Adhyaya 2

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः अथ द्वितीयो ऽध्यायः मत्स्यावतारवर्णनं वशिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्

अशा प्रकारे आदिमहापुराणातील आग्नेयपुराणात पहिला अध्याय ‘प्रश्न’ नावाचा आहे. आता दुसरा अध्याय ‘मत्स्यावतारवर्णन’ आरंभ होतो. वसिष्ठ म्हणाले—मत्स्यादि रूप धारण करणारा विष्णू, सर्गादि कारण, तसेच पूर्वी विष्णूकडून ऐकलेला आग्नेयपुराणरूप ब्रह्मोपदेश मला सांगावा.

Verse 2

अग्निर् उवाच मत्स्यावतारं वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः अवतारक्रिया दुष्ट- नष्ट्यै सत्पालनाय हि

अग्नी म्हणाले—हे वसिष्ठ, ऐक; मी हरिचा मत्स्यावतार सांगतो. अवताराची लीला दुष्टांचा नाश आणि सत्पुरुषांचे रक्षण यासाठीच असते.

Verse 3

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने

हे मुने! मागील कल्पाच्या शेवटी ब्राह्म प्रकारचा नैमित्तिक प्रलय झाला; तेथे भू-आदि लोक समुद्राने जलमय झाले.

Verse 4

मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणं

मनु वैवस्वताने भोग व मोक्षप्राप्तीसाठी तप केले. एकदा कृतमाला नदीकाठी जलतर्पण करत असताना,

Verse 5

तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एको ऽभ्यपद्यत क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम

त्याच्या अंजलीतील पाण्यात एक लहानसा एकटा मासा आला. तो पाण्यात टाकणार इतक्यात तो म्हणाला—“हे नरोत्तम, मला टाकू नकोस.”

Verse 6

ब्रह्मावगम्यते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अगोत्रचरणं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः न मां क्षिप नृपोत्तम इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्>ग्राहादिभ्यो भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत् स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे वृहत्

पाठांतर: ‘ब्रह्मावगम्यते’—(ख, ग, घ); ‘अगोत्रचरणं परम’—(ग); ‘न मां क्षिप नृपोत्तम’—(ख, ग, घ); तसेच ‘आज मला ग्राह इत्यादींची भीती आहे’. हे ऐकून त्याने त्याला कलशात ठेवले. मग मासा वाढून म्हणाला—“मला मोठे भांडे दे.”

Verse 7

स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चने ऽक्षिपत् तत्र वृद्धो ऽब्रवीद्भूपं पृथु देहि पदं मनो

हे वचन ऐकून राजाने उत्तर दिशेकडे लक्ष दिले. तेव्हा तेथे एका वृद्धाने राजाला म्हटले—“हे पृथु, आपल्या पदावर मन स्थिर कर.”

Verse 8

सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ऊचे देहि वृहत् स्थानं प्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः

सरोवरात पुन्हा टाकल्यावर तो त्याच प्रमाणात वाढला. मग तो म्हणाला—“मला विशाल स्थान द्या”; आणि नंतर त्याला समुद्रात टाकले.

Verse 9

लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सो ऽभवत् मत्स्यं तमद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः

क्षणमात्रात तो लक्ष योजनांपर्यंत विस्तारला. ते अद्भुत मत्स्य पाहून मनू विस्मित होऊन बोलला.

Verse 10

को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमोस्तुते मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन

आपण कोण? निश्चयच आपण विष्णू—नारायण; आपल्याला नमस्कार. हे जनार्दन, आपल्या मायेनं मला का मोहात/भ्रमात टाकता?

Verse 11

मनुनोक्तो ऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम् अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये

मनूने विचारल्यावर, पालनात रत असलेल्या मनूला मत्स्य म्हणाला—“या जगाच्या कल्याणासाठी आणि दुष्टांच्या नाशासाठी मी अवतरलो आहे.”

Verse 12

सप्तमे दिवसे त्वब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत् उपस्थितायां नावि त्वं वीजादीनि विधाय च

सातव्या दिवशी समुद्र नक्कीच जगताला प्लावित करील. नौका आली की तू बियाणे इत्यादी आवश्यक वस्तू त्यात ठेव.

Verse 13

सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना

सप्तर्षींनी वेढलेला तू ब्रह्मरात्रि पार करशील. आणि मी उपस्थित असता, महा-सर्पाने ते माझ्या शिंगावर बांधून ठेव.

Verse 14

इत्युक्त्वान्तर्दधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा

असे बोलून मत्स्य अंतर्धान पावला. मनु नियत काळाची वाट पाहत तेथेच स्थिर राहिला; मग समुद्र उफाळून आला तेव्हा तो नावेत चढला.

Verse 15

एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः हौ मनुरिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ननु विष्णुस्त्वमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः इत्य् उक्तान्तर्हितो मत्स्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इत्य् उक्त्वा देवमत्स्यात्मा बृहत्कारणसङ्गत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नावम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्

एकशिंगधारी, सुवर्णवर्ण आणि असंख्य योजन विस्तारलेला मत्स्य प्रकट झाला. असे बोलून देवस्वरूप (विष्णुरूप) मत्स्याने नाव त्या शिंगाला बांधून दिली; हाच ‘मत्स्य’ नावाचा पुराणप्रसंग होय.

Verse 16

शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं ब्रह्मवेदप्रहर्तारं हयग्रीवञ्च दानवं

स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करत असता, पापहारी मत्स्याकडून त्याने ऐकले—ब्रह्माचे वेद अपहरण करणारा दानव हयग्रीव याची कथा.

Verse 17

अवधीत्, वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्मरूपो ऽभवद्धरिः

केशवाने मत्स्यावतार इत्यादी प्रसंगांत वेदांचे रक्षण केले आणि (अपहर्त्यांचा) वध केला. पुढे वाराहकल्प प्राप्त होताच हरि कूर्मरूप झाला.