Adhyaya 33
Mārkaṇḍeya’s Birth and Boon; Puṣkara’s Glory; Rāma’s Śrāddha; Refuge-Hymn to Śiva
ഭീഷ്മൻ ചോദിച്ചു—പുഷ്കരത്തിൽ രാമന് മാർകണ്ഡേയനിൽ നിന്ന് ഉപദേശം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു, അവരുടെ സംഗമം എങ്ങനെ നടന്നു? പുലസ്ത്യൻ പറയുന്നു—മൃകണ്ഡുവിന് മാർകണ്ഡേയൻ ജനിച്ചു; ഒരു ജ്ഞാനി അല്പായുസ്സെന്ന പ്രവചനം പറഞ്ഞു. തുടർന്ന് ഉപനയനം നടന്നു; സപ്തർഷികൾ ബ്രഹ്മാവിനോട് അപേക്ഷിച്ചതോടെ ബ്രഹ്മാവ് മാർകണ്ഡേയന് തനിക്കു തുല്യമായ ദീർഘായുസ്സിന്റെ വരം നൽകി. പിന്നീട് പുഷ്കര-മാഹാത്മ്യം. രാമൻ പുഷ്കരത്തിലേക്ക് ചെന്നു അത്രിയെയും മാർകണ്ഡേയനെയും കണ്ടുമുട്ടി, കുതപകാലത്ത് ദശരഥനുവേണ്ടി ശ്രാദ്ധം വിധിപൂർവ്വം നടത്തുന്നു—കാലം, ദ്രവ്യങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ എന്നിവ വിശദമായി പറയുന്നു. സ്വപ്നദർശനവും പിതൃസന്നിധിയും പിതൃതത്ത്വത്തിന്റെ മഹിമ ഉറപ്പിക്കുന്നു. മര്യാദാ പർവതത്തിൽ രാമൻ ശിവശരണാഗതിസ്ഥോത്രം ദീർഘമായി പാടുന്നു. രുദ്രൻ പ്രസന്നനായി വരങ്ങളും ആശീർവാദങ്ങളും നൽകി, ദേവകാര്യസാധനത്തിനായി ദിവ്യ ആജ്ഞ നൽകുന്നു; തീർത്ഥം, ശ്രാദ്ധവിധി, അവതാരലക്ഷ്യം എന്നിവ ഒരുമിച്ച് ചേർക്കപ്പെടുന്നു.
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । मार्कंडेयेन वै रामः कथमत्र प्रबोधितः । कथं समागमो भूतः कस्मिन्काले कदा मुने
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനേ, ഇവിടെ മാർകണ്ഡേയൻ രാമനെ എങ്ങനെ ബോധിപ്പിച്ചു? അവരുടെ സംഗമം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു—ഏത് കാലത്ത്, എപ്പോൾ?”
Verse 2
मार्कंडेयः कस्य सुतः कथं जातो महातपाः । नाम्नोऽस्य निगमं ब्रूहि यथाभूतं महामुने
ഹേ മഹാമുനേ! സത്യമായി പറയുക—മഹാതപസ്വിയായ മാർകണ്ഡേയൻ ആരുടെ പുത്രനാണ്? അവൻ എങ്ങനെ ജനിച്ചു? കൂടാതെ അവന്റെ നാമോത്ഭവവും നാമവ്യുത്പത്തിയും സംഭവിച്ചതുപോലെ വിശദീകരിക്കണമേ।
Verse 3
पुलस्त्य उवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयोद्भवं पुनः । पुराकल्पे मुनिः पूर्वं मृकंडुर्नाम विश्रुतः
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും മാർകണ്ഡേയന്റെ ജന്മവൃത്താന്തം നിന്നോട് പറയും. പുരാതന കല്പത്തിൽ മുമ്പ് മൃകണ്ഡു എന്ന പ്രസിദ്ധ മുനി ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 4
भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तप्तवांस्तपः । तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे
ഭൃഗുവിന്റെ പുത്രനായ മഹാഭാഗ്യവാൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ തപസ്സു ചെയ്തു. വനാന്തരത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ അവന്നു അപ്പോൾ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു।
Verse 5
सपंचवार्षिको भूतो बाल एव गुणाधिकः । ज्ञानिना स तदा दृष्टो भ्रमन्बालस्तदांगणे
അവൻ അഞ്ചുവയസ്സുള്ള ബാലനായിരുന്നിട്ടും ഗുണങ്ങളിൽ അത്യധികനായിരുന്നു. അപ്പോൾ ഒരു ജ്ഞാനി അവനെ കണ്ടു—ആ ബാലൻ ആ പ്രാകാരത്തിൽ ചുറ്റി നടന്നു കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 6
स्थित्वा स सुचिरं कालं भाव्यर्थं प्रत्यबुध्यत । तस्य पित्रा स वै पृष्टः कियदायुः सुतस्य मे
അവൻ ദീർഘകാലം നിലകൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്ന കാര്യത്തെ ഗ്രഹിച്ചു. തുടർന്ന് അവന്റെ പിതാവ് അവനോട് ചോദിച്ചു—“എന്റെ പുത്രന്റെ ആയുസ്സ് എത്ര?”
Verse 7
संख्यायाचक्ष्व वर्षाणि तस्याल्पान्यधिकानि वा । मृकंडुनैवमुक्तस्तु स ज्ञानी वाक्यमब्रवीत्
“അവന്റെ ആയുസ്സിന്റെ വർഷസംഖ്യ പറയുക—അത് കുറവായാലും കൂടുതലായാലും.” മൃകണ്ഡു ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതോടെ ആ ജ്ഞാനി ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 8
षण्मासमायुः पुत्रस्य धात्रा सृष्टं मुनीश्वर । नैव शोकस्त्वया कार्यः सत्यमेतदुदाहृतम्
ഹേ മുനീശ്വരാ, ധാതാവ് (സ്രഷ്ടാവ്) നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ ആയുസ്സ് വെറും ആറുമാസമെന്നു നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശോകിക്കേണ്ട; ഇതു സത്യമെന്നു പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 9
स तच्छ्रुत्वा वचो भीष्म ज्ञानिना यदुदाहृतम् । अथोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा
ഹേ ഭീഷ്മാ, ജ്ഞാനി ഉച്ചരിച്ച ആ ഭീഷണമായ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം ബാലന്റെ പിതാവ് അപ്പോൾ അവന്റെ ഉപനയനസംസ്കാരം നടത്തി.
Verse 10
आह चैनं पितापुत्रमृषींस्त्वमभिवादय । एवमुक्तः स वै पित्रा प्रहृष्टश्चाभिवादने
അപ്പോൾ പിതാവ് പുത്രനോട്, “നീ ഋഷിമാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുക” എന്നു പറഞ്ഞു. പിതാവിന്റെ വാക്കുകേട്ട് പുത്രൻ സന്തോഷത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു.
Verse 11
न वर्णा वर्णतां वेत्ति सर्ववर्णाभिवादनः । पंचमासास्त्वतिक्रांता दिवसाः पंचविंशतिः
അവൻ വർണ്ണഭേദം അറിയുന്നില്ല; എങ്കിലും എല്ലാ വർണ്ണക്കാരും അവനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു. അഞ്ചുമാസം കഴിഞ്ഞു; കൂടാതെ ഇരുപത്തിയഞ്ച് ദിവസവും.
Verse 12
मार्गेणाथ समायाता ऋषयस्तत्र सप्त वै । बालेन तेन ते दृष्टाः सर्वे चाप्यभिवादिताः
ഹേ നാഥാ, വഴിയിലൂടെ അവിടെ ഏഴ് ഋഷിമാർ എത്തി. ആ ബാലൻ അവരെ എല്ലാവരെയും കണ്ടു, ഓരോരുത്തർക്കും വിധിപൂർവ്വം പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 13
आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दंडमेखली । उक्त्वैवं ते पुनर्बालमपश्यन्क्षीणजीवितम्
അവർ “ആയുഷ്മാൻ ഭവ” എന്നു പറഞ്ഞു; ദണ്ഡവും മേഖലയും ധരിച്ച ആ ബാലൻ (അവിടെ നിന്നു). എന്നാൽ അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് വീണ്ടും നോക്കിയപ്പോൾ, ബാലന്റെ ജീവശക്തി ക്ഷീണിച്ചിരുന്നതായി കണ്ടു.
Verse 14
दिनानि पंच तस्यायुर्ज्ञात्वा भीताश्च ते नृप । तं गृहीत्वा बालकं च गतास्ते ब्रह्मणोंतिकम्
ഹേ നൃപാ, അവന്റെ ആയുസ്സ് വെറും അഞ്ചു ദിവസമെന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ അവർ ഭീതരായി. ആ ബാലനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് അവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പോയി.
