Adhyaya 3

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः अथ तृतीयो ऽध्यायः कूर्मावतारवर्णनं अग्निर् उवाच वक्ष्ये कूर्मावतारञ्च श्रुत्वा पापप्रणाशनम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

अशा प्रकारे आदिमहापुराण असलेल्या अग्निपुराणातील ‘मत्स्यावतार’ नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला. आता तिसरा अध्याय—‘कूर्मावतारवर्णन’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—मी कूर्मावतार सांगतो; ते ऐकल्याने पापांचा नाश होतो. पूर्वी देव-असुर युद्धात दैत्यांनी देवांचा पराभव केला.

Verse 2

दुर्वाससश् च शापेन निश्रीकाश्चाभवंस्तदा स्तुत्वा क्षीराब्धिगं विष्णुम् ऊचुः पालय चासुरात्

तेव्हा दुर्वासांच्या शापामुळे ते श्री (समृद्धी व तेज) हरपून निष्श्रीक झाले. क्षीरसागरस्थ विष्णूची स्तुती करून ते म्हणाले—“असुरांपासूनही आम्हांला रक्षण करा.”

Verse 3

ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रिये ऽसुराः

हरिने ब्रह्मा इत्यादी देवांना सांगितले—“असुरांशी संधी करा; कारण क्षीरसागराचे मंथन करायचे आहे. अमृतासाठी आणि श्री (लक्ष्मी) मिळविण्याच्या हेतूने असुरही त्यात सहभागी होतील.”

Verse 4

अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे युष्मानमृतभाजो हि कारयामि न दानवान्

कार्याची गरिमा व आवश्यकता असेल तर शत्रूंशीही संधी करावी. कारण मी तुम्हालाच अमृताचा भागी करतो; दानवांना नाही (उन्नत करीत).

Verse 5

तकपाठः संश्रुतं पापनाशनमिति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुरा क्षीराब्धिगमिति ग, घ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः सन्धिं कुरुत चासुररिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाजो हि करिष्यामि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः

येथे काही हस्तलिखितांत पाठभेद नोंदलेले आहेत. त्यानंतर आज्ञा देण्यात आली—“मंदर पर्वताला मंथनदंड करून आणि वासुकीला नेत्र (दोरी) करून, माझ्या सहाय्याने क्षीरसागराचे मंथन करा—अखंड व निष्काळजीपणा न करता.”

Verse 6

विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिमागताः ततो मथितुमारब्धाः यतः पुच्छन्ततः सुराः

विष्णूंनी सांगितलेला करार दैत्यांशी करून देव क्षीरसागराकडे आले. मग सर्प-रज्जूने मंथन सुरू झाले; देवांनी वासुकीच्या पुच्छ-टोकाला धरून उभे राहिले.

Verse 7

फणिनिःश्वाससन्तप्ता हरिणाप्यायिताः सुराः मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिर् अनाधारो ह्य् अपो ऽविशत्

सर्प (वासुकी)च्या फुत्काराच्या श्वासाने तापलेले देव हरि (विष्णू)ने पुन्हा सशक्त केले. समुद्र मथित असताना तो पर्वत आधार नसल्याने पाण्यात बुडून गेला.

Verse 8

कूर्मरूपं समास्थाय दध्रे विष्णुश् च मन्दरम् क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च विषं हालाहलं ह्य् अभूत्

कूर्मरूप धारण करून विष्णूंनी मंदर पर्वताला आधार दिला. आणि क्षीरसागराच्या मंथनातून ‘हालाहल’ नावाचे विष उत्पन्न झाले.

Verse 9

हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठस्ततो ऽभवत् ततो ऽभूद्वारुणी देवी पारिजातस्तु कौस्तुभः

हरिने ते विष कंठात धारण केले, म्हणून तो ‘नीलकंठ’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्यानंतर वारुणी देवी प्रकट झाली; तसेच पारिजात वृक्ष आणि कौस्तुभ मणीही उत्पन्न झाले.

Verse 10

गावश्चाप्सरसो दिव्या लक्ष्मीर्देवी हरिङ्गता पश्यन्तः सर्वदेवास्तां स्तुवन्तः सश्रियो ऽभवन्

दिव्य गायी व अप्सरा प्रकट झाल्या, आणि सुवर्णाङ्गी देवी लक्ष्मीही प्रादुर्भूत झाली. तिला पाहून सर्व देवांनी स्तुती केली व ते श्रीसमृद्ध झाले.

