुष्य यांचे पूजन करून सुवासिनी स्त्रियांचा सत्कार करावा।

Verse 25

कन्यकाश्चैव संभोज्य ब्राह्मणान्दश पंच च । भक्ष्यभोज्यैर्बहुविधैर्दत्वा दानानि भूरिशः ॥ २५ ॥

कन्यांना भोजन घालावे आणि पंधरा ब्राह्मणांनाही. अनेक प्रकारचे भक्ष्य-भोज्य देऊन भरपूर दाने उदारपणे करावीत।

Verse 26

ललिता मेऽस्तु सुप्रीता इत्युक्त्वा तान्विसर्जयेत् । यः कश्चिदाचरेदेतद्व्रतं सौभाग्यदं परम् ॥ २६ ॥

“ललिता माझ्यावर अत्यंत प्रसन्न असो” असे म्हणून त्यांना निरोप द्यावा। जो कोणी हे व्रत आचरतो, त्याला परम सौभाग्य प्राप्त होते।

Verse 27

नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं श्रृणु । यद्व्रतैश्च तपोभिश्च दानैर्वा नियमैरपि ॥ २७ ॥

पुरुष असो वा स्त्री—त्याचे पुण्यफळ ऐक. व्रत, तप, दान आणि नियमपालनाने जे पुण्य मिळते, तेच याने प्राप्त होते.

Verse 28

तदेतेनेह लभ्येत किं बहूक्तेन नारद । मृतेरनंतरं प्राप्य शिवलोकं सनातनम् ॥ २८ ॥

यानेच इथे सर्व प्राप्त होते—आणखी काय सांगू, हे नारद! मृत्यूनंतर तत्क्षणी सनातन शिवलोक प्राप्त होतो.

Verse 29

मोदते ललितादेव्या शैवे वै सखिवच्चिरम् । नभस्ये मासि या शुक्ला षष्ठी सा चंदनाह्वया ॥ २९ ॥

नभस्य महिन्यातील शुक्ल षष्ठी ‘चंदना’ म्हणून ओळखली जाते. तिचे व्रत केल्याने शिवलोकी ललिता देवीची सखी जशी, तसे दीर्घकाळ आनंद भोगतो.

Verse 30

तस्यां देवीं समभ्यर्च्य लभते तत्सलोकताम् । रोहिणी पातभौमैस्तु संयुता कपिला भवेत् ॥ ३० ॥

त्या तिथीला देवीची विधिपूर्वक अर्चना केल्यास तिच्याच लोकात वास मिळतो. आणि रोहिणी जेव्हा पात-भौम योगाने युक्त असेल, तेव्हा (व्रत-संबंधी) ‘कपिला’—शुभ तांबूसवर्णी—मानली जाते.

Verse 31

तस्यां रविं समभ्यर्च्य व्रती नियमतत्परः । लभते वांछितान्कामान्भास्करस्य प्रसादतः ॥ ३१ ॥

त्या शुभकाळी व्रतधारी, नियमपालनात तत्पर होऊन, रविची भक्तिभावाने पूजा करतो; भास्कराच्या कृपेने इच्छित कामना प्राप्त होतात.

Verse 32

अन्नदानं जपो होमं पितृदेवर्षितर्पणम् । सर्वमेवाक्षयं ज्ञेयं कृतं देवर्षिसत्तम ॥ ३२ ॥

अन्नदान, जप, होम आणि पितृ-देव-ऋषी यांचे तर्पण—हे सर्व विधिपूर्वक केले असता अक्षय पुण्य देणारे आहे, हे देवर्षिश्रेष्ठा।

Verse 33

कपिलां धेनुमभ्यर्च्य वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । प्रदद्याद्वेदविदुषे द्वादशात्मप्रतुष्टये ॥ ३३ ॥

कपिला धेनूला वस्त्र, माळा व अनुलेपनांनी पूजून, द्वादशात्म्याच्या तृप्तीसाठी ती वेदवेत्त्यास दान द्यावी।

Verse 34

अथेषुशुक्लषष्ठ्यां तु पूज्या कात्यायनी द्विज । गंधाद्यैर्मंङ्गलद्रव्यैर्नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ३४ ॥

नंतर आश्विन शुक्ल पक्षातील षष्ठीला, हे द्विजा, कात्यायनी देवीची गंधादी मंगल द्रव्ये व विविध नैवेद्यांनी पूजा करावी।

