Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

“त्याने ते दृढ धनुष्य मोडले”—असा एका चिन्हित हस्तलिखिताचा पाठ आहे; इतर हस्तलिखितांत “तदा” आणि काहींत “अथ भरत आला” असा पाठभेद आढळतो. आता सहावा अध्याय—‘श्रीरामावतारवर्णन’ आरंभ होतो. नारद म्हणाले: भरत गेल्यावर रामाने पित्यादी वडिलांचे यथाविधी पूजन केले. राजा दशरथ रामास म्हणाला: “ऐक, हे राघवा।”

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

तुझ्या गुणांवरील अनुरागामुळे प्रजांनी तुला राज्याभिषेक केला आहे. म्हणून मी निश्चयपूर्वक उद्या प्रभाती तुला युवराज्यपद देत आहे.

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

“रात्री तू सीतेसह संयमी व उत्तम व्रत पाळणारा हो.” असे राजा व आठ मंत्री वसिष्ठांसह म्हणाले.

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

सृष्टि, जयंत, विजय, सिद्धार्थ, राष्ट्रवर्धन, अशोक, धर्मपाल, सुमंत्र आणि वसिष्ठसहित—ही राजकीय नावे क्रमाने सांगितली आहेत.

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

पित्यादि जनांचे वचन ऐकून राघवाने “तथास्तु” असे म्हणत धैर्याने स्थित राहिला। देवपूजन करून मग तो वृत्तांत कौशल्येला निवेदिला।

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

राजाने वसिष्ठादींना सांगितले—“रामाच्या राज्याभिषेकाची सर्व तयारी सिद्ध होवो।” असे बोलून तो कैकेयीपाशी गेला।

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

अयोध्या अलंकृत दिसताच आणि रामाचा अभिषेक होणार हे जाणून सखी मंथराने ती बातमी कैकेयीला सांगितली।

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

रामाचे पाय धरून अपराधी ठरलेली ती रामाकडून ओढली गेली; त्या वैरामुळेच ती रामाच्या वनवासाचीही इच्छा धरते.

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

कैकेयी, उठ; रामाचा राज्याभिषेक झाला तर तुझ्या पुत्राचा मृत्यू निश्चित—माझ्या म्हणण्यात शंका नाही.

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

‘राज्यवर्धन’—हा ख, ग, घ चिन्हित तीन हस्तलिखितांचा पाठ आहे. ‘आणि सुमंत्र व वशिष्ठक’—हा ख, ग, घ, ङ चिन्हित चार हस्तलिखितांचा पाठ आहे. ‘मंथरा-सती’—हा ख, ङ चिन्हित दोन हस्तलिखितांचा पाठ; तर ‘मंथरा, सती स्त्री’—हा ग चिन्हित हस्तलिखिताचा पाठ. कुब्जेचे बोलणे ऐकून तिने एक अलंकार दिला व म्हणाली—“जसा मला राम, तसाच मला माझा पुत्र भरत।”

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

“ज्यायोगे भरत राज्याचा अधिकारी होईल असा उपाय मला दिसत नाही।” असे म्हणत क्रुद्ध मंथरेने कैकेयीला सांगितले आणि हार टाकून दिला।

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

अरे भोळ्या, भरताचे रक्षण कर; स्वतःचे आणि माझेही राघवापासून रक्षण कर—राघवाच्या विरोधात जाऊ नकोस. राघव राजा होईल, आणि नंतर राघवाचा पुत्र (राजा होईल).

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

परंतु, हे कैकेयी, भरतामुळे हा राजवंश उपहासाचा विषय होईल असे म्हणतात. पूर्वी देव-आसुर युद्धात शंबराने देवांचा संहार केला होता.

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

रात्री पती तेथे गेला; तुझ्या दिलेल्या विद्येमुळे तो सुरक्षित राहिला. तेव्हा त्याने दोन वर दिले; आता राजानेही तेच (इच्छित) वर मागावेत.