Verse 15
प्रतिमुच्य च तं राजन्प्रणिपेतुः पितामहम् । अयमावेदितस्तैस्तु तेन ब्रह्माभिवादितः
ഹേ രാജാ, അവനെ വിട്ട് അവർ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രണിപാതം ചെയ്തു. അവർ അറിയിച്ചതിനാൽ ആ ബാലനും ബ്രഹ്മാവിനെ വിധിപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു.
Verse 16
चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तः स ऋषिसन्निधौ । ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात्
ഋഷികളുടെ സന്നിധിയിൽ ബ്രഹ്മാവ് ആ ബാലൻ ചിരായുസ്സുള്ളവനാകും എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു. പിതാമഹന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ആ മുനിമാർ സന്തോഷിച്ചു.
Verse 17
पितामह ऋषीन्दृष्ट्वा प्रोवाच विस्मयान्वितः । कार्येण येन चायातः कोयं बालो निवेद्यताम्
ഋഷിമാരെ കണ്ട പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് വിസ്മയത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഏതു കാര്യമൂലം നിങ്ങൾ വന്നിരിക്കുന്നു? ഈ ബാലൻ ആരാണ്? അറിയിക്കപ്പെടട്ടെ.”
Verse 18
ततस्त ऋषयो राजन्सर्वं तस्मै न्यवेदयन् । पुत्रो मृकंडोः क्षीणायुः सायुषं कुरु बालकम्
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജാവേ, ആ ഋഷിമാർ എല്ലാം അദ്ദേഹത്തോട് അറിയിച്ചു—“മൃകണ്ഡുവിന്റെ പുത്രൻ അൽപായുസ്സുള്ളവൻ; ഈ ബാലനെ ദീർഘായുസ്സുള്ളവനാക്കുക.”
Verse 19
अल्पायुषस्त्वस्य मुनिर्बध्वेमां चापि मेखलाम् । यज्ञोपवीतं दंडं च दत्वा चैनमबोधयत्
അവന്റെ അൽപായുസ്സ് കണ്ട മുനി ഈ മേഖല കെട്ടി; യജ്ഞോപവീതവും ദണ്ഡവും നൽകി അവനെ ഉപദേശിച്ചു.
Verse 20
यं कंचित्पश्यसे बाल भ्रमंतं भूतले जनम् । तस्याभिवादः कर्तव्य एवमाह पिता वचः
“കുഞ്ഞേ, ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഏതു മനുഷ്യനെയെങ്കിലും നീ കണ്ടാൽ, അവനോട് അഭിവാദ്യം ചെയ്യണം”—എന്ന് പിതാവ് പറഞ്ഞു.
Verse 21
अभिवादनशीलोयं क्षितौ दृष्टः परिभ्रमन् । तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह
ഹേ പിതാമഹാ, ഈ അഭിവാദനശീലൻ ഭൂമിയിൽ പരിഭ്രമിക്കുന്നതായി കണ്ടു—തീർത്ഥയാത്രയുടെ അവസരത്തിൽ, ദൈവയോഗത്താൽ.
Verse 22
चिरायुर्भव पुत्रेति प्रोक्तोसौ तत्र बालकः । कथं वचो भवेत्सत्यमस्माकं भवता सह
അവിടെ ആ ബാലനോട്— “പുത്രാ, ദീർഘായുസ്സുള്ളവനാകുക” എന്നു പറഞ്ഞു. അവൻ ചോദിച്ചു— “നിങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഞങ്ങളുടെ വാക്ക് എങ്ങനെ സത്യമാകും?”
Verse 23
एवमुक्तस्तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः । ऋतवाक्यादियं भूमिः संस्थिता सर्वतोभया
അവർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു— “ഋതവാക്യാദി മൂലം ഈ ഭൂമി എല്ലാദിക്കിലും ഭയരഹിതമായി സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു.”
Verse 24
ब्रह्मोवाच । मत्समश्चायुषा बालो मार्कंडेयो भविष्यति । कल्पस्यादौ तथाचांते मतो मे मुनिसत्तमः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു— “ഈ ബാലൻ മാർകണ്ഡേയൻ ആയുസ്സിൽ എനിക്കു തുല്യനായിരിക്കും. കല്പത്തിന്റെ ആദിയിലും അതുപോലെ അന്തത്തിലും, എന്റെ കണക്കിൽ അവൻ മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.”
Verse 25
एवं ते मुनयो बालं ब्रह्मलोके पितामहात् । संसाध्य प्रेषयामासुर्भूयोप्येनं धरातलम्
ഇങ്ങനെ ആ മുനിമാർ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിലൂടെ ബാലന്റെ കാര്യം സാധിപ്പിച്ച്, അവനെ വീണ്ടും ഭൂമിയിലേക്കു അയച്ചു.
Verse 26
तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कंडेयो निजं गृहम् । जगाम तेषु यातेषु पितरं स्वमथाब्रवीत्
വിപ്രന്മാർ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് പോയപ്പോൾ മാർകണ്ഡേയൻ തന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോയി; അവർ പോയശേഷം അവൻ തന്റെ പിതാവിനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 27
ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । दीर्घायुश्च कृतश्चास्मि वरान्दत्वा विसर्जितः
ബ്രഹ്മതത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്ന മുനിമാർ എന്നെ ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; അവർ എനിക്ക് ദീർഘായുസ്സ് നൽകി, വരങ്ങൾ നൽകി പിന്നെ വിടയാക്കി।
Verse 28
एतदन्यच्च मे दत्तं गतं चिंताकरं तव । कल्पस्यादौ तथा चांते भविष्ये समनंतरे
ഇതുകൂടാതെ മറ്റൊന്നും ഞാൻ നൽകിയിട്ടുണ്ട്; അത് നിനക്കു ചിന്താകാരണമാകുന്നു—കൽപ്പത്തിന്റെ ആദിയിലും, അന്ത്യത്തിലും, അടുത്ത ഭാവിയിലും।
Verse 29
लोककर्तुर्ब्रह्मणोहं प्रसादात्तस्य वै पितः । पुष्करं वै गमिष्यामि तपस्तप्तुं समुद्यतः
ലോകസൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്മദേവന്റെയും—അവന്റെ പിതാവിന്റെയും—പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ തപസ്സിനായി ഉത്സുകനായി പുഷ്കരത്തിലേക്ക് പോകും।
Verse 30
तत्राहं देवदेवेशमुपासिष्ये पितामहम् । सर्वकामावाप्तिकरं सर्वारातिनिबर्हणम्
അവിടെ ഞാൻ ദേവദേവേശനായ പിതാമഹ ബ്രഹ്മദേവനെ ഉപാസിക്കും—അവൻ സർവകാമസിദ്ധി നൽകുന്നവനും സർവശത്രുനാശകനുമാണ്।
Verse 31
सर्वसौख्यप्रदं देवमिन्द्रादीनां परायणम् । ब्रह्माणं तोषयिष्यामि सर्वलोकपितामहम्
ഞാൻ ബ്രഹ്മദേവനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും—അവൻ സർവസൗഖ്യദായക ദേവൻ, ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാരുടെ പരമാശ്രയം, സർവലോകങ്ങളുടെ പിതാമഹൻ।
Verse 32
मार्कंडेयवचः श्रुत्वा मृकंडुर्मुनिसत्तमः । जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं समुच्छ्वसन्
മാർകണ്ഡേയന്റെ വചനങ്ങൾ ശ്രവിച്ച മുണിശ്രേഷ്ഠൻ മൃകണ്ഡു പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു; ഒരു ക്ഷണം ആശ്വാസനിശ്വാസം വിട്ടു।
Verse 33
धैर्यं सुमनसा स्थाय इदं वचनमब्रवीत् । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्
അപ്പോൾ ധൈര്യൻ ശാന്തമനസ്സോടെ നിലകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി; എന്റെ ജീവിതം സത്യമായി സുസജീവിതമായി।”
Verse 34
सर्वस्य जगतां स्रष्टा येन दृष्टः पितामहः । त्वया दायादवानस्मि पुत्रेण वंशधारिणा
സകല ലോകങ്ങളുടെയും സ്രഷ്ടാവായ പിതാമഹ ബ്രഹ്മാവിനെ നീ ദർശിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, വംശധാരിയായ പുത്രനാൽ ഞാൻ ദായാദവാനായി (വാരിസുള്ളവനായി) മാറി।
Verse 35
त्वं गच्छ पश्य देवेशं पुष्करस्थं पितामहम् । दृष्टे तस्मिन्जगन्नाथे न जरामृत्युरेव च
