Adhyaya 10

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः अथ दशमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नाराद उवाच रामोक्तश्चाङ्गदो गत्वा रावणं प्राह जानकी दीयतां राघवायाशु अन्यथा त्वं मरिष्यसि

अशा प्रकारे आदिमहापुराण अग्निपुराणातील रामायण-प्रसंगात “सुंदरकांडवर्णन” नावाचा नववा अध्याय समाप्त झाला. आता दहावा अध्याय “श्रीरामावतारवर्णन” सुरू होतो. नारद म्हणाले—रामाच्या आज्ञेने अंगद रावणाकडे जाऊन म्हणाला: “जानकीला त्वरित राघवाला दे; नाहीतर तू मरण पावशील.”

Verse 2

रावणो हन्तुमुद्युक्तः सङ्ग्रामोद्धतराक्षसः रामायाह दशग्रीवो युद्धमेकं तु मन्यते

युद्धाने उन्मत्त व वधास उद्यत असा राक्षस रावण रामास म्हणाला—दशग्रीव या सामना एकच निर्णायक युद्ध मानतो।

Verse 3

रामो युद्धाय तच् छ्रुत्वा लङ्कां सकपिराययौ वानरो हनूमान् मैन्दो द्विविदो जाम्बवान्नलः

हे ऐकून राम युद्धासाठी निघाले आणि कपिसैन्यासह लंकेकडे गेले—हनुमान, मैन्द, द्विविद, जाम्बवान आणि नल।

Verse 4

नीलस्तारोङ्गदो धूम्रः सुषेणः केशरी गयः पनसो विनतो रम्भः शरभः क्रथनो बली

नील, तार, अंगद, धूम्र, सुषेण, केशरी, गय, पनस, विनत, रम्भ, शरभ, क्रथन आणि बली—ही (पावन/रक्षक) नावे आहेत।

Verse 5

गवाक्षो दधिवक्त्रश् च गवयो गन्धमादनः एते चान्ये च सुग्रीव एतैर् युक्तो ह्य् असङ्ख्यकैः

गवाक्ष, दधिवक्त्र, गवय आणि गन्धमादन—हे व इतरही, हे सुग्रीव, असंख्य (वानर-वीरां) सहित संयुक्त आहेत।

Verse 6

रक्षसां वानराणाञ्च युद्धं सङ्कुलमाबभौ राक्षसा वानरान् जघ्नुः शरशक्तिगदादिभिः

राक्षस व वानर यांचे युद्ध अत्यंत गुंतागुंतीचे व गोंधळलेले झाले. राक्षसांनी बाण, शक्ति, गदा इत्यादी शस्त्रांनी वानरांना पाडले.

Verse 7

वानरा राक्षसाञ् जघ्नुर् नखदन्तशिलादिभिः हस्त्यश्वरथपादातं राक्षसानां बलं हतं

वानरांनी नख, दात, शिळा इत्यादींनी राक्षसांचा वध केला; आणि हत्ती-घोडे-रथ व पायदळासह राक्षससेना पूर्ण नष्ट झाली।

Verse 8

हनूमान् गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षमबधीद्रिपुम् अकम्पनं प्रहस्तञ्च युध्यन्तं नील आबधीत्

हनुमानाने पर्वतशिखराने शत्रू धूम्राक्षाचा वध केला; आणि युद्ध करणाऱ्या अकंपन व प्रहस्त यांना नीलाने पाडले।

Verse 9

इन्द्रजिच्च्छरबन्धाच्च विमुक्तौ रामलक्ष्मणौ तार्क्षसन्दर्शनाद्वाणैर् जघ्नतू राक्षसं बलम्

इंद्रजिताच्या शरबंधातून मुक्त झाल्यावर राम-लक्ष्मणांनी तार्क्ष्य (गरुड) दर्शनाच्या प्रभावाने समर्थ बाणांनी राक्षससेनेचा संहार केला।

Verse 10

रामः शरैर् जर्जरितं रावणञ्चाकरोद्रणे रावनः कुम्भकर्णञ्च बोधयामास दुःखितः

रणात रामाने बाणांनी रावणाला जर्जर केले; आणि दुःखी रावणाने कुंभकर्णालाही जागे केले।

Verse 11

कुम्भकर्णः प्रबुद्धो ऽथ पीत्वा घटसहस्रकम् मद्यस्य महिषादीनां भक्षयित्वाह रावणम्

मग जागा झालेला कुंभकर्ण मद्याचे हजार घट पिऊन, महिष इत्यादी पशू भक्षून रावणास म्हणाला।

Verse 12

सीताया हरणं पापं कृतन्त्वं हि गुरुर्यतः अतो गच्छामि युद्धाय रामं हन्मि सवानरम्

सीतेचे हरण पाप आहे; कारण कृतान्त (यम) खरोखर कठोर गुरु आहे. म्हणून मी युद्धास जातो—वानरांसह रामाचा वध करीन.

