Adhyaya 13

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये हरिवंशवर्णनं नाम द्वादशो ऽध्यायः कर्षक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ त्रयोदशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं अग्निर् उवाच भारतं सम्प्रवक्ष्यामि कृष्णमाहात्म्यलक्षणम् भूभारमहरद्विष्णुर् निमित्तीकृत्य पाण्डवान्

अशा प्रकारे आदि-महापुराणाच्या आग्नेय भागातील ‘हरिवंशवर्णन’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला। आता तेरावा अध्याय—‘कुरु-पांडव उत्पत्ती इत्यादी कथन’ सुरू होतो। अग्नि म्हणाले—मी आता कृष्णमाहात्म्ययुक्त भारत सांगतो; विष्णूंनी पांडवांना निमित्त करून पृथ्वीचा भार दूर केला।

Verse 2

विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः सोमः सोमाद्बुधस्तस्मादैल आसीत् पुरूरवाः

विष्णूच्या नाभिकमळातून ब्रह्मा उत्पन्न झाले। ब्रह्म्याचा पुत्र अत्री; अत्रीपासून सोम, सोमापासून बुध आणि बुधापासून ऐल म्हणजेच पुरूरवा उत्पन्न झाला।

Verse 3

तस्मादायुस्ततो राजा नहुषो ऽतो ययातिकः ततः पुरुस्तस्य वंशे भरतो ऽथ नृपः कुरुः

ऐलापासून आयु, त्यानंतर राजा नहुष, मग ययाती, मग पुरु उत्पन्न झाले. त्या वंशात राजा भरत आणि पुढे राजा कुरु प्रकट झाले।

Verse 4

तद्वंशे शान्तनुस्तस्माद्भीष्मो गङ्गासुतो ऽनुजौ चित्राङ्गदो विचित्रश् च सत्यवयाञ्च शान्तनोः

त्या वंशात शान्तनु झाला. त्याच्यापासून गंगापुत्र भीष्म आणि धाकटे भाऊ चित्रांगद व विचित्रवीर्य—हे शान्तनु व सत्यवतीचे पुत्र—उत्पन्न झाले।

Verse 5

स्वर्गं गते शान्तनौ च भीष्मो भार्याविवर्जितः अपालयत् भ्रातृराज्यं बालश्चित्राङ्गदो हतः

शांतनू स्वर्गास गेल्यावर, पत्नीविरहित भीष्माने भावाच्या राज्याचे रक्षण केले; आणि बाल चित्रांगद मारला गेला।

Verse 6

चित्राङ्गदेन द्वे कन्ये काशिराजस्य चाम्बिका अम्बालिका च भीष्मेण आनीते विजितारिणा

चित्रांगदासाठी काशीराजाच्या दोन कन्या—अंबिका व अंबालिका—शत्रुविजयी भीष्माने जिंकून आणल्या।

Verse 7

भार्ये विचित्रवीर्यस्य यक्ष्मणा स दिवङ्गतः सत्यवत्या ह्य् अनुमतादम्बिकायां नृपोभवत्

हे देवी, विचित्रवीर्य यक्ष्मा (क्षय) रोगाने दिवंगत झाला. सत्यवतीच्या अनुमतीने तेव्हा अंबिकेच्या गर्भात एक राजा उत्पन्न झाला।

Verse 8

धृतराष्ट्रो ऽम्बालिकायां पाण्डुश् च व्यासतः सुतः गान्धार्यां धृतराष्ट्राच्च दुर्योधनमुखं शतम्

अंबालिकेच्या गर्भात व्यासांनी धृतराष्ट्र व पांडू हे पुत्र उत्पन्न केले; आणि गांधारीपासून धृतराष्ट्राला दुर्योधनप्रमुख शंभर पुत्र झाले।

Verse 9

शतशृङ्गाश्रमपदे भार्यायोगाद् यतो मृतिः ऋषिशापात्ततो धर्मात् कुन्त्यां पाण्डोर्युधिष्ठिरः

शतशृंग आश्रमस्थानी पत्नीसंयोगामुळे मृत्यूचे कारण झाले—ऋषीच्या शापामुळे; त्यानंतर धर्मदेवापासून कुंतीच्या गर्भात पांडूसाठी युधिष्ठिर जन्मला।

Verse 10

वाताद्भीमो ऽर्जुनः शक्रान्माद्र्यामश्विकुमारतः नकुलः सहदेवश् च पाण्डुर्माद्रीयुतो मृतः

भीम वायूपासून उत्पन्न झाला आणि अर्जुन शक्र (इंद्र) पासून. माद्रीला अश्विनीकुमारांपासून नकुल व सहदेव झाले; आणि पांडू माद्रीसह मृत्युमुखी पडला.