നീ പോയി പുഷ്കരത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദേവേശനായ പിതാമഹ ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിക്കൂ. ആ ജഗന്നാഥനെ ദർശിച്ചാൽ ജരയും മരണവും ഇല്ല।
Verse 36
नृणां भवति सौख्यानि तथैश्वर्यं तपोऽक्षयम् । त्रीणि शृङ्गाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च
മനുഷ്യർക്കു അവിടെ സുഖവും ഐശ്വര്യവും അക്ഷയമായ തപസ്സിന്റെ ഫലവും ലഭിക്കുന്നു; (അതിന്) മൂന്ന് ശുഭ്ര ശിഖരങ്ങളും മൂന്ന് പ്രസ്രവണങ്ങളും (ഉറവുകളും) ഉണ്ട്।
Verse 37
पुष्कराणि तथा त्रीणि नविद्मस्तत्र कारणम् । कनीयांसं मध्यमं च तृतीयं ज्येष्ठपुष्करम्
ഇങ്ങനെ പുഷ്കരങ്ങൾ മൂന്നു; അവിടെ അതിന്റെ കാരണം ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല—കനിഷ്ഠ പുഷ്കരം, മധ്യമ പുഷ്കരം, മൂന്നാമത് ജ്യേഷ്ഠ പുഷ്കരം।
Verse 38
शृंगशब्दाभिधानानि शुभप्रस्रवणानि च । ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रो नित्यं सन्निहितास्त्रयः
അവിടെ ‘ശൃംഗ’ എന്ന പദത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന നാമങ്ങളും ഉണ്ട്, ശുഭപ്രസ്രവണങ്ങളും ഉണ്ട്; അവിടെ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, രുദ്രൻ—ഈ മൂന്നും നിത്യസന്നിഹിതരാണ്।
Verse 39
पुष्करेषु महाराजा नातः पुण्यतमं भुवि । विरजं विमलं तोयं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
മഹാരാജാ, ഭൂമിയിൽ പുഷ്കരത്തേക്കാൾ പുണ്യമായത് മറ്റൊന്നുമില്ല; അതിന്റെ രജസ്സില്ലാത്ത വിമല ജലം ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്।
Verse 40
ब्रह्मलोकस्य पन्थानं धन्याः पश्यंति पुष्करं । यस्तु वर्षशतं साग्रमग्निहोत्रमुपासते
പുഷ്കരം ദർശിക്കുന്നവർ ധന്യർ—അത് ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കുള്ള പഥം; കൂടാതെ ഇടവിടാതെ നൂറുവർഷം അഗ്നിഹോത്രം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവന്റെ (പുണ്യത്തോടു താരതമ്യം പറയപ്പെടുന്നു)।
Verse 41
कार्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव च । कर्तुम्मया न शकितं कर्मणा नैव साधितम्
കാർത്തികമാസത്തിൽ ഒരു മാസം—അഥവാ അതുപോലെ പുഷ്കരത്തിൽ—വസിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല; കർമ്മം (വിധിപ്രയത്നം) കൊണ്ടുമാത്രം അതു സിദ്ധമായില്ല।
Verse 42
तदयत्नात्त्वया तात मृत्युस्सर्वहरो जितः । तत्र दृष्टस्स देवेशो ब्रह्मा लोकपितामहः
ഹേ താതാ! നിന്റെ അപ്രയത്നത്താൽ തന്നെ സർവ്വഹരനായ മൃത്യു ജയിക്കപ്പെട്ടു. അവിടെ നീ ദേവേശനായ ബ്രഹ്മാവിനെ, ലോകപിതാമഹനെ, ദർശിച്ചു.
Verse 43
नान्यो मर्त्यस्त्वया तुल्यो भविता जगतीतले । अहं वै तोषितो येन पञ्चवार्षिकजन्मना
ഭൂതലത്തിൽ നിന്നോടു തുല്യനായ മറ്റൊരു മർത്ത്യൻ ഉണ്ടാകുകയില്ല. നിന്റെ ഈ അഞ്ചുവർഷത്തെ (മാനവ) ജന്മം കൊണ്ടു ഞാൻ നിശ്ചയമായി പ്രസന്നനായി.
Verse 44
वरेण त्वं मदीयेन उपमां चिरजीविनाम् । गमिष्यसि न सन्देहस्तथाशीर्वचनम्मम
എന്റെ വരപ്രസാദത്താൽ നീ ചിരഞ്ജീവികളോടു സമമായ അവസ്ഥ പ്രാപിക്കും—സംശയമില്ല. ഇതാണ് എന്റെ ആശീർവചനം.
Verse 45
एवं वदन्ति ते सर्वे व्रज लोकान्यथेप्सितान् । एवं लब्धप्रसादेन मृकण्डुतनयेन च
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു അവർ എല്ലാവരും തങ്ങൾ ആഗ്രഹിച്ച ലോകങ്ങളിലേക്കു പോയി; അതുപോലെ പ്രസാദം ലഭിച്ച മൃകണ്ഡുതനയനും (കൂടെ ഗമിച്ചു).
Verse 46
आश्रमःस्थापितस्तेन मार्कण्डाश्रम इत्युत । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा वाजपेयफलं लभेत्
അവൻ അവിടെ ഒരു ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചു; അത് ‘മാർകണ്ഡാശ്രമം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായി. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായാൽ വാജപേയ യാഗഫലം ലഭിക്കും.
Verse 47
सर्वपापविशुद्धात्मा चिरायुर्जायते नरः । पुलस्त्य उवाच । तथान्यं ते प्रवक्ष्यामि इतिहासं पुरातनम्
സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നു ശുദ്ധമായ ആത്മാവുള്ള മനുഷ്യൻ ദീർഘായുസ്സോടെ ജനിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കൊരു മറ്റൊരു പുരാതന ഇതിഹാസം പറയാം.
Verse 48
यथा रामेण वै तीर्थं पुष्करं तु विनिर्मितम् । चित्रकूटात्पुरा रामो मैथिल्या लक्ष्मणेन च
ശ്രീരാമൻ പുഷ്കര തീർത്ഥം സ്ഥാപിച്ചതുപോലെ, പൂർവകാലത്ത് രാമൻ മൈഥിലി (സീത)യും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ചിത്രകൂടത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 49
अत्रेराश्रममासाद्य पप्रच्छ मुनिसत्तमम् । राम उवाच । कानि पुण्यानि तीर्थानि किं वा क्षेत्रं महामुने
അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി രാമൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനോട് ചോദിച്ചു—ഹേ മഹാമുനേ, ഏവയാണ് പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങൾ? ഏതാണ് പുണ്യക്ഷേത്രം?
Verse 50
यत्र गत्वा नरो योगिन्वियोगं सह बंधुभिः । नैव प्राप्नोति भगवन्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत
ഹേ ഭഗവൻ, ഹേ യോഗീ, ഹേ സുവ്രത—എനിക്ക് പറയുക; ഏത് സ്ഥലത്തേക്ക് പോയാൽ മനുഷ്യൻ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ഇനി ഒരിക്കലും വേർപാട് അനുഭവിക്കുകയില്ല?
Verse 51
अनेन वनवासेन राज्ञस्तु मरणेन च । भरतस्य वियोगेन परितप्ये ह्यहं त्रिभिः
ഈ വനവാസം കൊണ്ടും, രാജാവിന്റെ മരണത്താലും, ഭരതനോടുള്ള വേർപാടിനാലും—ഈ മൂന്നിനാലും ഞാൻ തീർച്ചയായും അത്യന്തം വ്യഥിതനാകുന്നു.
Verse 52
तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा विप्रर्षभस्तदा । ध्यात्वा च सुचिरं कालमिदं वचनमब्रवीत्
രാഘവൻ ഉച്ചരിച്ച ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ ദീർഘകാലം ധ്യാനിച്ചു ശേഷം ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।
Verse 53
अत्रिरुवाच । साधु पृष्टं त्वया वीर रघूणां वंशवर्धन । मम पित्रा कृतं तीर्थं पुष्करं नाम विश्रुतम्
അത്രി പറഞ്ഞു—ഹേ വീരാ, രഘുവംശവർധകാ! നീ നല്ല ചോദ്യം ചോദിച്ചു. എന്റെ പിതാവ് ‘പുഷ്കരം’ എന്ന പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥം സ്ഥാപിച്ചു।
Verse 54
पर्वतौ द्वौ च विख्यातौ मर्यादा यज्ञपर्वतौ । कुंडत्रयं तयोर्मध्ये ज्येष्ठमध्यकनिष्ठकम्
രണ്ട് പർവതങ്ങൾ പ്രസിദ്ധം—മര്യാദയും യജ്ഞപർവതവും. അവയുടെ മദ്ധ്യേ മൂന്ന് കുണ്ഡങ്ങൾ—ജ്യേഷ്ഠം, മധ്യം, കനിഷ്ഠം.
