Sarga 115
पादुकाभिषेकः · The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
अयोध्याकाण्ड
അയോധ്യയിൽ മാതാക്കളെ സുരക്ഷിതമായി പാർപ്പിച്ച ശേഷം, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിട്ടും ദൃഢവ്രതനായ ഭരതൻ സഭയിലെ മുതിർന്നവരെയും ഗുരു വസിഷ്ഠനെയും വന്ദിച്ച് നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോകാൻ അനുമതി അപേക്ഷിക്കുന്നു. രാമനില്ലാതെ രാജസുഖം അനുഭവിക്കില്ല; രാമവിയോഗത്തിൽ ഭരണം ആസ്വദിക്കുന്നതിനെക്കാൾ ദുഃഖത്തോടെ തന്നെ വസിക്കുമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. മന്ത്രിമാരും വസിഷ്ഠനും അവന്റെ ഭ്രാതൃഭക്തിയും ധർമ്മമാർഗ്ഗനിഷ്ഠയും പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭരതൻ രഥം ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ച് ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം, ബ്രാഹ്മണ ആചാര്യർ മുൻപിൽ നടക്കെ പുറപ്പെടുന്നു; വിളിക്കാതെയും സൈന്യവും നഗരജനവും പിന്തുടരുന്നത് അവന്റെ തീരുമാനത്തിന് ജനസമ്മതം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നന്ദിഗ്രാമത്തിലെത്തി ഭരതൻ രാമന്റെ സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളുള്ള പാദുകകൾ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു, രാജ്യം രാമൻ തനിക്കു ‘ന്യാസം’ ആയി ഏല്പിച്ച ധർമ്മഭാരമാണെന്ന്—സന്ന്യാസിയെപ്പോലെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ട ട്രസ്റ്റാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. പാദുകകളെ ധർമ്മാസനത്തിന്റെ പ്രതീകമായി പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, അവയുടെ മേൽ കുടയും ചാമരവും പോലുള്ള രാജചിഹ്നങ്ങൾ ധരിപ്പിക്കണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. രാമൻ മടങ്ങിവരുവോളം രാജ്യം സംരക്ഷിക്കുകയും, അദ്ദേഹം വന്നാൽ അയോധ്യയും രാജ്യവും അദ്ദേഹത്തിന് സമർപ്പിച്ച് വീണ്ടും സേവകനായി നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. അവസാനം ഭരതൻ വൽക്കലധാരിയും ജടാധാരിയും ആയ തപസ്വിയെപ്പോലെ ജീവിച്ച് പാദുകകളുടെ അധീനതയിൽ മാത്രം ഭരണം നടത്തുന്നു; എല്ലാ കാര്യങ്ങളും അർപ്പണങ്ങളും ആദ്യം പാദുകകൾക്ക് നിവേദിച്ച് ഭരണത്തെ ഉത്തരവാദിത്വമുള്ള ന്യാസപാലനമാക്കി മാറ്റുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः ।भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥१॥
അനന്തരം ദൃഢവ്രതനായ ഭരതൻ അയോധ്യയിൽ മാതാക്കളെ സ്ഥാപിച്ച്, ശോകത്താൽ ദഹിച്ച ഹൃദയത്തോടെ ഗുരുജനങ്ങളോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः ।तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥२॥
ഇന്ന് നിങ്ങളൊക്കെയും വിടപറഞ്ഞ് ഞാൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോകും; അവിടെ രാഘവനില്ലാതെ ഈ മുഴുവൻ ദുഃഖവും സഹിക്കും.