Verse 11

कर्णः कुन्त्यां हि कन्यायां जातो दुर्योधाश्रितः कुरुपाण्डवयोर्वैरन्दैवयोगाद्बभूव ह

कर्ण कुंतीच्या पोटी, ती अविवाहित कन्या असतानाच जन्मला; तो दुर्योधनाचा आश्रित (पक्षधर) झाला. दैवयोगाने कुरू आणि पांडव यांच्यात वैर उत्पन्न झाले.

Verse 12

दुर्योधनो जतुगृहे पाण्डवानदहत् कुधीः दग्धागाराद्विनिष्क्रान्ता मातृपृष्टास्तु पाण्डवाः

कुबुद्धी दुर्योधनाने जतु-गृहात (लाक्षागृहात) पांडवांना जाळले; पण आईच्या सल्ल्याने वाचलेले पांडव त्या जळालेल्या घरातून बाहेर पडले.

Verse 13

ततस्तु एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने मुनिवेषाः स्थिताः सर्वे निहत्य वकराक्षसम्

त्यानंतर एकचक्रा येथे एका ब्राह्मणाच्या निवासस्थानी सर्वजण मुनीवेष धारण करून राहिले; आणि वक राक्षसाचा वध करून तेथेच निवास केला.

Verse 14

ययौः पाञ्चालविषयं द्रौपद्यास्ते स्वयम्वरे सम्प्राप्ता बाहुवेधेन द्रौपदी पञ्चपाण्डवैः

ते पाञ्चाल देशात गेले. द्रौपदीच्या स्वयंवरात बाहुवेध (धनुर्विद्येच्या पराक्रमाने) पाचही पांडवांनी द्रौपदीला प्राप्त केले.

Verse 15

अर्धराज्यं ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधनादिभिः गाण्डीवञ्च धनुर्दिव्यं पावकाद्रथमुत्तमम्

त्यानंतर पांडवांना अर्धे राज्य मिळाले; ही गोष्ट दुर्योधनादिंना कळली. आणि अर्जुनाला पावक (अग्नी) कडून दिव्य गांडीव धनुष्य व उत्तम रथ प्राप्त झाला.

Verse 16

सारथिञ्चार्जुनः सङ्ख्ये कृष्णमक्षय्यशायकान् ब्रह्मास्त्रादींस् तथा द्रोणात्सर्वे शस्त्रविशारदाः

रणांगणात अर्जुनाने श्रीकृष्णाला सारथी केले; त्याला अक्षय तुणीर व ब्रह्मास्त्रादी दिव्यास्त्रे मिळाली. तसेच द्रोणाचार्याकडून सर्व शस्त्रविद्या शिकून तो शस्त्रविशारद झाला.

Verse 17

कृष्णेन सो ऽर्जुनो वह्निं खाण्डवे समतर्पयत् इन्द्रवृष्टिं वारयंश् च शरवर्षेण पाण्डवः

कृष्णाच्या सहाय्याने त्या पांडव अर्जुनाने खांडव वनात अग्नीला पूर्ण तृप्त केले; आणि बाणवृष्टीने इंद्राची वर्षा रोखली.

Verse 18

जिता दिशः पाण्डवैश् च राज्यञ्चक्रे युधिष्ठिरः बहुस्वर्णं राजसूयं न सेहे तं सुयोधनः

पांडवांनी दिग्विजय केल्यावर युधिष्ठिराने सार्वभौम राज्य स्थापन केले; परंतु बहुसुवर्णसमृद्ध असा राजसूय यज्ञ सुयोधन (दुर्योधन) सहन करू शकला नाही.

Verse 19

भ्रात्रा दुःशासनेनोक्तः कर्णेन प्राप्तभूतिना द्यूतकार्ये शकुनिना द्यूतेन स युधिष्ठिरम्

भाऊ दुःशासनाच्या चिथावणीने, आणि प्राप्तप्रतिष्ठ कर्णाच्या पाठबळाने, त्याने द्यूतकार्याकरिता शकुनीला पुढे करून, पासांच्या खेळाने युधिष्ठिराला आव्हान दिले.

Verse 20

अजयत्तस्य राज्यञ्च सभास्थो माययाहसत् जितो युधिष्ठिरो भ्रातृयुक्तश्चारण्यकं ययौ

सभेत बसून त्याने मायेनं राज्यही जिंकलं व हसला. पराभूत युधिष्ठिर भाऊंसह वनवासास गेला.