Verse 55
तेषु गत्वा दशरथं पिंडदानेन तर्पय । तीर्थानां प्रवरं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम्
ആ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ചെന്നു പിണ്ഡദാനം ചെയ്ത് ദശരഥനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുക. ഇത് തീർത്ഥങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠവും ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഉത്തമവും ആകുന്നു।
Verse 56
अवियोगा च सुरसा वापी रघुकुलोद्वह । तथा सौभाग्यकूपोन्यः सुजलो रघुनंदन
ഹേ രഘുകുലോദ്വഹാ! ‘അവിയോഗാ’യും ‘സുരസാ’യും എന്ന പേരിലുള്ള വാപികൾ ഉണ്ട്; കൂടാതെ ‘സൗഭാഗ്യ’ എന്ന മറ്റൊരു കിണറും ഉണ്ട്, അത് ശുദ്ധജലത്തോടെ സമൃദ്ധമാണ്, ഹേ രഘുനന്ദന।
Verse 57
तेषु पिंडप्रदानेन पितरो मोक्षमाप्नुयुः । आभूतसंप्लवं कालमेतदाह पितामहः
അവർക്കു പിണ്ഡദാനം ചെയ്താൽ പിതൃഗണം മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ പ്രളയകാലം വരെയും ഈ അനുഷ്ഠാനം ഫലപ്രദമാണെന്ന് പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 58
तत्र राघव गच्छस्व भूयोप्यागमनं क्रियाः । तथेति चोक्त्वा रामोपि गमनाय मनो दधे
“അവിടെ പോകുക, ഹേ രാഘവ; പിന്നെ വീണ്ടും മടങ്ങിവരാനുള്ള ക്രമം ഒരുക്കുക.” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ, ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞു രാമനും പുറപ്പെടാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
Verse 59
ऋक्षवंतमभिक्रम्य नगरं वैदिशं तथा । चर्मण्वतीं समुत्तीर्य प्राप्तोसौ यज्ञपर्वतम्
ഋക്ഷവന്ത പർവ്വതത്തെ സമീപിച്ച്, വൈദിശ നഗരത്തിലും എത്തി, ചർമണ്വതീ നദി കടന്ന്, അദ്ദേഹം യജ്ഞപർവ്വതത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 60
तमतिक्रम्य वेगेन मध्यमे पुष्करे स्थितः । पितॄन्संतर्पयामास अद्भिर्देवांश्च सर्वशः
അത് വേഗത്തിൽ കടന്ന് അദ്ദേഹം മധ്യമ പുഷ്കരത്തിൽ താമസിച്ചു. അവിടെ ജലത്തോടെ പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം നടത്തി, സർവ്വവിധം ദേവന്മാരെയും ആരാധിച്ചു.
Verse 61
स्नानावसाने रामेण मार्कंडो मुनिपुंगवः । आगच्छन्शिष्यसंयुक्तो दृष्टस्तत्रैव धीमता
രാമൻ സ്നാനം അവസാനിപ്പിച്ചതോടെ, മുനിപുങ്ഗവൻ മാർക്കണ്ഡേയൻ ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടെ അവിടെ എത്തി; ആ ധീമാൻ അവനെ അവിടെയേ കണ്ടു.
Verse 62
गत्वा वै संमुखं तस्य प्रणिपत्य च सादरम् । पृष्टोऽवियोगदः कूपः कतमस्यां दिशि प्रभो
അവന്റെ മുമ്പിൽ നേരെ ചെന്നു ഭക്തിപൂർവ്വം സാദരമായി നമസ്കരിച്ചു അവൻ ചോദിച്ചു—“പ്രഭോ, ‘അവിയോഗദ’ എന്ന കിണർ ഏത് ദിശയിലാണ്?”
Verse 63
सुतो दशरथस्याहं रामो नाम जनैः स्मृतः । सौभाग्यवापीं तां द्रष्टुमहं प्राप्तोत्रिशासनात्
ഞാൻ ദശരഥന്റെ പുത്രൻ; ജനങ്ങൾ എന്നെ ‘രാമൻ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. ത്രിശാസനന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ ‘സൗഭാഗ്യ-വാപി’ ദർശിക്കാനായി ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 64
तत्स्थानं तौ च वै कूपौ भगवान्प्रब्रवीतु मे । एवमुक्तश्च रामेण मार्कंडः प्रत्युवाच ह
“ഭഗവൻ, ആ സ്ഥലത്തെയും ആ രണ്ടു കിണറുകളെയും കുറിച്ച് എനിക്ക് പറയണമേ.” എന്ന് രാമൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ മാർക്കണ്ഡൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 65
मार्कंडेय उवाच । साधु राघव भद्रं ते सुकृतं भवता कृतम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन यत्प्राप्तोसीह सांप्रतम्
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“സാധു, ഹേ രാഘവാ, നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. തീർത്ഥയാത്രയുടെ അവസരത്തിൽ നീ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ എത്തിയതുകൊണ്ട് നീ പുണ്യകർമ്മം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.”
Verse 66
एह्यागच्छस्व पश्य स्ववापीं तामवियोगदाम् । अवियोगश्च सर्वैश्च कूप एवात्र जायते
വാ, അടുത്തേക്ക് വന്ന് നിന്റെ ‘അവിയോഗദാ’ വാപി കാണുക. ഇവിടെ ഈ കിണറിനടുത്ത് എല്ലാവർക്കും അവിയോഗം—അഥവാ വിരഹരഹിതാവസ്ഥ—ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 67
आमुष्मिके चैहिके च जीवतोपि मृतस्य वा । एतद्वाक्यं मुनींद्रस्य श्रुत्वा लक्ष्मणपूर्वजः
പരലോകത്തിലായാലും ഇഹലോകത്തിലായാലും—ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനേക്കുറിച്ചായാലും മരിച്ചവനേക്കുറിച്ചായാലും—മുനീന്ദ്രന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ശ്രവിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ അഗ്രജൻ ശ്രീരാമൻ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 68
सस्मार रामो राजानं तदा दशरथं नृप । भरतं सह शत्रुघ्न्रंभातॄनन्यांश्चनागरान्
അപ്പോൾ, ഹേ നൃപാ! ശ്രീരാമൻ രാജാവായ ദശരഥനെ സ്മരിച്ചു; ശത്രുഘ്നനോടുകൂടിയ ഭരതനെയും, മറ്റു സഹോദരന്മാരെയും നഗരവാസികളെയും കൂടി ഓർത്തു।
Verse 69
एवंचिंतयतस्तस्य संध्याकालो व्यजायत । उपास्य पश्चिमां संध्यां मुनिभिःसह राघवः
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സന്ധ്യാകാലം എത്തി. രാഘവൻ മുനിമാരോടൊപ്പം പാശ്ചാത്യ (സായാഹ്ന) സന്ധ്യയെ ഉപാസിച്ചു।
Verse 70
सुष्वाप तां निशां तत्र भ्रातृभार्यासमन्वितः । विभावर्यवसाने तु स्वप्नांते रघुनंदनः
അവിടെ അവൻ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയോടുകൂടെ ആ രാത്രി നിദ്രിച്ചു. എന്നാൽ രാത്രിയുടെ അവസാനം—സ്വപ്നാന്തത്തിൽ—രഘുനന്ദനൻ (ശ്രീരാമൻ) …
Verse 71
पित्रा मात्रा तथा चान्यैरयोध्यायां स्थितः किल । विवाहमंगले वृत्ते बहुभिर्बांधवैः सह
അവൻ പിതാവിനോടും മാതാവിനോടും മറ്റുള്ളവരോടും കൂടി അയോധ്യയിൽ പാർത്തിരുന്നുവെന്ന് പറയുന്നു; മംഗളകരമായ വിവാഹകർമ്മം കഴിഞ്ഞ ശേഷം അനേകം ബന്ധുക്കളോടുകൂടെ അവിടെ തന്നെയിരുന്നു।
Verse 72
समासीनः सभार्योऽसावृषिभिः परिवारितः । लक्ष्मणेनाप्येवमेव दृष्टोऽसौ सीतया तथा
അവൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ അവിടെ ആസീനനായി, മുനിമാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിന്നിരുന്നു. ലക്ഷ്മണനും അതേവിധം അവനെ കണ്ടു; സീതയും അതുപോലെ കണ്ടു.
