Sarga 115

Verse 1

ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः ।भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत् ॥१॥

Bharata ne Ayodhya mein sab maon ko theek se bitha diya. Apna vrat pakka rakha, lekin dil dukh se jala raha tha. Phir unhone bade logon se baat ki.

Verse 2

नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः ।तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥२॥

Aaj main sabse mil ke chalta hoon. Main Nandigram jaa raha hoon. Wahan Raghav ke bina saara dukh sahunga.

Verse 3

गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥३॥

Raja swarg chala gaya hai. Mera bada bhai jo mere guru jaisa hai, woh jungle mein reh raha hai. Main Rama ka wait kar raha hoon ki woh rajya sambhale. Wahi hamara sachcha raja hai, sabse bada aur naam wala.

Verse 4

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः ।अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः ॥४॥

Bharat ke yeh acche baat sun ke, sab mantri khush ho gaye. Vasishtha bhi, jo raja ke purohit the, unhone bhi haami bhari.

Verse 5

सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत् ॥५॥

Bharat, tune jo baat kahi hai, bahut acchi hai. Tune apne bhai ke liye jo pyaar dikhaya, usi se yeh baat nikli hai. Yeh tujhe bilkul suit karta hai.

Verse 6

नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥६॥

Tu hamesha apne logon ke saath rehta hai. Apne bhaiyon se pyaar rakhta hai. Sahi raaste par chal raha hai. Aisa insaan kaun hoga jo tujhe theek na kahe?

Verse 7

मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति ॥७॥

Mantriyon ki baat sun ke Bharat khush ho gaya. Unhone apne rath wale ko kaha, mera rath taiyaar karo.

Verse 8

प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः ।आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः ॥८॥

Bharata khush se chehra lekar sab maaton ko pranam kiya. Phir Shatrughna ke saath rath pe baith gaya.

Verse 9

आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः ॥९॥

Bharata aur Shatrughna dono jaldi se rath pe chadh gaye. Woh dono bahut khush the. Mantri aur pandit log unke saath the.

Verse 10

अग्रतो गुरवः सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः ।प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत् ॥१०॥

Sab bade log aage chale gaye. Vasishtha sabse pehle the. Sab log poorab ki taraf dekh ke chal diye. Nandigram ki taraf ja rahe the.

Verse 11

बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् ।प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः ॥११॥

Jab Bharata nikla, toh poora fauj bhi saath mein chal pada. Haathi, ghode, rath, sab the. Kisi ne unhe bulaya nahi, phir bhi sab chale aaye. Shehar ke log bhi saath chale gaye.

Verse 12

रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके ॥१२॥

Bharata rath mein baith ke jaldi se Nandigram pahunch gaye. Apne bhai se bahut pyaar karte the. Ram ki padukain sar pe rakh ke le ja rahe the.

Verse 13

ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः ।अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह ॥१३॥

Bharata jaldi se Nandigram ke andar gaye. Rath se utar ke seedha bade logon se baat ki. Unhone kuch kaha.

Verse 14

एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम् ।योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ॥१४॥

Mere bhai ne mujhe yeh rajya diya tha apne hathon se, ek tarah ki amanat ki tarah. Aur yeh sonay se sajdi hui chappal bhi mere paas rakhi gayi thi. Yeh rajya ki suraksha aur khushali ka zimma le ke aayi hain.

Verse 15

भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः ।अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम् ॥१५॥

Phir Bharat ne woh chappal sar pe rakh liya. Woh bahut dukhi tha, dil jal raha tha. Usne pure sabha ke logon se baat ki.

Verse 16

छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ ।आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम ॥१६॥

Jaldi se chhatr uthao. Yeh chappal mere bhai ke charan ki tarah hai, main maanta hoon. In chappalon se hi rajya mein dharam khada rahega. Yeh mere guru bhai ki chappal hai.

Verse 17

भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम् ।तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥१७॥

Mere bhai ne pyaar se mujh par bharosa kiya tha. Main is amanat ko tab tak nahi todunga jab tak Ram wapas nahi aate.

Verse 18

क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम् ।चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥१८॥

Jaldi hi main in chappalon ko wapas Ram ke paas le jaunga. Phir main Ram ke charan in chappalon ke saath dekh paunga.

Verse 19

ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥१९॥

Jab Raghav se mil jaunga, tab mera bojh utar jayega. Rajya wapas guru ko de dunga. Phir main unki seva mein rehunga.

Verse 20

राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥२०॥

Raghav ko yeh charan paduka wapas de dunga. Rajya aur Ayodhya bhi de dunga. Tab mera paap dhul jayega.

Verse 21

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम् ॥२१॥

Jab Ram rajya ki baithak pe baithenge, log khush honge. Tab meri khushi aur mere naam ki value char guna badh jayegi.

Verse 22

एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः ।नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह ॥२२॥

Bharat dukh mein roya. Woh bada naam wala tha. Usne Nandigram mein rajya sambhala. Mantri log bhi saath the.

Verse 23

स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा ॥२३॥

Bharata ne rishi ka roop liya. Bark ke kapde pehne, jatte baandh liye. Woh Nandigram mein apni sena ke saath raha. Dikhta mein prabhu jaisa tha, par dil mein bahadur tha.

Verse 24

रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः ।भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा ॥२४॥पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा ।

Bharata bas Ram ke wapas aane ka wait karta tha. Apne bhai se bahut pyaar karta tha. Bhai ki baat maanta tha, apni promise nahi toda. Ram ki khadaun ko raj gaddi pe bithaya, phir Nandigram mein raha.

Verse 25

स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं ।भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन् ॥२५॥

Bharata khud chhat pakadta tha, mor pankh hilata tha. Har kaam pehle Ram ki khadaun se poochhta tha. Phir woh kaam karta tha.

Verse 26

ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके ।तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा ॥२६॥

Phir Bharata ne Ram ki khadaun ko raj singhasan pe bithaya. Uske baad se rajya unhi khadaun ke naam pe chalaya. Kabhi khud ko raja nahi bola.

Verse 27

तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् ।स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत् ॥२७॥

Jab bhi koi chhota kaam aata tha, ya koi mehnga gift aata tha, Bharata pehle Ram ki khadaun ke saamne rakhta tha. Phir hi woh kaam karta tha. Har baar aisa hi karta tha.