Verse 35

ततः क्षमाप्य देवेशीं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । पूज्यात्र सैकती मूर्तिर्यद्वा द्विजसती मुदा ॥ ३५ ॥

त्यानंतर देवेशीकडे क्षमा मागून, प्रणाम करून, विधिपूर्वक विसर्जन करावे। या विधीत वाळूची मूर्ती पूज्य आहे; किंवा आनंदाने एखाद्या द्विज-सतीचा सन्मान करावा।

Verse 36

वस्त्रालंकरणैर्भव्यैः कात्यायिन्याः प्रतुष्टये । कन्या वरं प्राप्नुयाच्च वांचितं पुत्रमंगना ॥ ३६ ॥

देवी कात्यायिनी प्रसन्न व्हावी म्हणून उत्तम वस्त्रे व अलंकार अर्पण केल्यास कन्येला वर प्राप्त होतो आणि सुवासिनीला इच्छित पुत्र मिळतो।

Verse 37

कात्यायिनीप्रसादाद्वै नात्र कार्या विचारणा । कार्तिके शुक्लषष्ठ्यां तु षण्मुखेन महात्मना ॥ ३७ ॥

कात्यायिनीच्या कृपेने येथे शंका वा विचार करण्याची गरज नाही. कार्तिक शुक्ल षष्ठीला महात्मा षण्मुखाने हे सिद्ध करून दाखविले।

Verse 38

देवसेना महाभागा लब्धा सर्वुसुरार्पिता । अतस्तस्यां सुरश्रेष्ठां देवसेनां च षण्मुखम् ॥ ३८ ॥

सर्व देवांनी अर्पण केलेली महाभागा देवसेना प्राप्त झाली; आणि तिच्यापासून देवश्रेष्ठ षण्मुख (स्कंद) प्रकट झाला।

Verse 39

संपूज्य निखिलैरेव उपचारैर्मनोहरैः । प्राप्नुयादतुलां सिद्धिं मनोभीष्टां द्विजोत्तम ॥ ३९ ॥

हे द्विजोत्तम! सर्व मनोहर उपचारांनी विधिपूर्वक पूजन केल्यास मनोइच्छित, अतुल सिद्धी प्राप्त होते।

Verse 40

अत्रैव वह्निपूजोक्तां तां च सम्पक्समाचरेत् । विविधद्रव्यहोमैश्च वह्निपूजापुरः सरम् ॥ ४० ॥

येथेच अग्निपूजेस सांगितलेली ती विधी यथाविधी आचरावी; आणि विविध द्रव्यांच्या होमाहुतींनी आरंभापासून शेवटपर्यंत अग्निपूजेचा क्रम पूर्ण करावा।

Verse 41

मार्गशीर्षे शक्लषष्ठ्यां निहतस्तारकासुरः । स्कंदेन सत्कृतिः प्राप्ता ब्रहमाद्यैः परिकल्पिता ॥ ४१ ॥

मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्ल षष्ठीला स्कंदाने तारकासुराचा वध केला. तेव्हा ब्रह्मा आदी देवांनी ठरविलेल्या सत्काराने स्कंदाचा यथोचित सन्मान झाला॥

Verse 42

ततोऽस्यां पूजयेत्स्कंदं गंधपुष्पाक्षतैः फलैः । वस्त्रैराभूषणश्चापि नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥ ४२ ॥

त्यानंतर त्या विधीत स्कंदाची पूजा गंध, पुष्प, अक्षत व फळांनी करावी. तसेच वस्त्रे, आभूषणे आणि नानाविध नैवेद्य अर्पण करावेत॥

Verse 43

रविवारेण संयुक्ता तथा शतभिषान्विता । यदि चेत्सा समुद्दिष्टा चंपाह्वा मुनिसत्तम ॥ ४३ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! जर ती (तिथि/योग) रविवारी संयुक्त असेल आणि शतभिषा नक्षत्रयुक्त असेल, तर तिला ‘चंपा’ असे नाव सांगितले आहे॥

Verse 44

तस्यां विश्वेश्वरो देवो द्रष्टव्यः पापनाशनः । पूजनीयो वेदनीयः स्मर्तव्यः सौख्यमिच्छता ॥ ४४ ॥

तेथे पापनाशक देव विश्वेश्वरांचे दर्शन घ्यावे. सुख-कल्याण इच्छिणाऱ्याने त्यांची पूजा, यथार्थ जाण आणि स्मरण करावे॥

Verse 45

स्नानदानादिकं चात्र सर्वमक्षय्यमुच्यते । पौषमासे शुक्लषष्ठ्यां देवो दिनपतिर्द्विज ॥ ४५ ॥