Verse 73
प्रभाते तु मुनीनां तत्सर्वमेव प्रकीर्तितम् । ऋषिभिश्च तथेत्युक्तः सत्यमेतद्रघूत्तम
പ്രഭാതത്തിൽ മുനിമാർ ആ എല്ലാം വിശദമായി പ്രസ്താവിച്ചു. ഋഷികൾ മറുപടി പറഞ്ഞു—“അങ്ങനെ തന്നേ”; “ഹേ രഘുകുലശ്രേഷ്ഠാ, ഇത് സത്യമാകുന്നു” എന്ന്.
Verse 74
मृतस्य दर्शने श्राद्धं कार्यमावश्यकं स्मृतम् । वृद्धिकामास्तु पितरस्तथा चैवान्नकांक्षिणः
മൃതശരീരം ദർശിച്ചാൽ ശ്രാദ്ധം നിർബന്ധമാണെന്ന് സ്മൃതികൾ പറയുന്നു. പിതൃദേവന്മാർ ക്ഷേമവൃദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അന്നതർപ്പണവും അവർ കാംക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 75
ददंति दर्शनं स्वप्ने भक्तियुक्तस्य राघव । अवियोगस्तु ते भ्रात्रा पित्रा च भरतेन च
ഹേ രാഘവാ, ഭക്തിയുള്ളവർക്കു അവർ സ്വപ്നത്തിൽ ദർശനം നൽകുന്നു. നിനക്ക് സഹോദരനോടും പിതാവോടും ഭരതനോടും വേർപാട് ഉണ്ടാകുകയില്ല.
Verse 76
चतुर्दशानां वर्षाणां भविता राघव ध्रुवम् । कुरु श्राद्धं तथा वीर राज्ञो दशरथस्य च
ഹേ രാഘവാ, നിശ്ചയമായി പതിനാലു വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോകും. അതുകൊണ്ട്, ഹേ വീരാ, രാജാ ദശരഥനുവേണ്ടിയും ശ്രാദ്ധകർമ്മം നിർവഹിക്കൂ.
Verse 77
अमी च ऋषयः सर्वे तव भक्ताः कृतक्षणाः । अहं च जमदग्निश्च भारद्वाजश्च लोमशः
ഇവിടെ ഉള്ള ഈ എല്ലാ ഋഷിമാരും നിങ്ങളുടെ ഭക്തരാണ്; ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ സന്നദ്ധരായി. ഞാനും—ജമദഗ്നി, ഭാരദ്വാജൻ, ലോമശൻ എന്നിവരോടൊപ്പം—നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ നില്ക്കുന്നു।
Verse 78
देवरातः शमीकश्च षडेते वै द्विजोत्तमाः । श्राद्धे च ते महाबाहो संभारांस्त्वमुपाहर
ദേവരാതനും ശമീകനും—ഈ ആറുപേരും തീർച്ചയായും ദ്വിജോത്തമരാണ്. ശ്രാദ്ധത്തിനായി, ഹേ മഹാബാഹോ, ആവശ്യമായ സാമഗ്രികൾ നീ കൊണ്ടുവരിക।
Verse 79
मुख्यं चेंगुदिपिण्याकं बदरामलकैः सह । श्रीफलानि च पक्वानि मूलं चोच्चावचं बहु
പ്രധാനമായി ഇംഗുദിയുടെ പിണ്യാകം (എണ്ണക്കട്ടി) ഉണ്ട്; കൂടെ ബദരവും ആമലകവും. കൂടാതെ പാകമായ ശ്രീഫലങ്ങൾ (തേങ്ങ)യും പലവിധ കിഴങ്ങുകളും—വിവിധ തരത്തിൽ—ഉണ്ട്।
Verse 80
मार्गेण चाथ मांसेन धान्येन विविधेन च । तृप्तिं प्रयच्छ विप्राणां श्राद्धदानेन सुव्रत
പിന്നീട് രുചികരമായ വിഭവങ്ങൾ, മാംസം, വിവിധ ധാന്യങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട്—ഹേ സുവ്രത—ശ്രാദ്ധദാനത്തിലൂടെ വിപ്രന്മാർക്ക് തൃപ്തി നൽകുക।
Verse 81
पुष्करारण्यमासाद्य नियतो नियताशनः । पितॄंस्तर्पयते यस्तु सोश्वमेधमवाप्नुयात्
പുഷ്കരാരണ്യത്തിൽ എത്തി, നിയന്ത്രിതനും നിയമിതാഹാരിയുമായ് ആരെങ്കിലും പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കും।
Verse 82
स्नानार्थं तु वयं राम गच्छामो ज्येष्ठपुष्करम् । इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे मुनयो राघवं नृप
“ഹേ രാമാ, സ്നാനാർത്ഥം ഞങ്ങൾ ജ്യേഷ്ഠ-പുഷ്കരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.” എന്നു പറഞ്ഞ്, ഹേ രാജാവേ, ആ മുനിമാർ എല്ലാവരും രാഘവനെ വിട്ട് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 83
लक्ष्मणं चाब्रवीद्रामो मेध्यमाहर मे मृगम् । शुद्धेक्षणं च शशकं कृष्णशाकं तथा मधु
രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു— “എനിക്ക് മേധ്യമായ മൃഗത്തെ കൊണ്ടുവരിക; കൂടാതെ ശുദ്ധദൃഷ്ടിയുള്ള ശശകം, കറുത്ത ശാകവും തേനും കൊണ്ടുവരിക।”
Verse 84
जंबीराणि च मुख्यानि मूलानि विविधानि च । पक्वानि च कपित्थानि फलान्यन्यानि यानि च
അവയിൽ മുഖ്യമായി ജംബീരഫലങ്ങൾ; വിവിധവിധത്തിലുള്ള മൂലങ്ങൾ; പാകമായ കപിത്തഫലങ്ങൾ, കൂടാതെ ഉള്ള മറ്റു ഫലങ്ങളും।
Verse 85
तान्याहरस्व वै श्राद्धे क्षिप्रमेवास्तु लक्ष्मण । तथा तत्कृतवान्सर्वं रामादेशाच्च राघवः
“ശ്രാദ്ധത്തിനായി അവയെല്ലാം കൊണ്ടുവരിക; ഹേ ലക്ഷ്മണാ, വേഗം ആകട്ടെ.” രാമാദേശപ്രകാരം രാഘവൻ (ലക്ഷ്മണൻ) എല്ലാം ചെയ്തു തീർത്തു।
Verse 86
बदरेङ्गुदिशाकानि मूलानि विविधानि च । तत्राहृत्य च रामेण कूटाकारः कृतो महान्
ബദര (ഇലന്ത)യും ഇംഗുദീ ശാഖകളും, വിവിധ മൂലങ്ങളും അവിടെ കൊണ്ടുവന്ന്, രാമൻ വലിയ കൂറ്റാകാരമായ കുന്നുപോലൊരു ഘടനം നിർമ്മിച്ചു।
Verse 87
परिपक्वं च जानक्या सिद्धं रामे निवेदितम् । स्नात्वा रामो योगवाप्यां मुनींस्ताननुपालयन्
ജാനകി പാകപ്പെടുത്തി സിദ്ധമാക്കിയ നൈവേദ്യം രാമനു സമർപ്പിച്ചു. യോഗവാപിയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് രാമൻ ആ മുനിമാരെ അനുപാലിച്ചു സേവിച്ചു.
Verse 88
मध्याह्नाच्चलिते सूर्ये काले कुतपके तथा । आयाता ऋषयः सर्वे ये रामेणानुमंत्रिताः
സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നം കടന്ന് നീങ്ങിയപ്പോൾ, ശുഭമായ കുതപകാലത്ത്, രാമൻ ക്ഷണിച്ച എല്ലാ ഋഷിമാരും അവിടെ എത്തി.
Verse 89
तानागतान्मुनीन्दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मजा । रामांतिकं परित्यज्य व्रीडिताऽन्यत्र संस्थिता
മുനിമാർ വന്നെത്തിയത് കണ്ട വൈദേഹി ജനകപുത്രി രാമന്റെ സമീപം വിട്ട്, ലജ്ജയോടെ മറ്റൊരിടത്ത് നിന്നു.
