Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
अग्नि सोळाव्या अध्यायात बुद्धावतारकथा श्रवण‑पठणाने फलदायी आहे असे सांगून आरंभ करतात. देव‑असुर संघर्षात देव पराभूत झाल्यावर ते भगवंताची शरण घेतात; विष्णू मायामोह रूप धारण करून शुद्धोदनाचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो व दैत्यांना वैदिक धर्मापासून विमुख करतो. त्यातून वेदविहीन पंथ, आर्हत इत्यादी प्रवाह आणि पाषंड प्रवृत्ती उद्भवून नरकगामी कर्मांकडे नेतात. पुढे कलियुगातील अधःपतन—धर्मभ्रंश, म्लेच्छवेषी लुटारू राजे, तसेच वेदशाखांच्या संख्या/परंपरेतील बदल—यांचे निदान येते. शेवटी याज्ञवल्क्याला पुरोहित करून शस्त्रधारी कल्की म्लेच्छांचा संहार करतो, वर्णाश्रममर्यादा पुनर्स्थापित करतो आणि कृतयुगाची पुनरावृत्ती घडवतो. उपसंहारात हे चक्र कल्प‑मन्वंतरांत घडते, अवतार असंख्य आहेत; दशावताराचे श्रवण‑पठण स्वर्गदायक आहे, आणि हरि हा धर्म‑अधर्माचा नियंता व सृष्टी‑प्रलयाचे कारण आहे असे प्रतिपादन आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ षोडशो ऽध्यायः बुद्धाद्यवतारकथनम् अग्निर् उवाच वक्ष्ये बुद्धावतारञ्च पठतः शृण्वतोर्थदम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः
अशा रीतीने आदिमहापुराणाच्या आग्नेय भागातील ‘महाभारतवर्णन’ नावाचा पंधरावा अध्याय समाप्त झाला. आता सोळावा अध्याय—‘बुद्धादि अवतारकथन’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—वाचणाऱ्यास व ऐकणाऱ्यास अर्थफल देणारा बुद्धावतारही मी सांगतो. पूर्वी देवासुरयुद्धात दैत्यांनी देवांचा पराभव केला.
Verse 2
रक्ष रक्षेति शरणं वदन्तो जग्मुरीश्वरम् मायमोहस्वरुपोसौ शुद्धोदनसुतो ऽभवत्
“रक्षा करा, रक्षा करा” असे म्हणत आणि त्यालाच शरण मानून ते ईश्वराकडे गेले. तोच प्रभू मायामोहस्वरूप धारण करून शुद्धोदनाचा पुत्र झाला.
Verse 3
मोहयामास दैत्यांस्तांस्त्याजिता वेदधर्मकम् ते च बौद्धा बभूवुर्हि तेभ्योन्ये वेदवर्जिताः
त्याने त्या दैत्यांना मोहात पाडले; त्यांनी वेदाधिष्ठित धर्म सोडला. ते खरोखर बौद्ध झाले, आणि त्यांच्यापासून वेदवर्जित इतरही उत्पन्न झाले.
Verse 4
आर्हतः सो ऽभवत् पश्चादार्हतानकरोत् परान् एवं पाषण्डिनो जाता वेदधर्मादिवर्जिताः
नंतर तो आर्हत (जैन) झाला आणि इतरांनाही आर्हत केले. अशा प्रकारे पाषंडी उत्पन्न झाले, जे वेदधर्म इत्यादींपासून वर्जित होते.
Verse 5
नरकार्हं कर्म चक्रुर्ग्रहीष्यन्त्यधमादपि सर्वे कलियुगान्ते तु भविष्यन्ति च सङ्कराः
ते नरकास पात्र अशी कर्मे करतील; आणि सर्वजण नीचतम उपायही स्वीकारतील. कलियुगाच्या शेवटी ते सर्व ‘संकऱ’—वर्णाश्रमधर्म व आचारभंगामुळे निर्माण झालेला मिश्र व गोंधळलेला जनसमूह—होतील.
Verse 6
दस्यवः शीलहीनाश् च वेदो वाजसनेयकः दश पञ्च च शाखा वै प्रमाणेन भविष्यति
जेव्हा दस्यु व शीलहीन लोक वाढतील, तेव्हा प्रमाणानुसार वाजसनेय (शुक्ल यजुर्वेद) याच्या पंधरा शाखा होतील.
Verse 7
धर्मकञ्चुकसंवीता अधर्मरुचयस् तथा मानुषान् भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छाः पार्थिवरूपिणः
धर्माचा कंचुक पांघरूनही अधर्मात आसक्त—राजरूप धारण केलेले म्लेच्छ—मनुष्यांना ‘भक्षण’ करतील, म्हणजेच दडपून नष्ट करतील.
Verse 8
कल्की विष्णुयशःपुत्रो याज्ञवल्क्यपुरोहितः उत्सादयिष्यति म्लेच्छान् गृहीतास्त्रः कृतायुधः
विष्णुयशाचा पुत्र कल्की, ज्याचा पुरोहित याज्ञवल्क्य असेल, शस्त्रे धारण करून पूर्ण सज्ज होऊन म्लेच्छांचा उत्साद (संहार) करील.
Verse 9
स्थापयिष्यति मर्यादां चातुर्वर्ण्ये यथोचिताम् आश्रमेषु च सर्वेषु प्रजाः सद्धर्मवर्त्मनि
तो चातुर्वर्ण्यात यथोचित मर्यादा व शिस्त स्थापील, तसेच सर्व आश्रमांतही—प्रजेला सद्धर्माच्या मार्गावर प्रवृत्त करील.
Verse 10
कल्किरूपं परित्यज्य हरिः स्वर्गं गमिष्यति ततः कृतयुगान्नाम पुरावत् सम्भविष्यति
कल्कीचे रूप त्यागून हरि (विष्णु) स्वर्गास प्रस्थान करतील; त्यानंतर पूर्वीप्रमाणे ‘कृतयुग’ नावाचे युग पुन्हा प्रकट होईल।
Verse 11
वर्नाश्रमाश् च धर्मेषु स्वेषु स्थास्यन्ति सत्तम एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्वमन्वन्तरेषु च
हे सत्तम! वर्ण व आश्रम आपापल्या धर्मांत स्थिर राहतील; असेच सर्व कल्पांत व प्रत्येक मन्वंतरात होते।
Verse 12
अवतारा असङ्ख्याता अतीतानागतादयः विष्णोर्दशावताराख्यान् यः पठेत् शृणुयान्नरः
अवतार असंख्य आहेत—भूत, भविष्य इत्यादी. जो मनुष्य विष्णूच्या दशावतारांचे आख्यान वाचेल किंवा ऐकेल…
Verse 13
सोवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् धर्माधर्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरिः अवतीर्णञ्च स गतः सर्गादेः कारणं हरिः
तो इच्छापूर्ती होऊन, निर्मळ होऊन, आपल्या कुलासह स्वर्ग प्राप्त करतो. अशा रीतीने हरि धर्म-अधर्माची व्यवस्था स्थापन करतात. अवतार घेऊन आणि नंतर प्रस्थान करून, तोच हरि सर्गादी (सृष्टी-प्रक्रियेचा) कारण आहे।
Frequently Asked Questions
The chapter states that reciting or hearing the Daśāvatāra narrative brings purification, fulfillment of aims, and attainment of heaven together with one’s lineage.
It presents avatāras as mechanisms by which Hari regulates dharma and adharma: delusion is used to redirect hostile forces, and Kalki later restores maryādā, varṇāśrama duties, and the conditions for a renewed Kṛta-yuga.