Adhyaya 4

Verse 1

रसा तां जगाम ह मोहिनीं प्राप्य मतिमान् स्त्रियः केशामधारयदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तत्र महातीर्थं क्षेत्राणामुत्तमोत्तममिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ चतुर्थो ऽध्यायः वराहाद्यवतारवर्णनं अग्निर् उवाच अवतारं वराहस्य वक्ष्ये ऽहं पापनाशनम् हिरण्याक्षो ऽसुरेशो ऽभूत् देवान् जित्वा दिवि स्थितः

(काही चिह्नित हस्तलिखितांत पाठांतर आढळतात—“रसा तेथे गेली”, “मोहिनी मिळाल्यावर बुद्धिमानाने स्त्रियांचे केस धरले”, आणि “इथे-तिथे महातीर्थ; क्षेत्रांमध्ये हे सर्वोत्तम”।) आता चौथा अध्याय आरंभ—वराहादी अवतारांचे वर्णन। अग्नि म्हणाले—“मी पापनाशक वराहावतार सांगतो. हिरण्याक्ष असुरांचा अधिपती झाला; देवांना जिंकून तो स्वर्गात स्थिर झाला.”

Verse 2

देवैर् गत्वा स्तुतो विष्णुर् यज्ञरूपो वराहकः अभूत्, तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्

देवांनी जाऊन स्तुती केल्यावर विष्णू यज्ञस्वरूप वराह झाले. त्या दानवाचा वध करून त्यांनी दैत्यांसह तो ‘कण्टक’—विघ्नरूप उपद्रव—नष्ट केला.

Verse 3

धर्मदेवादिरक्षाकृत् ततः सो ऽन्तर्दधे हरिः हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस् तथा

धर्म व देवतांची रक्षा करून हरि मग अंतर्धान पावले. आणि हिरण्याक्षाचा भाऊ खरोखर हिरण्यकशिपूच होता.

Verse 4

जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत् नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह

त्याने देवयज्ञांचे भाग जिंकून सर्व देवतांचा अधिकार हिरावून घेतला; तेव्हा विष्णूने नरसिंह-रूप धारण करून देवांसह त्याचा वध केला।

Verse 5

स्वपदस्थान् सुरांश् चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः देवासुरे पुरा युद्धे बलिप्रभृतिभिः सुराः

देवांनी स्तुती केलेल्या नरसिंहाने देवांना त्यांच्या स्वपदस्थानी पुन्हा स्थापिले. पूर्वी देवासुरयुद्धात बलि इत्यादींमुळे देव पराभूत झाले होते।

Verse 6

जिताः स्वर्गात्परिभ्रष्टा हरिं वै शरणं गताः सुराणामभयं दत्वा अदित्या कश्यपेन च

पराभूत होऊन स्वर्गातून ढकलले गेलेले ते हरिच्या शरणास गेले; आणि अदिती व कश्यप यांनी देवांना अभय दिले।

Verse 7

स्तुतो ऽसौ वामनो भूत्वा ह्य् अदित्यां स क्रतुं ययौ बलेः श्रीयजमानस्य, राजद्वारे ऽगृणात् श्रुतिं

अशा प्रकारे स्तुत होऊन तो वामन झाला आणि अदितीसह श्रीमान् यजमान बलिच्या यज्ञकर्मास गेला; व राजद्वारी त्याने वैदिक श्रुतीचा मंत्र उच्चारला।

Verse 8

देवान् पठन्तं तं श्रुत्वा वामनं वरदो ऽब्रवीत् निवारितो ऽपि शुक्रेण बलिर् ब्रूहि यद् इच्छसि

वामन देवांचे आवाहन-पाठ करीत आहे असे ऐकून वरदाता (बली) म्हणाला—“शुक्राने रोखले तरी, हे बली, तुला जे हवे ते सांग।”

Verse 9

तत्ते ऽहं सम्प्रदास्यामि, वामनो बलिमब्रवीत् रोभूदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुरान् जित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सार्धन्तु कण्टकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हिरण्यकशिपुस्तदेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिन्ते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पदत्रयं हि गुर्वर्थं देहि दास्ये तमब्रवीत्

बळी म्हणाला—“ते मी नक्कीच तुला देईन।” मग वामनाने बळीला सांगितले—“गंभीर हेतूसाठी मला तीन पावले भूमी दे।” तो म्हणाला—“मी देईन।”

Verse 10

तोये तु पतिते हस्ते वामनो ऽभूदवामनः भूर्लोकं स भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च पदत्रयं

दानाची पुष्टी म्हणून हातात जल पडताच वामन वामन राहिला नाही; तीन पावलांत त्याने भूरलोक, भुवर्लोक आणि स्वर्लोक व्यापले.