Verse 21

वने द्वादशवर्षाणि प्रतिज्ञातानि सो ऽनयत् अष्टाशीतिसहस्राणि भोजयन् पूर्ववत् द्विजान्

वनात त्याने प्रतिज्ञेप्रमाणे बारा वर्षे पूर्ण केली आणि पूर्वीप्रमाणे अठ्ठ्याऐंशी हजार द्विजांना भोजन घातले.

Verse 22

सधौम्यो द्रौपदीषष्ठस्ततः प्रायाद्विराटकम् कङ्को द्विजो ह्य् अविज्ञातो राजा भीमोथ सूपकृत्

धौम्यसह आणि द्रौपदीला सहावा सदस्य मानून ते विराटराज्याकडे गेले. कङ्क नावाच्या द्विजरूपाने राजा (युधिष्ठिर) अज्ञात राहिला आणि भीम स्वयंपाकी झाला.

Verse 23

न इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः द्रौपदीं पञ्च पाण्डवा इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः वसुपूर्णमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नपूर्णमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कङ्को द्विजो ह्य् अभूच्छ्रेष्ठ इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः बृहन्नलार्जुनो भार्या सैरिन्ध्री यमजौ तथा अन्यनाम्ना भीमसेनः कीचकञ्चाबधीन्निशि

‘न इति’—ग-शाखेच्या चिह्नित हस्तलिखिताचा पाठ. ‘द्रौपदीं पञ्च पाण्डवा’—ख, ग व ङ-शाखांच्या चिह्नित हस्तलिखितांचा पाठ. ‘वसुपूर्ण’—ख-शाखेचा पाठ; ‘रत्नपूर्ण’—घ-शाखेचा पाठ. ‘कङ्को द्विजो ह्यभूच्छ्रेष्ठ’—ख-शाखेचा पाठ. कथेत: अर्जुन बृहन्नला; त्याची पत्नी सैरिन्ध्री; तसेच यमज; आणि भीमसेनाने अन्य नावाने रात्री कीचकाचा वध केला.

Verse 24

द्रौपदीं हर्तुकामं तं अर्जुनश्चाजयत् कुरून् कुर्वतो गोग्रहादींश् च तैर् ज्ञाताः पाण्डवा अथ

द्रौपदीचे हरण करू पाहणाऱ्या त्या पुरुषाला अर्जुनाने पराभूत केले; तसेच गोग्रहण इत्यादी करणाऱ्या कुरूंनाही. मग पाण्डव त्यांच्याकडून ओळखले गेले.

Verse 25

सुभद्रा कृष्णभगिनी अर्जुनात्समजीजनत् अभिमन्युन्ददौ तस्मै विराटश्चोत्तरां सुताम्

कृष्णाची भगिनी सुभद्रेने अर्जुनापासून अभिमन्यूला जन्म दिला; आणि विराटाने त्याला आपली कन्या उत्तरा विवाहार्थ दिली।

Verse 26

सप्ताक्षौहिणीश आसीद्धर्मराजो रणाय सः कृष्णो दूतोब्रवीद् गत्वा दुर्योधनममर्षणम्

धर्मराज युधिष्ठिराकडे रणासाठी सात अक्षौहिणी सेना होती; दूत म्हणून कृष्ण गेले आणि क्रोधी दुर्योधनाशी बोलले।

Verse 27

एकादशाक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं तदा युधिष्ठिरायार्धराज्यं देहि ग्रामांश् च पञ्च वा

तेव्हा अकरा अक्षौहिणींचा स्वामी राजा दुर्योधनास म्हणाले—युधिष्ठिराला अर्धे राज्य दे, किंवा किमान पाच गावे तरी दे।

Verse 28

युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णमाह सुयोधनः भूसूच्यग्रं न दास्यामि योत्स्ये सङ्ग्रहणोद्यतः

ते शब्द ऐकून सुयोधन कृष्णास म्हणाला—मग युद्ध करा! मी भूमीचा सुईच्या टोकाएवढाही भाग देणार नाही; मी सैन्य जमवून युद्धास सिद्ध आहे।

Verse 29

विश्वरूपन्दर्शयित्वा अधृष्यं विदुरार्चितः प्रागाद्युधिष्ठिरं प्राह योधयैनं सुयोधनम्

अप्रतिहत विश्वरूप दाखवून, विदुराने पूजित होऊन, ते युधिष्ठिराकडे गेले व म्हणाले—सुयोधनाला युद्धास प्रवृत्त कर।