Verse 13

इत्युक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द ह गृहीतस्तेन सुग्रीवः कर्णनासं चकर्त सः

असे बोलून कुंभकर्णाने सर्व वानरांना चिरडून टाकले. त्याने पकडल्यावर सुग्रीवाने त्याचे कान व नाक कापले.

Verse 14

कर्णनासाविहीनो ऽसौ भक्षयामास वानरान् रामो ऽथ कुम्भकर्णस्य बाहू चिच्छेद शायकैः

कान-नाक नसलेला तो (कुंभकर्ण) वानरांना भक्षू लागला. तेव्हा रामाने बाणांनी कुंभकर्णाच्या भुजा छेदल्या.

Verse 15

ततः पादौ ततश्छित्वा शिरो भूमौ व्यपातयत् अथ कुम्भो निकुम्भश् च मकराक्षश् च राक्षसः

मग त्याचे पाय छेदून त्याचे शिर भूमीवर पाडले. तेव्हा राक्षस कुंभ, निकुंभ आणि मकराक्ष पुढे आले.

Verse 16

महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्मत्तराक्षसः प्रघसो भासकर्णश् च विरूपाक्षश् च संयुगे

त्या संग्रामात महोदर, महापार्श्व, मत्त, उन्मत्तराक्षस, प्रघस, भासकर्ण आणि विरूपाक्ष हेही होते.

Verse 17

देवान्तको नरान्तश् च त्रिशिराश्चातिकायकः रामेण लक्ष्मणेनैते वानरैः सविभीषणैः

देवांतक, नरांतक, त्रिशिरा आणि अतिकाय—हे महाबलाढ्य योद्धे राम व लक्ष्मण यांनी वानरसेना व विभीषणासह मिळून वध केले।

Verse 18

युध्यमानास्तया ह्य् अन्ये राक्षसा भुवि पातिताः इन्द्रजिन्मायया युध्यन् रामादीन् सम्बबन्ध ह

तिच्याशी युद्ध करत असताना इतर राक्षसही भूमीवर पाडले गेले; आणि इंद्रजिताने मायायुद्ध करून रामादींना बांधून टाकले।

Verse 19

वरदत्तैर् नागबाणैः ओषध्या तौ विशल्यकौ विशल्ययाब्रणौ कृत्वा मारुत्यानीतपर्वते

वरदानाने प्राप्त नागबाणांनी पीडित त्या दोघांतील बाण औषधीच्या प्रभावाने काढून त्यांना शल्यरहित केले; आणि ‘विशल्या’ औषधीने जखमा भरून काढल्या—हे सर्व मारुतीने आणलेल्या पर्वतावर घडले।

Verse 20

हनूमान् धारयामास तत्रागं यत्र संस्थितः निकुम्भिलायां होमादि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः

हनुमानाने तो जिथे तो उभा होता तिथेच त्याला रोखून धरले; आणि निकुंभिलेत होमादी कर्म करीत असलेल्या त्या शत्रूला लक्ष्मणाने अवरुद्ध केले।

Verse 21

शरैर् इन्द्रजितं वीरं युद्धे तं तु व्यशातयत् रावणः शोकसन्तप्तः सीतां हन्तुं समुद्यतः

युद्धात त्याने बाणांनी वीर इंद्रजिताचा संहार केला; तेव्हा शोकाने व्याकुळ रावण सीतेचा वध करण्यास उद्यत झाला।

Verse 22

अविन्ध्यवारितो राजा रथस्थः सबलो ययौ इन्द्रोक्तो मातली रामं रथस्थं प्रचकार तम्

अडथळा न येता राजा आपल्या सैन्यासह रथावर आरूढ होऊन पुढे गेला. मग इंद्राच्या आज्ञेने मातलीने रामाला रथावर बसवून रथी केले.

Verse 23

रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव रावणो वानरान् हन्ति मारुत्याद्याश् च रावणम्

राम-रावणांचे युद्ध राम-रावणासारखेच अत्यंत घोर झाले. रावण वानरांना मारू लागला, आणि मारुती (हनुमान) आदींनी प्रत्युत्तरादाखल रावणावर प्रहार केला.

Verse 24

रामः शस्त्रैस्तमस्त्रैश् च ववर्ध जलदो यथा तस्य ध्वजं स चिच्छेद रथमश्वांश् च सारथिम्

राम शस्त्र-अस्त्रांनी जलदासारखा उफाळून पुढे सरसावला. त्याने शत्रूचा ध्वज छेदला आणि रथ, घोडे व सारथी यांनाही नष्ट केले.