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

आता तो रामासाठी नऊ वर्षे व आणखी पाच वर्षे असा वनवास ठरवील आणि त्याच वेळी भरतास युवराजपद देईल।

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

कुब्जेने उत्तेजित झालेली ती—अनर्थात प्रवृत्त असूनही लाभ ओळखणारी—म्हणाली: “योग्य उपायाने माझा हा विचार कोणी पूर्ण करील काय?”

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

मग ती क्रोधागारात गेली; जमिनीवर पडून मूर्छित होऊन पडली. तेव्हा राजा दशरथ ब्राह्मणादींचे पूजन करून त्या वेळी (तेथे) आला।

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

त्याने रुष्ट कैकेयीला पाहून म्हटले: “तू अशी का आहेस? रोगाने पीडित आहेस का, की कोणत्या भयाने व्याकुळ आहेस? तुला काय हवे? ते मी करीन।”

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

ज्या रामाविना मी क्षणभरही जगत नाही, त्याची शपथ—हे सुंदरी, तुझे इच्छित मागणे मी नक्कीच पूर्ण करीन।

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

तो म्हणाला—“सत्य बोल. जर तू मला राजा देशील, तर हे नृप, सत्याप्रमाणे पूर्वी दिलेले दोन वर मला दे.”

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

“संयमी राम चौदा वर्षे वनात वास करो”—असे म्हटले आहे (ख व ङ चिन्हित हस्तलिखितांचा पाठ). “आणि याच अभिषेक-सामग्रीने आजच इथे भरताचा अभिषेक करावा.”

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

“विष पिऊन मी मरेन—जर तू देणार नाहीस, हे नृप.” हे ऐकताच तो मूर्छित होऊन वज्राघात झाल्यासारखा भूमीवर कोसळला.

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

थोड्याच वेळात शुद्धीवर येऊन तो कैकेयीला म्हणाला—“हे पापनिश्चयी, रामाने किंवा मी तुझे काय वाईट केले आहे?”

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

तू मला असे बोलतेस, हे सर्वलोकांना अप्रिय करणारी—मी फक्त तुझेच प्रिय करून वागलो तर मी अत्यंत निंदित होईन.

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

तू माझी पत्नी कालरात्रीसारखी आहेस; भरत तसा पुत्र नाही. मी मेल्यावर आणि पुत्र निघून गेल्यावर, विधवेप्रमाणे राज्याचे शासन कर.

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

परंतु सत्याच्या पाशाने बांधला जाऊन त्याने रामाला बोलावून म्हटले— “राम, कैकेयीने मला फसविले; मला आवरून राज्य स्वीकार.”

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

‘तुला नक्कीच वनात राहावे लागेल. हे नृप, भरत—कैकेयीसह—पित्याला व कैकेयीला नमस्कार करून त्यांची प्रदक्षिणा करील.’

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

विधीपूर्वक कर्म करून कौशल्येला नमस्कार करून तिला धीर दिला; मग लक्ष्मणासह, पत्नी सीतेसह, रथ व सुमंत्रासह तो निघाला.

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

ब्राह्मणांना तसेच दीन-अनाथांना दाने देऊन, तो मातांसह व ब्राह्मणादी शोकाकुल जनांसह नगरातून बाहेर पडला.

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

तमसा नदीच्या तीरावर रात्र काढून आणि नगरवासियांना मागे ठेवून, पहाटे तो दिसला नाही म्हणून ते पुन्हा अयोध्येला परत आले।

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

राजाही रडत, अतिशय दुःखाने व्याकुळ होऊन, कौशल्येच्या घरी गेला; आणि नगरातील सर्व स्त्रिया व राजस्त्रियाही रडू लागल्या।

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

रथावर बसलेला, चीरवस्त्र परिधान केलेला राम शृंगवेरपुरास गेला; तेथे गुहाने त्याचा सत्कार केला आणि तो इङ्गुदी वृक्षाच्या मुळाशी राहिला।

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

‘तू (माझी) पत्नी नाहीस’—हा ग, घ, छ-चिन्हित तीन हस्तलिखितांचा पाठ; आणि ‘संश्रित (शरण घेतलेला)’—हा ग, घ-चिन्हित दोन हस्तलिखितांचा पाठ. लक्ष्मण आणि गुह यांनी रात्रभर जागरण केले; आणि पहाटे सुमंत्राला रथासह सोडून, ते नावेतून जाह्नवी (गंगा) पार गेले।