Verse 3
गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥३॥
രാജാവ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കു പോയി; എന്റെ ഗുരുസമാനനായ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവ് വനത്തിൽ വസിക്കുന്നു. രാജ്യഭാരമേറ്റെടുക്കാൻ ഞാൻ രാമനെ കാത്തിരിക്കും; മഹായശസ്സുള്ള യഥാർത്ഥ രാജാവ് അവൻ തന്നേ॥
Verse 4
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥४॥
മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ ശുഭവചനം കേട്ടപ്പോൾ, എല്ലാ മന്ത്രിമാരും രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനും മറുപടി പറഞ്ഞു॥
Verse 5
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥५॥
ഹേ ഭരതാ, സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴത്തിൽ നിന്നു നീ പറഞ്ഞ വചനം അത്യന്തം പ്രശംസനീയമാണ്; അത്തരം ആചരണം നിനക്കേ യോജിക്കുന്നു॥
Verse 6
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥६॥
നീ എപ്പോഴും ബന്ധുപ്രിയൻ, സഹോദരന്മാരോടുള്ള സൗഹൃദത്തിൽ സ്ഥിരൻ, ആര്യമാർഗ്ഗത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ; നിന്റെ നിശ്ചയം ആരാണ് അംഗീകരിക്കാതിരിക്കുക?॥
Verse 7
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥७॥
മന്ത്രിമാരുടെ തനിക്കിഷ്ടമായ, ആഗ്രഹത്തിനൊത്ത പ്രിയവാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, അവൻ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു: “എന്റെ രഥം കെട്ടിപ്പൊരുക്കുക.”॥
Verse 8
प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः ।आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥८॥
പ്രഹർഷിതമുഖനായ ശ്രീമാൻ ഭരതൻ എല്ലാ മാതാക്കളോടും നമസ്കരിച്ചു; ശത്രുഘ്നനോടുകൂടെ രഥത്തിൽ आरोഹിച്ചു.
Verse 9
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥९॥
ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ കയറി; മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും ചുറ്റിനിൽക്കെ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 10
अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः ।प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत् ॥१०॥
വസിഷ്ഠനെ മുൻപാക്കി എല്ലാ ഗുരുവര്യ ദ്വിജന്മാരും കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് മുന്നിൽ നടന്നു; നന്ദിഗ്രാമം ഉള്ള ദിശയിലേക്കു അവർ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 11
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् ।प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥११॥
ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, വിളിക്കാതെയിരുന്നിട്ടും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ സൈന്യവും പുറപ്പെട്ടു; നഗരത്തിലെ എല്ലാ പൗരന്മാരും കൂടെ നീങ്ങി.
Verse 12
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके ॥१२॥
ധർമ്മാത്മാവും സഹോദരസ്നേഹനിധിയുമായ ഭരതൻ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന്, രാമന്റെ പാദുകകൾ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു, വേഗത്തിൽ നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി.
Verse 13
ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥१३॥
അനന്തരം ഭരതൻ വേഗത്തിൽ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; രഥത്തിൽ നിന്ന് ഉടൻ ഇറങ്ങി, ഗുരുജനങ്ങളോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 14
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम् ।योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ॥१४॥
ഈ രാജ്യം എന്റെ സഹോദരൻ തന്നേ എനിക്ക് ന്യാസമായി ഏല്പിച്ചിരിക്കുന്നു; രാജ്യത്തിന്റെ യോഗക്ഷേമഭാരം വഹിക്കുന്ന, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈ പാദുകകളും എനിക്ക് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 15
भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः ।अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ॥१५॥
അപ്പോൾ ഭരതൻ ന്യാസമായ ആ പാദുകകൾ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു; ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച ഹൃദയത്തോടെ, രാജ്യത്തിന്റെ സമസ്ത പ്രജാസമൂഹമായ സഭയോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 16
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ ।आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम ॥१६॥
ഉടൻ രാജച്ഛത്രം ഉയർത്തുക; ഇവ രണ്ടും എന്റെ സഹോദരന്റെ ആര്യപാദങ്ങളെന്നായി ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്റെ ഗുരുസമനായ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഈ പാദുകകളാൽ രാജ്യത്തിൽ ധർമ്മം സ്ഥാപിതമായി നിലനിൽക്കും.
Verse 17
भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम् ।तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥१७॥
സ്നേഹവശാൽ എന്റെ സഹോദരൻ ഈ ന്യാസം എനിക്കു ഏല്പിച്ചിരിക്കുന്നു; രാഘവന്റെ വരവുവരെ ഞാൻ ഈ അമാനത്ത് സംരക്ഷിക്കും.
Verse 18
क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम् ।चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥१८॥
ഉടൻ തന്നെ ഞാൻ സ്വയം ഇവയെ വീണ്ടും രാഘവനോടു ചേർക്കും; ഈ പാദുകകളോടൊപ്പം ശ്രീരാമന്റെ ചരണയുഗളത്തെ ഞാൻ ദർശിക്കും.
Verse 19
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥१९॥
അപ്പോൾ രാഘവനോടു പുനർമിലനം ലഭിക്കുമ്പോൾ ഈ ഭാരത്തിൽ നിന്നു മോചിതനായി, രാജ്യം പൂജ്യഗുരുവിന് സമർപ്പിച്ച് ഗുരുസേവാവ്രതത്തിൽ ഞാൻ ജീവിക്കും.
