Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
अग्नी सांगतो की नारदांनी पूर्वी वाल्मिकींना सांगितलेल्या रामायणाचे हे श्रद्धापूर्वक पुनर्कथन आहे; हे शास्त्ररूप साधन भुक्ती (ऐहिक समृद्धी) व मुक्ती दोन्ही देणारे आहे. नारद सूर्यवंशाची संक्षिप्त वंशावळ मांडतात—ब्रह्मा, मरीची, कश्यप, सूर्य, वैवस्वत मनू, इक्ष्वाकू; पुढे ककुत्स्थ, रघू, अज आणि दशरथ—अशी राजधर्माच्या परंपरेत श्रीरामावताराची स्थापना करतात. रावणादि विनाशासाठी हरि चतुर्धा प्रकट होतो; ऋष्यशृंगाने पवित्र केलेल्या पायसाच्या वाटपातून राम, भरत, लक्ष्मण व शत्रुघ्न जन्मतात. विश्वामित्रांच्या विनंतीने ते यज्ञविघ्नांचा नाश करतात—ताडका-वध, मारीचाचा पराभव व सुबाहू-वध. नंतर मिथिलेत जनकाच्या विधीत राम शिवधनुष्य चढवून तोडतो, सीतेचा विवाह होतो आणि भावंडांचेही जनककुळात विवाह होतात. परतीच्या वाटेवर राम जामदग्न्य परशुरामाला शांत करून धर्माधीन राजशक्तीचा आदर्श पूर्ण करतो।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वराहनृसिंहाद्यवतारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः अथ पञ्चमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनम् अग्निर् उवाच रामायणमहं वक्ष्ये नारदेनोदितं पुरा वाल्मीकये यथा तद्वत् पठितं भुक्तिमुक्तिदम्
अशा प्रकारे आदिमहापुराण असलेल्या अग्निपुराणातील ‘वराह-नरसिंहादि अवतार’ नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला. आता पाचवा अध्याय—‘श्रीरामावतारवर्णन’. अग्नि म्हणाले: नारदांनी पूर्वी वाल्मीकीला जसा उपदेश केला, तसाच मी रामायण सांगीन; ज्याचे पठण भोग आणि मोक्ष दोन्ही देणारे आहे.
Verse 2
नारद उवाच विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः मरीचेः कश्यपस्तस्मात् सूर्यो वैवस्वतो मनुः
नारद म्हणाले: विष्णूच्या नाभिकमळातून ब्रह्मा उत्पन्न झाला. ब्रह्म्याचा पुत्र मरीचि; मरीचिपासून कश्यप; कश्यपापासून सूर्य; आणि सूर्यापासून वैवस्वत मनु झाला.
Verse 3
ततस्तस्मात्तथेक्ष्वाकुस् तस्य वंशे ककुत्स्थकः ककुत्स्थस्य रघुस्तस्माद् अजो दशरथस्ततः
त्यानंतर त्याच्यापासून इक्ष्वाकु झाला; त्याच्या वंशात ककुत्स्थ उत्पन्न झाला. ककुत्स्थापासून रघु; रघूपासून अज; आणि पुढे दशरथ झाला.