Verse 11

चक्रे बलिञ्च सूतलं तच्छक्राय ददौ हरिः शक्रो देवैर् हरिं स्तुत्वा भुवनेशः सुखी त्वभूत्

हरिने बळीला सुतलात ठेवले आणि ते राज्य शक्राला (इंद्राला) दिले. मग शक्राने देवांसह हरिची स्तुती केली व लोकांचा अधिपती होऊन सुखी झाला.

Verse 12

वक्ष्ये परशुरामस्य चावतारं शृणु द्विज उद्धतान् क्षत्रियान् मत्वा भूभारहरणाय सः

आता मी परशुरामाच्या अवताराचे वर्णन करतो—हे द्विज, ऐक. क्षत्रिय उद्धट झाले आहेत असे मानून पृथ्वीचा भार दूर करण्यासाठी तो अवतरला.

Verse 13

अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देवविप्रादिपालकः जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्रपारगः

शांती स्थापण्यासाठी हरि भार्गव परशुराम म्हणून अवतरला—देव, ब्राह्मण इत्यादींचा रक्षक. तो जमदग्नी व रेणुका यांच्यापासून जन्मला आणि शस्त्रविद्येत पारंगत होता.

Verse 14

दत्तात्रेयप्रसादेन कार्त्तवीर्यो नृपस्त्वभृत् सहस्रबाहुः सर्वोर्वी- पतिः स मृगयां गतः

दत्तात्रेयांच्या प्रसादाने राजा कार्त्तवीर्य (सहस्रबाहु) सर्व पृथ्वीचा अधिपती झाला आणि तो मृगयेस निघाला।

Verse 15

श्रान्तो निमन्त्रितो ऽरण्ये मुनिना जमदग्निना कामधेनुप्रभावेण भोजितः सबलो नृपः

थकलेला तो राजा सैन्यासह अरण्यात मुनि जमदग्नीने निमंत्रित केला आणि कामधेनूच्या प्रभावाने त्यास भोजन घातले।

Verse 16

अप्रार्थयत् कामधेनुं यदा स न ददौ तदा हृतवानथ रामेण शिरश्छित्वा निपातितः

त्याने कामधेनूची याचना केली; ती न दिल्यावर त्याने तिला हरण केले. मग रामाने त्याचे शिर छेदून त्यास पाडले।

Verse 17

युद्धे परशुना राजा धेनुः स्वाश्रममाययौ कार्त्तवीर्यस्य पुत्रैस्तु जमदग्निर्निपातितः

युद्धात परशु (परशुराम) याने राजा मारला गेला आणि धेनू आपल्या आश्रमात परत आली; परंतु कार्त्तवीर्याच्या पुत्रांनी जमदग्नीला ठार केले।

Verse 18

रामे वनं गते वैराद् अथ रामः समागतः पितरं निहतं दृष्ट्वा पितृनाशाभिमर्षितः

राम वनात गेल्यावर वैरामुळे नंतर राम परत आला; पित्याचा वध झालेला पाहून तो पितृनाशाच्या दुःखाने व्याकुळ झाला।

Verse 19

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रामकरोद्विभुः कुरुक्षेत्रे पञ्च कुण्डान् कृत्वा सन्तर्प्य वै पितॄन्

एकवीस वेळा त्या पराक्रमीने पृथ्वी क्षत्रियविरहित केली. नंतर कुरुक्षेत्रात पाच कुंडे करून हविर्दानाने पितरांना तृप्त केले.

Verse 20

मे गुर्वर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भ्रान्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अप्रार्थयद्धोमधेनुमिति ख, ग, चिहिनितपुस्तकद्वयपाठः सधेनुश्चाश्रमं ययौ इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः काश्यपाय महीं दत्वा महेन्द्रे पर्वते स्थितः कूर्मस्य च वराहस्य नृसिंहस्य च वामनं अवतारं च रामस्य श्रुत्वा याति दिवं नरः

‘मे गुर्वर्थम्’—असा पाठ एका चिन्हित हस्तलिखितात; ‘भ्रान्त’—असा पाठ एका चिन्हित हस्तलिखितात; ‘त्याने होमधेनूची याचना केली’—असा पाठ दोन चिन्हित हस्तलिखितांत; ‘आणि धेनूसह आश्रमास गेला’—असा पाठ तीन चिन्हित हस्तलिखितांत. काश्यपाला पृथ्वी दान देऊन तो महेंद्र पर्वतावर स्थित राहिला; जो कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन आणि राम या अवतारांचे श्रवण करतो, तो स्वर्गास जातो.