Adhyaya 1

Verse 1

ञानं समाधिः ब्रह्मज्ञानं अद्वैतब्रह्मज्ञानं गीतासारः यमगीता आग्नेयपुराणमाहात्म्यं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय अग्निपुराणम् अथ प्रथमो ऽध्यायः ग्रन्थप्रस्तावना श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम् ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम्

ज्ञान, समाधी, ब्रह्मज्ञान, अद्वैत-ब्रह्मज्ञान, गीतासार, यमगीता, आग्नेयपुराण-माहात्म्य—ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। हे अग्निपुराण आहे. आता प्रथम अध्याय, ग्रंथप्रस्तावना आरंभते. मी श्री (लक्ष्मी), सरस्वती, गौरी, गणेश, स्कंद, ईश्वर, ब्रह्मा, वह्नि (अग्नी), इंद्रादी देव आणि वासुदेव यांना नमस्कार करतो.

Verse 2

नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्

नैमिषारण्यात हरिभक्त शौनकादी ऋषींनी तीर्थयात्रेच्या प्रसंगाने सूतांचे स्वागत करून त्याच्याशी संवाद केला.

Verse 3

ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितो ऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते

ऋषी म्हणाले—हे सूत! आम्ही तुझी पूजा केली आहे; आम्हाला सारात्सार सांग, ज्याच्या केवळ ज्ञानाने सर्वज्ञत्व उत्पन्न होते.

Verse 4

सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञत्वं प्रजायते

सूत म्हणाला—सारात्सार भगवान विष्णूच आहेत; ते सर्वव्यापी असून सृष्टी आदी कार्यांचे कर्ते आहेत. त्यांना जाणून ‘मी ब्रह्म आहे’ असा बोध होतो आणि सर्वज्ञत्व उत्पन्न होते.

Verse 5

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः

ब्रह्माचे दोन प्रकार जाणण्यास योग्य आहेत—शब्दब्रह्म आणि परब्रह्म. तसेच दोन विद्याही जाणण्यास योग्य आहेत—असे अथर्वणी श्रुती सांगते.

Verse 6

अहं शुकश् च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सो ऽस्मान् सारमथाब्रवीत्

मी शुक व पैल आदींसह बदरी-आश्रमास गेलो. व्यासांना नमस्कार करून प्रश्न विचारला; तेव्हा त्यांनी आम्हांस उपदेशाचा सारसंक्षेप सांगितला.

Verse 7

व्यास उवाच शुकाद्यैः शृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाब्रवीत् ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश् च परात्परम्

व्यास म्हणाले—हे सूत, ऐक; शुक आदी मुनिंसह मी परात्पर ब्रह्मसार विचारला असता वसिष्ठांनी मला जसे सांगितले, तसेच मी सांगतो.

Verse 8

लक्ष्मीमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विज्ञातमात्रेण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अपरञ्च परञ्च यदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यदब्रवीदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि शृणु व्यासाखिलानुगम् यथाग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह

वसिष्ठ म्हणाले—मी ब्रह्माचे द्विविध स्वरूप सांगतो; हे व्यास, अखिल परंपरेचा अनुगामी, ऐक. अग्नीने पूर्वी मुनि व देवांसह मला जसे सांगितले, तसेच मी तुला सांगतो.

Verse 9

पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्

हे परम आग्नेय पुराण परम अक्षर ब्रह्मविद्या आहे. हे ऋग्वेद आदींपलीकडील परब्रह्म असून सर्व देवांना सुख-कल्याण देणारे आहे.

Verse 10

अग्निनोक्तं पुराणम् यद् आग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम्

अग्नीने सांगितलेले जे आग्नेय पुराण ब्रह्म (वेद) यासमान प्रमाण आहे, ते दिव्य असून पठण करणाऱ्या व ऐकणाऱ्या मनुष्यांना भोग व मोक्ष दोन्ही देते.

Verse 11

कालाग्निरूपिणम् विष्णुं ज्योतिर्ब्रह्म परात्परम् मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञानकर्मभिः

मुनींनी त्या देव विष्णूस प्रश्न केला—जो कालाग्निरूप, परात्पर परम ज्योति-ब्रह्म, आणि ज्यांची ज्ञान व कर्म या दोन्हींनी उपासना होते।

Verse 12

वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तार- नावं ब्रह्मेश्वरं वद विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

वसिष्ठ म्हणाले—संसारसागर पार नेणारी नौका असलेल्या परमेश्वर ब्रह्माचे वर्णन करा; आणि ती विद्यासार शिकवा, जी जाणल्याने मनुष्य सर्वज्ञ होतो।

Verse 13

अग्निर् उवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रो ऽहं विद्यासारं वदामि ते विद्यासारं पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणं

अग्नि म्हणाले—मी विष्णु आहे; मी कालाग्निरूप रुद्र आहे. मी तुला विद्यासार सांगतो—ते पुराण जे सर्व विद्यांचा सार आहे, जे सर्वस्व आहे आणि सर्वाचे कारण आहे।

Verse 14

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च वंशानुचरितादेश् च, मत्स्यकूर्मादिरूपधृक्

मत्स्य, कूर्म इत्यादी रूप धारण करून (भगवान) सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर तसेच वंशांचे चरित्र व उपदेश—हे विषय प्रतिपादित करतात।

Verse 15

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

हे द्विज! भगवान विष्णूच्या दोन विद्या आहेत—परा आणि अपरा. अपरामध्ये ऋग्, यजुः, साम व अथर्व असे वेद आणि सहा वेदाङ्गही येतात।

Verse 16

अयपाठः पुण्यमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यद् गदित्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्ञानसन्दीपनादेव इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्माग्नेयं पुराणमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यद् द्विज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः छन्दो ऽभिधानं मीमांसा धर्मशास्त्रं पुराणकम्

शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष (वेदांग), छंद, अभिधान (कोश), मीमांसा, धर्मशास्त्र आणि पुराण—या विद्या-शाखा सांगितल्या आहेत.

Verse 17

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदो ऽर्थशास्त्रकम् अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

न्याय, वैद्यक, गांधर्व (संगीत), धनुर्वेद आणि अर्थशास्त्र—ही अपरा (निम्न) विद्या; परा विद्या ती, जिच्याने ब्रह्माची प्राप्ती होते.

Verse 18

यत्तददृश्यमग्राह्यम् अगोत्रचरणम् ध्रुवम् विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

जे तत्त्व अदृश्य, अग्राह्य, गोत्र-चरणरहित आणि ध्रुव आहे—जसे विष्णूंनी मला सांगितले आणि जसे ब्रह्म्याने पूर्वी देवांना सांगितले—तसेच मी तुम्हाला मत्स्यादि रूप धारण करणाऱ्या (भगवंताचा) हेतु सांगीन.