Adhyaya 14

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील ‘आदिपर्वादि-वर्णन’ नावाचा तेरावा अध्याय समाप्त झाला. आता चौदावा अध्याय ‘कुरु-पांडव संग्राम-वर्णन’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—युधिष्ठिराची सेना आणि दुर्योधनाची सेना कुरुक्षेत्रास गेली; परंतु भीष्म, द्रोण इत्यादींना पाहून, गुरुजन मानून, त्याने युद्ध केले नाही।

Verse 2

पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति

भगवान् पार्थाला म्हणाले—भीष्मादि शोक करण्यास योग्य नाहीत। देह नाशवंत आहेत; परंतु देही आत्मा नष्ट होत नाही।

Verse 3

विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय

हा आत्मा परब्रह्म आहे; ‘अहं ब्रह्मास्मि’ असे जाण. सिद्धी-असिद्धीत सम राहणारा योगी राजधर्माचे यथोचित पालन व संरक्षण करील।

Verse 4

कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले

कृष्णाच्या उपदेशाने अर्जुन रथावर उभा राहून, वाद्यांच्या निनादात, युद्ध करू लागला। आणि आरंभी दुर्योधनाच्या सेनेत भीष्म सेनापती झाले।

Verse 5

पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः

पांडवांच्या बाजूने शिखंडीही (त्याच्याशी) युद्धात उतरला. त्या संग्रामात धृतराष्ट्रपुत्रांनी, भीष्माच्या सैन्यासह, पांडवांनाही घायाळ करून पाडले।

Verse 6

धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः

रणांगणात शिखंडी आदी पांडवांनी धार्तराष्ट्रांचा संहार केला; आणि कुरु व पांडव सैन्यांचे युद्ध देव–असुर संग्रामासारखे झाले।

Verse 7

बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्

देव सुरक्षित राहून पाहत होते आणि त्यांचा आनंद वाढला; भीष्माने आपल्या अस्त्रांनी दहा दिवसांत पांडव सैन्य पाडून टाकले।

Verse 8

दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा

दहाव्या दिवशी अर्जुनाने बाणांची वर्षा करून वीर भीष्मावर मारा केला; आणि द्रुपदाच्या आज्ञेने शिखंडीनेही मेघासारखी अस्त्रवृष्टी केली।

Verse 9

हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च

हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ सैनिक परस्परांच्या अस्त्रांनी पडू लागले. आणि स्वेच्छामृत्यूचा वर लाभलेले भीष्म युद्धाचा योग्य मार्ग व आचारही दाखवीत होते।

Verse 10

वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः

स्तोत्रांनी स्तुत झालेला तो वसुलोकप्राप्तीस नियत, बाणांच्या शय्येवर पडून राहिला; उत्तरायणाकडे दृष्टि ठेवून विष्णूचे ध्यान व स्तवन करीत अचल राहिला।

Verse 11

दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः

दुर्योधन शोकाकुल झाल्यावर द्रोण सेनापती झाला; आणि पांडवांची सेना आनंदित असता धृष्टद्युम्न चामूपती झाला।

Verse 12

तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे

त्या दोघांत उग्र युद्ध झाले, जे यमराज्य वाढविणारे होते; आणि विराट, द्रुपद इत्यादी द्रोणरूपी सागरात निमग्न झाले (मारले गेले)।

Verse 13

दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ

दुर्योधनाची महासेना—हत्ती, घोडे, रथ व पायदळयुक्त—धृष्टद्युम्नाच्या अधिपत्याखाली असूनही द्रोणासमोर जणू काळ (मृत्यू)च भासली।

Verse 14

हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले

“अश्वत्थामा मारला गेला” असे ऐकून द्रोणाने शस्त्रे टाकली; धृष्टद्युम्नाच्या बाणांनी आक्रांत होऊन तो भूमीवर पडला।

Verse 15

अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्

‘अन्योन्यास्त्रनिपीडितम्’ हा पाठ ख व घ हस्तलिखितांत चिह्नित आहे. पाचव्या दिवशी दुर्धर्ष योद्ध्याने सर्व क्षत्रियांना मथून टाकले; आणि दुर्योधन शोकाकुल झाल्यावर कर्ण सेनापती झाला।

Verse 16

अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्

तेव्हा अर्जुन आणि पांडव यांच्यात शस्त्र व अशस्त्र अशा दोन्ही प्रकारांनी अत्यंत रौद्र युद्ध झाले; ते देवासुर-संग्रामासारखे होते।

Verse 17

कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः

कर्ण–अर्जुन या संग्रामात कर्णाने बाणांनी ओरिणाचा वध केला; पण दुसऱ्या दिवशी कर्ण स्वतः अर्जुनाने पाडला।

Verse 18

शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः

शल्याने अर्धा दिवस युद्ध केले; नंतर युधिष्ठिराने निश्चयाने त्याचा वध केला. सैन्य नष्ट झाल्यावर सुयोधन (दुर्योधन) भीमसेनाशी लढला।

Verse 19

बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्

अनेक नरादींना मारून तो भीमसेनास बोलला; पण तो गदेनं प्रहार करू लागला तेव्हा भीमाने त्याला छेदून पाडले।

Verse 20

गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्

त्याने गदेनं त्याचे धाकटे भाऊ मारून टाकले; आणि त्या अठराव्या दिवशी रात्री, पांडवांचे सैन्य झोपले असताना, त्यांचे बळ पाडून टाकले।

Verse 21

अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्

महाबली अश्वत्थाम्याने अक्षौहिणी-प्रमाण संहार घडवीत द्रौपदीचे पुत्र, पाञ्चाल आणि धृष्टद्युम्न यांचा वध केला।

Verse 22

पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च

तेव्हा अर्जुनाने पुत्रहीन होऊन रडणारी द्रौपदी पाहून, ऐषिकास्त्राने त्या पुरुषाची शिरोमणी (मुकुटमणी) काढून घेतली।

Verse 23

अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः

अश्वत्थाम्याच्या अस्त्राने दग्ध झालेला उत्तराच्या गर्भ हरिने खरोखरच जीवंत केला; तोच बालक राजा परीक्षित झाला।

Verse 24

कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे

कृतवर्मा, कृप आणि द्रौणि—हे तिघे रणातून सुटले. पांडव, सात्यकी आणि कृष्ण—हे सात जण वाचले; इतर कोणी नाही।

Verse 25

स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः

युधिष्ठिराने भीम आदींसह शोकाकुल स्त्रियांना धीर दिला; आणि पडलेल्या वीरांचे विधिपूर्वक संस्कार करून उदक-तर्पण व धनादी दान दिले।

Verse 26

भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्

शांतनुपुत्र भीष्मांकडून शांती देणारे सर्व धर्म—राजधर्म, मोक्षधर्म व दानधर्म—ऐकून राजा धर्मात दृढपणे प्रतिष्ठित झाला।

Verse 27

अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्

अश्वमेध केल्यानंतर शत्रुदमन करणाऱ्या राजाने ब्राह्मणांना दान दिले. अर्जुनाकडून मौषल-उपद्रव व यादवांचा संहार ऐकून, त्याने परीक्षिताला राज्यावर बसविले आणि धाकट्या भावांसह स्वर्गास गेला।