Verse 4
रावणादेर्बधार्थाय चतुर्धाभूत् स्वयं हरिः राज्ञो दशरथाद्रामः कौशल्यायां बभूव ह
रावणादींच्या वधासाठी स्वयं हरि चतुर्धा प्रकट झाला; आणि राजा दशरथापासून कौशल्येच्या गर्भातून राम जन्मला।
Verse 5
कैकेय्यां भरतः पुत्रः सुमित्रायाञ्च लक्ष्मणः शत्रुघ्न ऋष्यशृङ्गेण तासु सन्दत्तपायसात्
कैकेयीपासून भरत पुत्र झाला; आणि सुमित्रेपासून लक्ष्मण व शत्रुघ्न—ऋष्यशृंगाने विधिपूर्वक दिलेल्या पवित्र पायसामुळे।
Verse 6
प्राशिताद्यज्ञसंसिद्धाद् रामाद्याश् च समाः पितुः यज्ञविघ्नविनाशाय विश्वामित्रार्थितो नृपः
यज्ञसिद्ध पवित्र अन्न (पायस) प्राशन करून यज्ञ पूर्ण झाल्यावर रामादी बंधू पित्याइतके तेजस्वी झाले; मग विश्वामित्रांच्या विनंतीने राजाने यज्ञविघ्न नाशासाठी त्यांना पाठविले।
Verse 7
रामं सम्प्रेषयामास लक्ष्मणं मुनिना सह रामो गतो ऽस्त्रशस्त्राणि शिक्षितस्ताडकान्तकृत्
त्याने मुनिसह रामाला आणि लक्ष्मणाला पाठविले; राम गेले, अस्त्र-शस्त्रांचे शिक्षण घेऊन ताडकेचा संहार करणारे झाले।
Verse 8
मारीचं मानवास्त्रेण मोहितं दूरतो ऽनयत् सुबाहुं यज्ञहन्तारं सबलञ्चावधीत् बली
मानवास्त्राने मोहित करून त्याने मारीचाला दूर हुसकावले; आणि यज्ञहंता सुबाहूला त्याच्या सैन्यासह त्या बलवानाने ठार केले।
Verse 9
सिद्धाश्रमनिवासी च विश्वामित्रादिभिः सह गतः क्रतुं मैथिलस्य द्रष्टुञ्चापं सहानुजः
सिद्धाश्रमात निवास करणारा राम, विश्वामित्रादिंसह आणि अनुजासह, मिथिलाराजाच्या यज्ञाचे दर्शन व धनुष्य पाहण्यासाठी गेला।
Verse 10
शतानन्दनिमित्तेन विश्वामित्रप्रभावितः रामाय कथितो राज्ञा समुनिः पूजितः क्रतौ
शतानंदाच्या निमित्ताने, विश्वामित्राच्या प्रभावाने प्रेरित झालेल्या राजाने रामाला ते वृत्तांत सांगितले; आणि त्या यज्ञात त्या मुनीचा पूजासन्मान झाला।
Verse 11
धनुरापूरयामास लीलया स बभञ्ज तत् वीर्यशुक्लाञ्च जनकः सीतां कन्यान्त्वयोनिजाम्
त्याने सहजपणे धनुष्याला प्रत्यंचा चढवली आणि मग ते मोडले; तेव्हा जनकाने पराक्रम-शुल्क म्हणून अयोनिजा कन्या सीता अर्पण केली।
Verse 12
ददौ रामाय रामो ऽपि पित्रादौ हि समागते उपयेमे जानकीन्ताम् उर्मिलां लक्ष्मणस् तथा
पिता व इतर ज्येष्ठ एकत्र झाल्यावर जनकाने सीता रामाला दिली; आणि रामानेही विधिपूर्वक जानकीचा पाणिग्रहण केला. तसेच लक्ष्मणाने उर्मिलेशी विवाह केला।
Verse 13
श्रुतकीर्तिं माण्डवीञ्च कुशध्वजसुते तथा जनकस्यानुजस्यैते शत्रुघ्नभरतावुभौ
आणि कुशध्वजाच्या कन्या श्रुतकीर्ती व मांडवी (यांचाही विवाह झाला); हे दोघे—भरत व शत्रुघ्न—जनकाच्या अनुजाचे पुत्र होते।
Verse 14
कन्ये द्वे उपयेमाते जनकेन सुपूजितः रामो ऽगात्सवशिष्ठाद्यैर् जामदग्न्यं विजित्य च अयोध्यां भरतोभ्यागात् सशत्रुघ्नो युधाजितः
दोन्ही कन्यांचे राजकुळात विवाह झाले. जनकाने अत्यंत पूजिलेला राम वसिष्ठादींसह निघाला; जामदग्न्य परशुरामास जिंकून अयोध्येस गेला. भरतही शत्रुघ्न व मातुल युधाजित यांच्यासह अयोध्येस परत आला.
Frequently Asked Questions
It is explicitly framed as ‘bhukti-mukti-dam’—a study that yields worldly success and liberation—thereby positioning avatāra narrative as both ethical instruction (rājadharma) and spiritual sādhanā.
Rāma’s weapons-training under Viśvāmitra’s guidance culminates in the removal of sacrificial disruptions: the slaying of Tāḍakā, the driving away of Mārīca with the Mānava-weapon, and the killing of Subāhu with his forces.
By tracing the solar line from cosmic origins to Daśaratha, the chapter anchors Rāma’s avatāra in a legitimate rājadharma setting, presenting divine descent as the restoration of order through an ideal royal lineage.