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

राम, लक्ष्मण आणि सीता पार उतरून प्रयागास पोहोचले; भरद्वाजांना नमस्कार करून ते चित्रकूट पर्वताकडे गेले।

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

वास्तुपूजा विधिपूर्वक पूर्ण करून, मन्दाकिनीच्या तीरावर राहात असताना राघवाने सीतेला चित्रकूट पर्वतही दाखविला।

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

जेव्हा ते नखांनी त्याला विदीर्ण करीत होते, तेव्हा एका कावळ्याने त्याच्या डोळ्यावर घाव घातला. नंतर ऐषिकास्त्राने तो आकाशस्थ देवांच्या शरण गेला।

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

राम वनात गेल्यावर, सहाव्या दिवशी रात्री राजाने कौशल्येला ती पूर्वीची कथा सांगितली—जी त्याने पूर्वी अज्ञानाने केली होती।

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

बालपणी शरयूच्या तीरावर यज्ञदत्त नावाचा मुलगा शब्दभेदाच्या (भ्रमाच्या) कारणाने घागरीने आवाज करीत होता; आणि त्याचा पिता तेथेच होता।

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

तेव्हा माता विलाप करीत, शोकात बुडून वारंवार रडत शाप देऊ लागली—“पुत्राविना मी मरेन, आणि तूही शोकाने मरेलास।”

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

पुत्रवियोगाचे स्मरण करून शोकाने व्याकुळ झालेला राजा कौशल्येला म्हणाला—“माझा मृत्यू आता निश्चित आहे.” असे बोलून ‘हा राम!’ असा आक्रोश करीत राजा स्वर्गलोकास गेला।

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

मग कौशल्येने त्यांना झोपलेले समजून, स्वतःही शोकाने पीडित होऊन निजले. पहाट होताच सूत, मागध व वंदी इत्यादी गायक स्तुतिगान सुरू करू लागले.

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

जागविणारे त्याला जागवू लागले; पण तो जागला नाही—तो मृत होता. कौशल्येने त्याला मृत जाणून म्हटले, “हाय! मी नष्ट झाले!”

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

मग स्त्री-पुरुष सर्वजण आक्रोशाने रडू लागले. त्याच वेळी वसिष्ठ आदी ज्येष्ठांनी शत्रुघ्नासह भरताला राजवाड्यातून त्वरेने नगरात आणले.

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

शोकमग्न कैकेयीला पाहून तो दुःखी होऊन तिची निंदा करू लागला; आणि जणू त्याच्या मस्तकी अपकीर्ती पडली आहे असे मानून त्याने कौशल्येचीही प्रशंसा केली.

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

सरयूच्या तीरावर तेलद्रोणीत ठेवलेल्या पित्याचे विधिपूर्वक अंत्येष्टीसंस्कार करून, वसिष्ठादि जनांच्या विनंतीने तो म्हणाला— “मी राज्य करीन।”

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

“मी रामाला आणायला जातो; राम हा पराक्रमी राजा मानला जातो।” तो शृंगवेरपुर व प्रयाग येथे गेला आणि भरद्वाजांनी त्याचे आतिथ्य करून भोजन दिले।

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

भरद्वाजांना नमस्कार करून तो राम-लक्ष्मणाकडे आला व म्हणाला— “हे राम, तुमचे पिता स्वर्गवासी झाले; अयोध्येचा राजा व्हा।”

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

“मी वनात निघून जाईन, तुझ्या आज्ञेची प्रतीक्षा करीत। हे राम, हे ऐकून निरोपाचे जल अर्पण कर, पादुका घेऊन जा।”

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

चीरवस्त्र व जटा धारण केलेल्या रामाने म्हटले— “सत्यरक्षणासाठी राज्याकरिता मी परत येणार नाही।” रामाच्या या वचनाने निर्देशित पराक्रमी भरत नंदिग्रामास आला; अयोध्या सोडून त्याने त्या पादुकांची पूजा केली आणि रामाच्या नावाने राज्य चालविले।