Verse 90
विस्मयोत्फुल्लनयना चिंतयाना च वेपती । ब्राह्मणा नेह जानंति श्राद्धकाले ह्युपस्थिताः
അവളുടെ കണ്ണുകൾ അത്ഭുതത്തോടെ വിരിഞ്ഞു; ചിന്തയിൽ മുങ്ങി അവൾ വിറച്ചു. ശ്രാദ്ധകാലത്ത് എത്തിയ ബ്രാഹ്മണർ അവളെ അവിടെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല.
Verse 91
रामेण भोजिता विप्राः स्मृत्युक्तेन यथाविधि । वैदिक्यश्च कृतास्सर्वाः सत्क्रिया यास्समीरिताः
സ്മൃതിവിധിപ്രകാരം യഥാവിധി രാമൻ വിപ്രന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകി; നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ വൈദികകർമ്മങ്ങളും സത്ക്രിയകളും വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിച്ചു.
Verse 92
पुराणोक्तो विधिश्चैव वैश्वदेविकपूर्वकः । भुक्तवत्सु च विप्रेषु दत्वा पिंडान्यथाक्रमम्
പുരാണോക്തമായ വിധിപ്രകാരം ആദ്യം വൈശ്വദേവാർപ്പണം നടത്തണം. ബ്രാഹ്മണർ ഭോജനം കഴിച്ച ശേഷം യഥാക്രമം പിണ്ഡദാനം നൽകണം.
Verse 93
प्रेषितेषु यथाशक्ति दत्वा तेषु च दक्षिणाम् । गतेषु विप्रमुख्येषु प्रियां रामोऽब्रवीदिदम्
അവരെ ആദരത്തോടെ യാത്രയാക്കി, തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ദാനവും ദക്ഷിണയും നൽകി, പ്രമുഖ ബ്രാഹ്മണർ പോയശേഷം രാമൻ പ്രിയയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 94
किमर्थं सुभ्रु नष्टासि मुनीन्दृष्ट्वा त्विहागतान् । तत्सर्वं त्वमिदं तत्वं कारणं वद माचिरम्
ഹേ സുന്ദരഭ്രൂവേ! ഇവിടെ വന്ന മുനിമാരെ കണ്ടപ്പോൾ നീ എന്തുകൊണ്ട് അപ്രത്യക്ഷയായി? ഇതിന്റെ സത്യകാരണം വേഗം പറയുക; വൈകിക്കരുത്.
Verse 95
भवितव्यं कारणेन तच्च गोप्यं न मे कुरु । शापितासि मम प्राणैर्लक्ष्मणस्य शुचिस्मिते
കാരണവശാൽ സംഭവിക്കേണ്ടത് തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും; അത് എന്നിൽ നിന്ന് മറയ്ക്കരുത്. ഹേ ശുചിസ്മിതേ! എന്റെ പ്രാണത്താലും ലക്ഷ്മണനാലും സത്യം—നീ ശപിക്കപ്പെട്ടവളാണ്.
Verse 96
एवमुक्ता तदा भर्त्रा त्रपयाऽवाङ्मुखी स्थिता । विमुंचंती साऽश्रुपातं राघवं वाक्यमब्रवीत्
ഭർത്താവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവൾ ലജ്ജയാൽ മുഖം താഴ്ത്തി നിന്നു. കണ്ണീരൊഴുക്കി അവൾ രാഘവനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 97
शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम् । राम त्वयाऽचिंत्यमानो राजेंद्रस्त्विह चागतः
ഹേ നാഥാ, ഇവിടെ ഞാൻ കണ്ട അത്ഭുതമായ ആശ്ചര്യം കേൾക്കുക. ഹേ രാമാ, നിന്നെ സ്മരിച്ച മാത്രത്തിൽ ഈ രാജാധിരാജൻ സത്യമായും ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
Verse 98
सर्वाभरणसंयुक्तौ द्वौ चान्यौ च तथाविधौ । द्विजानां देहसंयुक्तास्त्रयस्ते रघुनंदन
മറ്റു രണ്ടുപേർ സർവാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതരായിരുന്നു; പിന്നെയും രണ്ടുപേർ അതേവിധം തന്നെയായിരുന്നു. അവരിൽ മൂവർ, ഹേ രഘുനന്ദന, ബ്രാഹ്മണദേഹം ധരിച്ചവരായിരുന്നു.
Verse 99
पितरस्तु मया दृष्टा ब्राह्मणांगेषु राघव । दृष्ट्वा त्रपान्विता चाहमपक्रांता तवांतिकात्
ഹേ രാഘവാ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ദേഹങ്ങളിൽ പിതൃകളെ ഞാൻ കണ്ടു. അത് കണ്ടപ്പോൾ ലജ്ജയാൽ നിറഞ്ഞ് ഞാൻ നിന്റെ സന്നിധിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറി.
Verse 100
त्वया वै भोजिता विप्राः कृतं श्राद्धं यथाविधि । वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरःसरा
നിശ്ചയമായും നീ വിപ്രന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകി, വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധവും നിർവഹിച്ചു. എന്നാൽ വൽക്കലവും മൃഗചർമ്മവും ധരിച്ചു രാജാവിന്റെ മുൻപിൽ പോകുന്നവനായി നീ എങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു?
Verse 101
भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुदाहृतम् । कौशेयानि च वस्त्राणि कैकेय्यापहृतानि च
ഹേ ശത്രുവീരഘ്നാ, ഞാൻ തീർച്ചയായും വരും—ഇത് സത്യമായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ കൈകേയി അപഹരിച്ച പട്ടുവസ്ത്രങ്ങളും (ഞാൻ കൊണ്ടുവരും).
Verse 102
ततः प्रभृति चैवाहं चीरिणी तु वनाश्रयम् । ज्ञात्वाहं न वदे किंचिन्मा ते दुःखं भवत्विति
അന്നുമുതൽ ഞാൻ വൽക്കലവസ്ത്രം ധരിച്ചു വനത്തിൽ ആശ്രയിച്ചു വസിച്ചു. സത്യം അറിഞ്ഞിട്ടും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല—“നിനക്കു ദുഃഖം വരരുതേ” എന്നു മനസ്സിൽ കരുതി.
Verse 103
नाहं स्मरामि वै मातुर्न पितुश्च परंतप । कदा भविष्यतीहांतो वनवासस्य राघव
ഹേ പരന്തപ! എനിക്ക് അമ്മയെയും ഓർമ്മയില്ല, അച്ഛനെയും ഓർമ്മയില്ല. ഹേ രാഘവ, ഈ വനവാസത്തിന് ഇവിടെ എപ്പോൾ അവസാനം വരും?
Verse 104
एतदेवानिशं राम चिंतयंत्याः पुनः पुनः । व्रजंति दिवसा नाथ तव पद्भ्यां शपाम्यहम्
ഹേ രാമാ! ഇതേ കാര്യം രാവും പകലും വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് എന്റെ ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നു, ഹേ നാഥാ. നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ സത്യം ചെയ്യുന്നു.
Verse 105
स्वहस्तेन कथं राज्ञो दास्ये वै भोजनं त्विदम् । दासानामपि यो दासो नोपभुंजीतयत्क्वचित्
“ഞാൻ എന്റെ കൈകളാൽ രാജാവിന് ഈ ഭോജനം എങ്ങനെ നൽകും? ദാസന്മാരിലും ദാസനായവൻ പോലും തനിക്കായി നിശ്ചയിച്ചതിനെ ഒരിക്കലും സ്വയം ഭുജിക്കരുത്.”
Verse 106
एतादृशी कथं त्वस्मै संप्रदातुं समुत्सहे । याहं राज्ञा पुरा दृष्टा सर्वालङ्कारभूषिता
ഞാൻ ഇങ്ങനെ ആയിരിക്കെ അവനോട് എന്നെത്തന്നെ എങ്ങനെ സമർപ്പിക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടും? രാജാവ് എന്നെ മുമ്പ് സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിതയായി കണ്ടിട്ടുണ്ടല്ലോ.
Verse 107
बालव्यजनहस्ता च वीजयंती नराधिपम् । सा स्वेदमलदिग्धांगी कथं पश्यामि भूमिपम्
കുഞ്ഞിന്റെ വീശുപങ്ക കൈയിൽ പിടിച്ച് അവൾ നരാധിപനെ വീശിക്കൊണ്ടിരുന്നു; എന്നാൽ അവളുടെ അവയവങ്ങൾ വിയർപ്പും മലിനവും പുരണ്ടിരുന്നു—ആ ഭൂപതിയെ ഞാൻ എങ്ങനെ നോക്കും?