Verse 20
राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥२०॥
രാഘവനോടു ഏല്പിക്കപ്പെട്ട ഈ ചുമതല—ഈ ശ്രേഷ്ഠ പാദുകകൾ, ഈ രാജ്യം, അയോധ്യാനഗരം—തിരികെ സമർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ പാപമുക്തനാകും.
Verse 21
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥२१॥
കാകുത്സ്ഥനായ രാമൻ അഭിഷിക്തനായി ജനങ്ങൾ ഹർഷത്തോടെ ആനന്ദിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ പ്രീതിയും യശസ്സും രാജ്യം ഭരിക്കുന്നതിൽ നിന്നുള്ള സന്തോഷത്തേക്കാൾ നാലിരട്ടി ആയിരിക്കും.
Verse 22
एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः ।नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह ॥२२॥
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചു ദീനനായി, മഹായശസ്സുള്ള ഭരതൻ ദുഃഖിതനായി മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നന്ദിഗ്രാമത്തെ ആസ്ഥാനമാക്കി രാജ്യം ഭരിച്ചു.
Verse 23
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा ॥२३॥
അപ്പോൾ പ്രഭുവിനേപ്പോലെ തേജസ്സുള്ള വീരനായ ഭരതൻ വൽക്കലവസ്ത്രം ധരിച്ചു ജടാധാരിയായി, മുനിവേഷം സ്വീകരിച്ച്, സൈന്യസഹിതം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു.
Verse 24
रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः ।भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ॥२४॥पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ।
രാമന്റെ വരവിനെ ആകാംക്ഷയോടെ കാത്തിരുന്ന സഹോദരസ്നേഹിയായ ഭരതൻ, സഹോദരവചനത്തിന് അനുസരിക്കുന്നവനും പ്രതിജ്ഞയിൽ അചഞ്ചലനുമായവനായി, പാദുകകൾക്ക് അഭിഷേകം നടത്തി പിന്നെ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ വസിച്ചു.
Verse 25
स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं ।भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन् ॥२५॥
അവൻ തന്നേ രാജഛത്രവും ചാമരവും വഹിച്ചു; ഭരതൻ രാജകാര്യങ്ങളിലെ എല്ലാ ആജ്ഞകളും ആദ്യം പാദുകാദ്വയത്തിന് സമർപ്പിച്ചശേഷം മാത്രമേ നടപ്പാക്കിയുള്ളൂ.
Verse 26
ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके ।तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥२६॥
പിന്നീട് ശ്രീമാനായ ഭരതൻ ആര്യപാദുകകൾക്ക് അഭിഷേകം നടത്തി, എപ്പോഴും അവയ്ക്കു കീഴടങ്ങിയവനായി രാജ്യം ഭരിച്ചു.
Verse 27
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् ।स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत् ॥२७॥
അപ്പോൾ ചെറിയതോ വലുതോ ഏതൊരു കാര്യം വന്നാലും, അല്ലെങ്കിൽ അതിമൂല്യമുള്ള ഒരു ഉപഹാരം കൊണ്ടുവന്നാലും, ഭരതൻ ആദ്യം പാദുകാദ്വയത്തിന് നിവേദനം ചെയ്ത് പിന്നെ യഥാവിധി പ്രവർത്തിച്ചു.
Inside Sarga 115
Voices in this sarga
- Bharata
- Vasistha
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Bharata should assume kingship as possession or preserve it as delegated duty in Rama’s absence. Bharata resolves it by treating the kingdom as a trust deposited by Rama and by installing Rama’s sandals as the authoritative symbol, thereby refusing personal appropriation of power while maintaining administrative continuity.
Authority is legitimate when subordinated to dharma rather than desire: governance can be exercised as stewardship with accountability, ritual-symbolic restraint, and transparent intent. Bharata’s conduct models how grief and duty can coexist—renunciation expressed not by abandoning responsibility, but by refusing ownership of it.
Ayodhya and Nandigrāma are the principal locales, marking a shift from the royal capital to a liminal regency-seat. Culturally, the chapter highlights consecration practices (abhiṣeka) applied to a symbolic regent (the sandals), alongside royal insignia (parasol, chamaras) that publicly encode legitimacy and the continuity of rājadharma.
Ask anything about Sarga 115 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