येथे स्नान, दान इत्यादी सर्व कर्मे अक्षय फल देणारी सांगितली आहेत. हे द्विज! पौष महिन्याच्या शुक्ल षष्ठीला देवता ‘दिनपति’ म्हणजे सूर्य आहेत॥

Verse 46

विष्णुरूपी जगत्त्राता प्रदुर्भूताः सनातनः ॥ ४६ ॥

सनातन जगत्त्राता विष्णुरूप धारण करून प्रकट झाले।

Verse 47

स तस्मात्पूजनीयोऽस्यां द्रव्यैर्गंधपुरस्कृतैः । नैवेद्यैर्वस्त्त्रभूषाद्यैः सर्वसौख्यमभीप्सुभिः ॥ ४७ ॥

म्हणून या विधीत सर्वसुख-कल्याण इच्छिणाऱ्यांनी सुगंधयुक्त द्रव्ये, नैवेद्य, वस्त्रे, भूषणे इत्यादींनी त्यांची पूजा करावी।

Verse 48

माघमासे सिता षष्ठी वरुणाह्वा स्मृता तु सा । तस्यां वरुणमभ्यर्च्येद्विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ४८ ॥

माघ महिन्यातील शुक्ल षष्ठी ‘वरुणा’ म्हणून स्मरणात आहे; त्या दिवशी विष्णुरूप सनातन वरुणाचे पूजन करावे।

Verse 49

रक्तैर्गंधांशुकैः पुष्पैर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः । एवमभ्यर्च्य विधिवद्यद्यच्चाभिलषेन्नरः ॥ ४९ ॥

लाल द्रव्ये, सुगंधी वस्त्रे, पुष्पे, नैवेद्य, धूप-दीप यांनी—अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजा केल्यास—मनुष्य जे इच्छितो ते प्राप्त करतो।

Verse 50

तत्तच्च फलतो लब्ध्वा मोदते तत्प्रसादतः । फाल्गुने शुक्लषष्ठ्यां तु देवं पशुपतिं द्विज ॥ ५० ॥

ते ते फल प्राप्त करून त्याच्या प्रसादाने आनंदित होतो। हे द्विजा! फाल्गुनातील शुक्ल षष्ठीला देव पशुपतीचे (पूजन करावे)।

Verse 51

मृन्मयं विधिना कृत्त्वा पूजयेदुपचारकैः । संस्नाप्य शतरुद्रेण पृथक्पंचामृतैर्जलैः ॥ ५१ ॥

विधीनुसार मातीचा विग्रह करून उपचारांनी त्याची पूजा करावी. नंतर शतरुद्रीयाचा जप करीत पंचामृत व जल यांनी वेगवेगळे अभिषेक करावा.

Verse 52

गन्धैरालिप्य सुश्वेतैरक्षतैः श्वेतपुष्पकैः । बिल्वपत्रैश्च धत्तूरकुसुमैश्च फलैस्तथा ॥ ५२ ॥

सुगंधी द्रव्यांनी लेपन करून अतिशय शुभ्र अक्षत व शुभ्र पुष्प अर्पण करावीत. तसेच बिल्वपत्रे, धत्तूरकुसुमे आणि फळेही अर्पण करावीत.

Verse 53

सम्पूज्य नानानैवेद्यैर्नीराज्य विधिवत्ततः । क्षमाप्य प्रणिपत्यैनं कैलासाय विसर्जयेत् ॥ ५३ ॥

विविध नैवेद्यांनी विधिपूर्वक संपूर्ण पूजा करून नंतर नियमाने नीराजन (आरती) करावी. मग क्षमा मागून, प्रणाम करून, त्यांना कैलासासाठी विसर्जित करावे.

Verse 54

एवं कृत शिवार्चस्तु नरो नार्यथवा मुने । इह भुक्त्वा वरान्भोगानन्ते शिवगतिं लभेत् ॥ ५४ ॥

हे मुने, जो पुरुष किंवा स्त्री अशा प्रकारे शिवपूजन करतो/करते, तो/ती इहलोकी उत्तम भोग भोगून शेवटी शिवगती प्राप्त करतो/करते.

Verse 55

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितषष्ठीव्रतनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११५ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यान, चतुर्थ पादामध्ये ‘द्वादश मासस्थित षष्ठीव्रतनिरूपण’ नामक एकशे पंधरावा अध्याय समाप्त झाला.