Verse 108
व्यक्तं त्रिविष्टपं प्राप्तस्त्वया पुत्रेण तारितः । दृष्ट्वा मां दुःखितां बालां वने क्लिष्टामनागसम्
നിശ്ചയമായും ഞാൻ പ്രത്യക്ഷ ത്രിവിഷ്ടപം (സ്വർഗ്ഗം) പ്രാപിച്ചു; നീ—എൻ പുത്രൻ—എന്നെ തരിച്ചിരിക്കുന്നു. എങ്കിലും നീ എന്നെ ദുഃഖിതയായ ബാലയായി, വനത്തിൽ ക്ലേശിതയായി, നിർദോഷയായി കണ്ടല്ലോ.
Verse 109
शोकः स्यात्पार्थिवस्यास्य तेन नष्टास्मि राघव । भवान्प्राणसमो राम न ते गोप्यं ममत्विह
ഈ പാർത്ഥിവ രാജാവിന് ശോകം വരും; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു, ഹേ രാഘവ. ഹേ രാമ, നീ എനിക്ക് പ്രാണസമ പ്രിയൻ—അതിനാൽ ഇവിടെ നിന്നോട് ഒന്നും മറയ്ക്കാനില്ല.
Verse 110
सत्येन तेन चैवाथ स्पृशामि चरणौ तव । तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतः प्रियां तां प्रियवादिनीम्
“ആ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ഞാൻ നിന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിക്കുന്നു.” ഇത് കേട്ട് രാഘവൻ സന്തോഷിച്ചു—മധുരവചനങ്ങളുള്ള തന്റെ പ്രിയയെക്കുറിച്ച്.
Verse 111
अंकमानीय सुदृढं परिष्वज्य च सादरम् । भुक्तौ भोज्यं तदा वीरौ पश्चाद्भुक्ता च जानकी
അവളെ മടിയിൽ ചേർത്തിരുത്തി ആദരത്തോടെ ഉറച്ച आलിംഗനം ചെയ്ത്, അപ്പോൾ ആ രണ്ടു വീരന്മാർ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു; തുടർന്ന് ജാനകിയും ഭക്ഷിച്ചു.
Verse 112
एवं स्थितौ तदा सा च तां रात्रिं तत्र राघवौ । उदिते च सहस्रांशौ गमनाय मनो दधुः
ഇങ്ങനെ ആ നിലയിൽ തന്നെ ആ രണ്ടു രാഘവരും അവിടെ ആ രാത്രി കഴിച്ചു; സഹസ്രകിരണ സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ അവർ പുറപ്പെടാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
Verse 113
प्रत्यङ्मुखं गतः क्रोशं ज्येष्ठं यावच्च पुष्करम् । पूर्वभागे पुष्करस्य यावत्तिष्ठति राघवः
പശ്ചിമാഭിമുഖമായി അവൻ ഒരു ക്രോശം നടന്ന് ജ്യേഷ്ഠ തീർത്ഥം വരെ എത്തി; പിന്നെ പുഷ്കരം വരെ ചെന്നു—പുഷ്കരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത്, രാഘവൻ നിലകൊണ്ടിരുന്നിടം വരെ.
Verse 114
शुश्राव च ततो वाचं देवदूतेन भाषितम् । भो भो राघव भद्रं ते तीर्थमेतत्सुदुर्लभम्
അപ്പോൾ അവൻ ദേവദൂതൻ ഉച്ചരിച്ച വാക്കുകൾ കേട്ടു—“ഹോ ഹോ, രാഘവാ! നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. ഈ തീർത്ഥം അത്യന്തം ദുർലഭം.”
Verse 115
अस्मिन्स्थाने स्थितो वीर आत्मनः पुण्यतां कुरु । देवकार्यं त्वया कार्यं हंतव्या देवशत्रवः
ഹേ വീരാ, ഈ സ്ഥലത്ത് നിലകൊണ്ട് നിന്റെ പുണ്യം വർധിപ്പിക്ക. ദേവകാര്യമാണ് നീ നിർവഹിക്കേണ്ടത്; ദേവശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കണം.
Verse 116
ततो हृष्टमना वीरो ह्यब्रवील्लक्ष्मणं वचः । सौमित्रेऽनुगृहीतोहं देवदेवेन ब्रह्मणा
അപ്പോൾ ഹർഷഭരിതനായ ആ വീരൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു—“സൗമിത്രേ, ദേവദേവനായ ബ്രഹ്മാവ് എനിക്കു അനുഗ്രഹം നൽകിയിരിക്കുന്നു.”
Verse 117
अत्राश्रमपदं कृत्वा मासमेकं च लक्ष्मण । व्रतं चरितुमिच्छामि कायशोधनमुत्तमम्
ഹേ ലക്ഷ്മണാ, ഇവിടെ ആശ്രമസ്ഥലം സ്ഥാപിച്ച് ശരീരശുദ്ധിക്കായി ഒരു മാസം ഉത്തമ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 118
तथेति लक्ष्मणेनोक्ते व्रतं परिसमाप्यतु । पिंडदानादिभिर्दानैः श्राद्धैश्चैव पितामहान्
ലക്ഷ്മണൻ ‘തഥേതി’ എന്നു പറഞ്ഞ ശേഷം വ്രതം സമാപിക്കണം; പിണ്ഡദാനം മുതലായ ദാനങ്ങളും ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളും നടത്തി പിതാമഹന്മാരെ വിധിപൂർവ്വം ആദരിക്കണം।
Verse 119
पुष्करे तु तदा रामोऽतर्पयद्विधिवत्तदा । कनका सुप्रभा चैव नंदा प्राची सरस्वती
അപ്പോൾ പുഷ്കരത്തിൽ ശ്രീരാമൻ വിധിപൂർവ്വം തർപ്പണം നടത്തി—കനകാ, സുപ്രഭാ, നന്ദാ, പ്രാചീ, സരസ്വതി എന്നിവരെ ആഹ്വാനിച്ച്।
Verse 120
पंचस्रोताः पुष्करेषु पितॄणां तुष्टिदायिनी । दैनंदिनीं पितॄणां तु पूजां तां पितृपूर्विकाम्
പുഷ്കരത്തിലെ അഞ്ചു പുണ്യസ്രോതസ്സുകൾ പിതൃകൾക്ക് തൃപ്തി നൽകുന്നു; അവിടെ പിതൃപൂർവ്വികപരമ്പരയായ ദൈനംദിന പിതൃപൂജ വിധിപൂർവ്വം നടത്തണം।
Verse 121
रचयित्वा तदा रामो लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् । एहि लक्ष्मण शीघ्रं त्वं पुष्कराज्जलमानय
അപ്പോൾ എല്ലാം ഒരുക്കി ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു—“വാ ലക്ഷ്മണാ, വേഗം പുഷ്കരത്തിൽ നിന്ന് ജലം കൊണ്ടുവരിക।”
Verse 122
पादप्रक्षालनं कृत्वा शयनं कुरु संस्तरे । विभावर्यां निवृत्तायां यास्यामो दक्षिणां दिशम्
പാദങ്ങൾ കഴുകി ശയ്യയിൽ ശയിക്കൂ. രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതം വന്നാൽ നാം ദക്ഷിണദിശയിലേക്കു പുറപ്പെടാം.
Verse 123
लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतयानीय तां पयः । नाहं राम सर्वकाले दासभावं करोमि ते
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു—“സീതയോടൊപ്പം ആ ജലം കൊണ്ടുവന്നു. ഹേ രാമാ, ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും നിനക്കു ദാസഭാവത്തോടെ പെരുമാറുന്നില്ല.”
Verse 124
इयंपुष्टाचसुभृशंपीवरीचममाप्युत । किं त्वं करिष्यस्यनया भार्यया वद सांप्रतम्
ഇവൾ അത്യന്തം പുഷ്ടയും നിറഞ്ഞ ദേഹവുമുള്ളവൾ—ഇവൾ എനിക്കുമുള്ളവളാണ്. പറയൂ, ഈ ഭാര്യയെക്കൊണ്ട് നീ ഇപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്യും? ഇപ്പോൾ തന്നെ പറയൂ.
Verse 125
किं वा मृतस्य वै पृष्ठ इयं यास्यति ते प्रिया । रक्षसे त्वं सदा कालं सुपुष्टां चैव सर्वदा
അല്ലെങ്കിൽ, മരിച്ചവന്റെ പുറം എന്തിന് ഉപകാരപ്പെടും? നിന്റെ ഈ പ്രിയപ്പെട്ടവൾ അതിന്മേൽ ഒരിക്കലെങ്കിലും കയറുമോ? നീ സദാ കാലത്തെ കാക്കുന്നവൻ; എന്നും പുഷ്ടിയും ബലവും ഉള്ളവൻ.
