Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
अग्निदेव अवतार-लीलेच्या संदर्भात महाभारताच्या युद्धोत्तर निष्कर्षाचा धर्मप्रधान संक्षेप सांगतात। युधिष्ठिर राज्यावर प्रतिष्ठित झाल्यावर धृतराष्ट्र, गांधारी व पृथा वनात निवृत्त होतात—राजधर्मातून संन्यासाकडे संक्रमण सूचित होते। विदुर अग्निसंबंधी अंताने स्वर्गप्राप्ती करतो। विष्णूचा हेतू स्पष्ट होतो—पांडवांच्या निमित्ताने पृथ्वीचा भारहरण आणि शापाच्या बहाण्याने मौषलात यादवांचा क्षय। प्रभासक्षेत्री हरि देहत्याग करतो; नंतर द्वारका समुद्रात बुडते, अनित्यतेचा बोध देत. अर्जुन अंत्येष्टी करतो, पण कृष्णवियोगाने त्याची प्रभावीता कमी होते; व्यास त्याला धीर देऊन हस्तिनापूरला पाठवतो। युधिष्ठिर परीक्षिताला राज्य देऊन भाऊ व द्रौपदीसह हरिनामस्मरण करत महाप्रस्थान करतो; मार्गात सहचर पडत जातात आणि शेवटी युधिष्ठिर इंद्राच्या रथाने स्वर्गारोहण करतो। फलश्रुतीत या पाठाने स्वर्गप्राप्ती सांगितली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः अथ पञ्चदशो ऽध्यायः पाण्डवचरितवर्णनम् अग्निर् उवाच युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे आश्रमादाश्रमान्तरम् धृतराष्ट्रो वनमगाद् गान्धारी च पृथा द्विज
अशा प्रकारे आदिमहापुराण आग्नेयपुराणातील ‘महाभारतवर्णन’ नावाचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला. आता पंधरावा अध्याय ‘पाण्डवचरितवर्णन’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—हे द्विज! युधिष्ठिर राज्यावर स्थिर झाल्यावर धृतराष्ट्र गान्धारी व पृथा यांसह आश्रमातून आश्रमात जात वनात गेला।
Verse 2
विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम्
विदुर अग्नीने दग्ध होऊन, वनज (काष्ठ)जन्य पुण्याने स्वर्गास गेला. अशा रीतीने विष्णूंनी दानव इत्यादी रूप पृथ्वीचा भार हरला।
Verse 3
धर्मायाधर्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान् स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम्
धर्मस्थापनेस व अधर्मनाशासाठी त्याने पाण्डवांना निमित्त केले; आणि ब्राह्मणशापाच्या बहाण्याने मुषलाने त्या कुलाचा संहार केला।
Verse 4
यादवानां भारकरं वज्रं राज्येभ्यषेचयत् देवदेशात् प्रभासे स देहं त्यक्त्वा स्वयं हरिः
हरिने स्वतः राज्यांत भारहर ‘वज्र’ प्रकट करविला आणि देवदेश प्रभास येथे देहत्याग केला।
Verse 5
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके पूज्यते स्वर्गवासिभिः बलभद्रोनन्तमूर्तिः पातालस्वर्गमीयिवान्
इंद्रलोक व ब्रह्मलोकात स्वर्गवासी अनंतमूर्ती बलभद्राची पूजा करतात; पाताळातून जाऊन तो स्वर्गलोकासही पोहोचला।
Verse 6
अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिर्ध्येय एव सः विना तं द्वारकास्थानं प्लावयामास सागरः
अविनाशी देव हरि हाच ध्यान करणाऱ्यांचा ध्येय आहे; सागराने सर्वत्र पूर आणला, तरी द्वारकेचे पवित्र स्थान अबाधित राहिले।
Verse 7
संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्या विष्णोश् च याः स्थिताः
यादवांचे विधिपूर्वक संस्कार करून पार्थाने तिलोदक व धनादि दान दिले; उरलेल्या स्त्रिया—विष्णूच्या भार्या—अष्टावक्राच्या शापामुळे (तशा) ठरल्या।
Verse 8
पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर् लगुडायुधैः अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह
पुन्हा त्या शापामुळे लगुडधारी गोपाळांनी त्याला अपमानित केले; अर्जुनाचा तिरस्कार झाला आणि पार्थ शोकाकुल झाला।
Verse 9
व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णसन्निधौ मौषलेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गमाप्नुयादिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत्
व्यासांनी धीर दिल्यावर पार्थाने आपले बळ श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यातच आहे असे मानले. मग हस्तिनापुरास येऊन त्याने सर्व वृत्तांत यथावत् निवेदन केला.
Verse 10
युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा तद्धनुस्तानि चास्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः
तेव्हा नरांचे पालक असलेल्या भ्राता युधिष्ठिरासाठी ते धनुष्य, ती अस्त्रे, तो रथ आणि ते घोडे अर्पण करण्यात आले.
Verse 11
विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा तच् छ्रुत्वा धर्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम्
“कृष्णाविना ते नष्ट झाले असते—जसे अश्रोत्रियाला दिलेले दान व्यर्थ ठरते.” हे ऐकून धर्मराज युधिष्ठिरांनी परीक्षिताला राज्यावर स्थापित केले.
Verse 12
प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह संसारानित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः
महाप्रस्थानास निघालेला तो धीमान्, द्रौपदी व बंधूंंसह; संसाराची अनित्यता जाणून तो हरिच्या अष्टशत नामांचा जप करीत राहिला.
Verse 13
महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः
महामार्गावर द्रौपदी पडली; मग सहदेव, नकुल, फाल्गुन (अर्जुन) आणि भीमही पडले. राजा युधिष्ठिर शोकात पूर्णपणे निमग्न झाला.
Verse 14
इन्द्रानीतरथारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान् दृष्ट्वा दुर्योधनादींश् च वासुदेवं च हर्षितः एतत्ते भारतं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
इंद्राने आणलेल्या रथावर आरूढ होऊन तो अनुजासह स्वर्गास गेला. दुर्योधनादी आणि वासुदेव यांना पाहून तो हर्षित झाला. हे भारत तुला सांगितले; जो याचे पठण करील तो दिव्य लोकास जाईल.
Frequently Asked Questions
It frames the Mahābhārata’s aftermath as bhāra-haraṇa: Viṣṇu removes Earth’s burden by making the Pāṇḍavas instrumental and by concluding the Yādava line through a curse-pretext and the mauṣala event.
It moves from stable kingship (Yudhiṣṭhira’s rule and Parīkṣit’s installation) to the Great Departure, using the falls on the path and Dvārakā’s submergence to teach impermanence and the turn toward Hari-nāma.
It illustrates the doctrine of diminished worldly efficacy without divine sannidhi (presence), reinforcing reliance on dharma, remembrance, and rightful succession rather than personal prowess alone.