Verse 25

धनुर्बाहूञ्छिरांस्येव उत्तिष्ठन्ति शिरांसि हि पैतामहेन हृदयं भित्वा रामेण रावणः

छिन्न शिरे धनुष्याच्या भुजांसारखी पुन्हा उभी राहत. पण रामाने पैतामह अस्त्राने त्याचे हृदय भेदले, तेव्हा रावण अखेर कोसळला.

Verse 26

भूतले पातितः सर्वै राक्षसै रुरुदुः स्त्रियः आश्वास्य तञ्च संस्कृत्य रामाज्ञप्तो विभीषणः

तो भूमीवर पडल्यावर सर्व राक्षसांनी वेढलेल्या स्त्रिया रडू लागल्या. तेव्हा रामाच्या आज्ञेने विभीषणाने त्यांना धीर देऊन त्याचे विधिपूर्वक अंत्यसंस्कार केले.

Verse 27

हनूमतानयद्रामः सीतां शुद्धां गृहीतवान् रामो वह्नौ प्रविष्टान्तां शुद्धामिन्द्रादिभिः स्तुतः

हनुमानाने आणलेली शुद्ध सीता रामांनी स्वीकारली. अग्नीत प्रवेश करून शुद्ध झालेली सीता इंद्रादि देवांनी स्तुत केलेल्या रामांनी अंगीकारली.

Verse 28

ब्रह्मणा दशरथेन त्वं विष्णू राक्षसमर्दनः इन्द्रोर्चितो ऽमृतवृष्ट्या जीवयामास वानरान्

तू विष्णू आहेस, राक्षसांचा मर्दन करणारा; ब्रह्मा व दशरथ यांनी तुझी स्तुती केली. इंद्रानेही तुझे अर्चन करून अमृतवृष्टीने वानरांना पुन्हा जीवंत केले.

Verse 29

नागपशैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुहृन्निवारित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रामेण पूजिता जग्मुर् युद्धं दृष्ट्वा दिवञ्च ते रामो विभीषणायादाल् लङ्कामभ्यर्च्य वानरान्

रामांनी पूजिल्यामुळे ते निघून गेले; युद्ध पाहून तेही स्वर्गास गेले. मग रामांनी लंकेचे विधिपूर्वक अभ्यर्चन करून वानरांना विभीषणाच्या स्वाधीन केले.

Verse 30

ससीतः पुष्पके स्थित्वा गतमार्गेण वै गतः दर्शयन् वनदुर्गाणि सीतायै हृष्टमानसः

सीतेसह पुष्पकात बसून राम पूर्वीच्या मार्गानेच गेले. आनंदित मनाने ते सीतेला वाटेतील वनदुर्ग दाखवीत होते.

Verse 31

भरद्वाजं नमस्कृत्य नन्दिग्रामं समागतः भरतेन नतश्चागाद् अयोध्यान्तत्र संस्थितः

भरद्वाजांना नमस्कार करून राम नंदिग्रामास आले. भरताने वंदन केल्यावर ते अयोध्येस गेले आणि तेथेच निवास करू लागले.

Verse 32

वसिष्ठादीन्नमस्कृत्य कौशल्याञ्चैव केकयीम् सुमित्रां प्राप्तराज्यो ऽथ द्विजादीन् सो ऽभ्यपूजयत्

वसिष्ठादी ज्येष्ठांना वंदन करून तसेच कौसल्या, कैकेयी व सुमित्रा यांना नमस्कार करून, राज्य प्राप्त झाल्यावर त्याने ब्राह्मणादींचा विधिपूर्वक सत्कार केला।

Verse 33

वासुदेवं स्वमात्मानम् अश्वमेधैर् अथायजत् सर्वदानानि स ददौ पालयामास सः प्रजाः

त्यानंतर त्याने वासुदेवाला—स्वतःच्या आत्मस्वरूपाला—अश्वमेध यज्ञांनी यथाविधि पूजिले; सर्व प्रकारची दाने दिली आणि प्रजेचे पालन केले।

Verse 34

पुत्रवद्धर्मकामादीन् दुष्टनिग्रहणे रतः सर्वधर्मपरो लोकः सर्वशस्या च मेदिनी नाकालमरणञ्चासीद् रामे राज्यं प्रशासति

राम राज्य चालवीत असताना त्याने धर्म, काम इत्यादी पुरुषार्थांना पुत्राप्रमाणे पोसले आणि दुष्टांच्या निग्रह-दंडात तत्पर राहिला। लोक सर्वधर्मपरायण होते, भूमी सर्व प्रकारचे धान्य देत होती आणि अकाली मृत्यू होत नव्हता।