Verse 11

ततो धन्वन्तरिर्विष्णुर् आयुर्वेदप्रवर्तकः बिभ्रत् कमण्डलुम्पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

तेव्हा आयुर्वेदाचे प्रवर्तक विष्णू धन्वंतरीरूपाने प्रकट झाले; अमृताने पूर्ण कमंडलू धारण करून ते उदयास आले।

Verse 12

अमृतं तत्कराद्दैत्या सुरेभ्यो ऽर्धं प्रदाय च गृहीत्वा जग्मुर्जन्माद्या विष्णुः स्त्रीरूपधृक् ततः

तिच्या हातातून अमृत घेऊन दैत्यांनी देवांना त्याचा अर्धा भाग दिला आणि उरलेले घेऊन निघून गेले; तेव्हा विष्णूंनी स्त्रीरूप धारण केले।

Verse 13

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां दैत्याः प्रोचुर्विमोहिताः भव भार्यामृतं गृह्य पाययास्मान् वरानने

तिला अत्यंत रूपसंपन्न पाहून दैत्य मोहित होऊन म्हणाले—“हे वरानने! आमची पत्नी हो; अमृत घेऊन आम्हाला पाज।”

Verse 14

तथेत्युक्त्वा हरिस्तेभ्यो गृहीत्वापाययत्सुरान् चन्द्ररूपधरो राहुः पिबंश्चार्केन्दुनार्पितः

“तथास्तु” असे म्हणून हरिने ते घेऊन देवांना पाजले; राहूही चंद्ररूप धारण करून सूर्य व चंद्र यांच्या मध्ये बसविला जाऊन पिऊ लागला।

Verse 15

तु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निःश्वाससंग्लाना इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ततो हर इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रदर्शक इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अकन्दुसूचित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिणाप्यरिणा च्छिन्नं स राहुस्तच्छिरः पृथक् कृपयामरतान्नीतं वरदं हरिमब्रवीत्

हरिणे—अगदी शत्रूनेही—छिन्न केल्यावर राहूचे शिर वेगळेच राहिले; मग करुणेने त्याला अमरांकडे नेण्यात आले आणि त्याने वरदायी हरिला निवेदन केले।

Verse 16

राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः तस्मिन् कले च यद्दानं दास्यन्ते स्यात् तदक्षयं

राहू उन्मत्त झाला की तो चंद्र व सूर्याला ग्रासतो—हेच ग्रहाने घडविलेले ग्रहण होय. त्या काळी जे दान दिले जाते ते अक्षय पुण्यफल देणारे ठरते.

Verse 17

तथेत्याहाथ तं विष्णुस् ततः सर्वैः सहामरैः स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तः प्रदर्शय

“तथास्तु” असे म्हणत विष्णूंनी त्याला संबोधिले. नंतर सर्व देवांच्या साक्षीने, स्त्रीरूपाचा त्याग करून, हरीच्या आज्ञेप्रमाणे त्याने आपले खरे स्वरूप प्रकट केले.

Verse 18

दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः

भगवान् हरीने रुद्राला स्त्रीरूप दाखविले. हरीच्या मायेमुळे मोहित झालेला शंभू गौरीला सोडून त्या स्त्रीच्या मागे गेला.

Verse 19

नग्न उन्मत्तरूपो ऽभूत् स्त्रियः केशानधारयत् अगाद्विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावच्च ताङ्गताम्

तो नग्न झाला आणि उन्मत्तासारखा दिसू लागला. त्याने स्त्रियांचे केस धरले; मग केस सोडून तो धावला, आणि ती स्त्रीही त्याच्या मागे धावत तिथे पोहोचली.

Verse 20

स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि तत्र तत्राभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च

हराचे (शिवाचे) वीर्य जिथे जिथे स्खलित झाले, तिथे तिथे लिंगांचे आणि सुवर्णाचेही पवित्र क्षेत्र निर्माण झाले.

Verse 21

मायेयमिति तां ज्ञात्वा स्वरूपस्थो ऽभवद्धरः शिवमाह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे

तिला “ही माया आहे” असे जाणून हरि आपल्या स्वरूपात स्थिर झाले. मग त्यांनी शिवास म्हटले—“हे रुद्र, खरोखर तूच माझी माया जिंकली आहेस.”

Verse 22

न जेतुमेनां शक्तो मे त्वदृते ऽन्यः पुमान् भुवि अप्राप्याथामृतं दैत्या देवैर् युद्धे निपातिताः त्रिदिवस्थाः सुराश्चासन् यः पठेत् त्रिदिवं व्रजेत्

तुझ्यावाचून पृथ्वीवर दुसरा कोणताही पुरुष माझ्यासाठी तिला जिंकण्यास समर्थ नाही. पुढे अमृत न मिळाल्याने दैत्य देवांशी युद्धात पडले आणि सुरगण स्वर्गात स्थिर राहिले. जो याचा पाठ करील तो स्वर्गास जाईल.