Pūrvabhāga

नारदपुराणाचा पूर्वभाग (पुस्तक १) नैमिषारण्यातल्या सत्रात आरंभतो. तेथे सूत ऋषींना संबोधून या पुराणाचे प्रामाण्य, मोक्षदायक सामर्थ्य आणि श्रवण–कीर्तनाचे कल्याणकारी फल ठामपणे मांडतात. प्रारंभीच ग्रंथाचा हेतू ‘उद्धार’ हा असल्याचे स्पष्ट होते. यानंतर संवादपरंपरा उलगडते—सूत नारदांचे प्रश्न सनकास सांगतात आणि सनक विष्णुकेंद्रित अद्वैत तत्त्वज्ञानातून उत्तर देतात. नारायण सर्वव्यापी ब्रह्म असून विश्वाचा आधार आहे; ब्रह्मा–रुद्र इत्यादी कार्यकारी देवता त्याच्या आश्रित शक्ती म्हणून कार्य करतात. या तत्त्वाधारावर भारतखंडाची महिमा, लोकव्यवस्था आणि तीर्थभावना धर्माचरण व यात्रेच्या दृष्टीने मार्गदर्शक नकाशासारखी मांडली जाते. तत्त्वापासून आचरणाकडे वळताना ग्रंथ सांगतो की श्रद्धा हे धर्माचे मूळ आणि भक्ती ही सर्व साधनांची प्राणशक्ती आहे—भक्तीशिवाय मोठे यज्ञ व दानही निष्फळ ठरतात. मार्कंडेय-चक्रातून भक्तिधर्माचा आदर्श दाखवला जातो आणि पुढे गंगामाहात्म्य व भागीरथ-प्रसंग दीर्घपणे येतो. बाहु–सगर–भागीरथ वंशकथा, शाप, शुद्धी आणि गंगावतरण यांच्या माध्यमातून पापनाश, सदाचार, तीर्थस्पर्श, साधुसेवा व हरिभक्तीची श्रेष्ठता शिकवली जाते; गंगा विष्णुपादोद्भवा असल्याने तिचे तारकत्व अधोरेखित होते. धर्मराज (यम) यांच्या उपदेशभागांत धर्मशास्त्रीय शैली दिसते—पुण्याचे स्तर, अशौच-नियम, पापांचे वर्गीकरण, नरकांची नावे व यातना, तसेच प्रायश्चित्ताची मर्यादा व आवश्यकता. तरीही निष्कर्ष असा की इतर उपाय अपुरे पडले तरी भक्ती आणि गंगेचा आश्रय अंतिम औषध आहे. शेवटी वैष्णव व्रतसंस्कृती ‘कॅलेंडर’प्रमाणे आचरणयोग्य केली आहे—मासानुसार द्वादशी-व्रत, पौर्णिमेला लक्ष्मी–नारायण पूजन, आणि ध्वजारोपण/धारण/गोपन विधी. सुमती–सत्यमतीसारख्या कथांनी या व्रतांचे महत्त्व सांगून त्यांना महादान व तीर्थफळाइतके किंवा त्याहून श्रेष्ठ मानले आहे, ज्यामुळे वर्षभर स्थिर भक्ती, संरक्षण व पापनिर्मूलन साधते।