Verse 126
हृष्टा चैषा क्लेशयति सततं मां रघूत्तम । त्वं च क्लेशयसे राम परत्र जायते क्षतिः
ഹേ രഘൂത്തമാ, ഇവൾ ഹർഷത്തോടെ തന്നെയും എന്നെ നിരന്തരം ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നു; ഹേ രാമാ, നീയും എന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിൽ നിന്നു പരലോകത്തിൽ ഹാനി ഉണ്ടാകും.
Verse 127
त्वत्कृते च सदा चाहं पिपासां क्षुधया सह । संसहामि न संदेहः परत्र च निशामय
നിന്റെ നിമിത്തം ഞാൻ എപ്പോഴും വിശപ്പിനോടൊപ്പം ദാഹവും സഹിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. പിന്നെ പരലോകത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നതും കേൾക്കുക.
Verse 128
मृतानां पृष्ठतः कश्चिद्गतो नैव च दृश्यते । भार्य्या पुत्रो धनं चापि एवमाहुर्मनीषिणः
മരിച്ചവന്റെ പിന്നാലെ ആരെയും പോകുന്നതായി കാണുന്നില്ല—ഭാര്യയുമല്ല, പുത്രനുമല്ല, ധനവും അല്ല; ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
Verse 129
मृतश्च ते पिता राम त्यक्त्वा राज्यमकंटकम् । विनिक्षिप्य वने त्वां च कैकेय्याः प्रियकाम्यया
ഹേ രാമാ, നിന്റെ പിതാവ് അന്തരിച്ചു—നിര്ബാധമായ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച്, കൈകേയിയുടെ പ്രിയകാമന നിറവേറ്റാൻ നിന്നെ വനത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
Verse 130
इहस्थिता सा कैकेयी धनं सर्वे च बांधवाः । महाराजो दशरथ एक एव गतो गतिम्
ഇവിടെ കൈകേയി ധനത്തോടും എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടും കൂടി ശേഷിച്ചു; മഹാരാജ ദശരഥൻ മാത്രം ഒറ്റയ്ക്കായി തന്റെ ഗതിയിലേക്കു പോയി.
Verse 131
मन्येहं न त्वया सार्धं सीता यास्यति वै ध्रुवम् । करिष्यसे किमनया वद राघव सांप्रतम्
സീത നിശ്ചയമായും നിനക്കൊപ്പം പോകില്ലെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. പറയുക, ഹേ രാഘവാ, ഇപ്പോൾ അവളെക്കുറിച്ച് നീ എന്ത് ചെയ്യും?
Verse 132
श्रुत्वा चाश्रुतपूर्वं हि वाक्यं लक्ष्मणभाषितम् । विमना राघवस्तस्थौ सीता चापि वरानना
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ, മുമ്പൊരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്ത വാക്കുകൾ കേട്ട് രാഘവൻ വിഷണ്ണനായി അവിടെത്തന്നെ നിന്നു; സുന്ദരമുഖിയായ സീതയും അതുപോലെ ദുഃഖിതയായി।
Verse 133
यदुक्तं लक्ष्मणेनाथ सीता सर्वं चकार ह । स्नात्वा भुक्त्वा ततो वीरौ पुष्करे पुष्करेक्षणौ
ഹേ നാഥാ! ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം സീത നിർവ്വഹിച്ചു. തുടർന്ന് പുഷ്കരത്തിൽ ആ രണ്ടു പദ്മനേത്ര വീരന്മാർ സ്നാനം ചെയ്ത് ആഹാരം കഴിച്ചു।
Verse 134
नीत्वा विभावरीं तत्र गमनाय मनो दधुः । एह्युत्तिष्ठ च सौमित्रे व्रजामो दक्षिणां दिशम्
അവിടെ രാത്രി കഴിച്ച് അവർ യാത്രയ്ക്കായി മനസ്സുറപ്പിച്ചു. “വാ, എഴുന്നേൽക്കൂ സൗമിത്രേ; നാം ദക്ഷിണദിശയിലേക്കു പോകാം” എന്നു പറഞ്ഞു।
Verse 135
सौमित्रिरब्रवीद्राम नाहं यास्ये कथंचन । व्रज त्वमनया सार्धं भार्यया कमलेक्षण
സൗമിത്രി പറഞ്ഞു—“ഹേ രാമാ, ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും പോകുകയില്ല. ഹേ പദ്മനേത്രാ, നീ നിന്റെ ഭാര്യയോടൊപ്പം പോകുക.”
Verse 136
नान्यद्वनं गमिष्यामि नैवायोध्यां च राघव । अस्मिन्वने वसिष्यामि वर्षाणीह चतुर्दश
“ഹേ രാഘവാ, ഞാൻ മറ്റൊരു വനത്തിലേക്കു പോകുകയില്ല; അയോധ്യയിലേക്കും മടങ്ങുകയില്ല. ഈ വനത്തിൽ തന്നേ ഞാൻ ഇവിടെ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും.”
Verse 137
मया विना त्वयोध्यायां यदि त्वं न गमिष्यसि । अनेन वर्त्मना भूप आगंतव्यं त्वया विभो
എന്നെ കൂടാതെ നീ അയോധ്യയിലേക്കു പോകില്ലെങ്കിൽ, ഹേ ഭൂപാ, ഹേ വിഭോ—ഈ വഴിയിലൂടെയേ നീ നിർബന്ധമായി വരേണ്ടതുണ്ട്.
Verse 138
यदि जीवामि तत्कालं पुनर्यास्ये पितुः पुरम् । तपस्संभावयिष्यामि मया त्वं किं करिष्यसि
ഞാൻ ആ നിമിഷമെങ്കിലും ജീവിച്ചാൽ, വീണ്ടും പിതാവിന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോകും. ഞാൻ തപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കും—അപ്പോൾ നീ എനിക്കെന്തു ചെയ്യാനാകും?
Verse 139
व्रज सौम्य शिवः पंथामा च ते परिपंथिनः । पश्यामि त्वां पुनः प्राप्तं सभार्यं कमलेक्षणम्
പോകുക, സൗമ്യാ—നിന്റെ പാത ശിവമംഗളകരമായിരിക്കട്ടെ; വഴിയിൽ വൈരികൾ ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ. ഹേ കമലനയനാ, ഭാര്യയോടുകൂടി നീ വീണ്ടും വന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു.
Verse 140
पितृपैतामहं राज्यमयोध्यायां नराधिप । शत्रुघ्नभरतौ चोभौ त्वदाज्ञाकरणे स्थितौ
ഹേ നരാധിപാ, അയോധ്യയിലെ പിതൃ-പൈതാമഹ രാജ്യം ഇപ്പോൾ നിനക്കുള്ളതാണ്; ശത്രുഘ്നനും ഭരതനും—ഇരുവരും നിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാൻ സന്നദ്ധരായി നിൽക്കുന്നു.
Verse 141
अहं ते प्रतिकूलस्तु वनवासे विशेषतः । अनारतं दिवा चाहं रात्रौ चैव परंतप
ഹേ പരന്തപാ, വനവാസത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ പ്രത്യേകമായി നിനക്കു പ്രതികൂലനാണ്; പകലും രാത്രിയും ഇടവിടാതെ എന്റെ നിലപാട് ഇതുതന്നെ.
Verse 142
कर्मकर्तुं न शक्रोमि व्रज सौम्य यथासुखम् । एवं ब्रुवाणं सौमित्रिमुवाच रघुनंदनः
“ഈ കര്മ്മം ചെയ്യാന് എനിക്കാകില്ല. ഹേ സൗമ്യാ, നീ യഥാസുഖം പോകുക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രഘുനന്ദനന് ശ്രീരാമന് സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണനോട് അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 143
कथं पूर्वमयोध्याया निर्गतोसि मया सह । वने वत्स्याम्यहं राम नववर्षाणि पंच च
നീ മുമ്പ് എനോടൊപ്പം അയോധ്യയിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ പുറപ്പെട്ടിരുന്നു? ഹേ രാമാ, ഞാൻ വനത്തിൽ പതിനാലു വർഷം—ഒൻപതും അഞ്ചും—വസിക്കും।
Verse 144
न तु त्वया विरहितः स्वर्गेपि निवसे क्वचित् । या गतिस्ते नरव्याघ्र मम सापि भविष्यति
എന്നാൽ നിന്നിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് ഞാൻ എവിടെയും—സ്വർഗ്ഗത്തിലും പോലും—വസിക്കുകയില്ല. ഹേ നരവ്യാഘ്രാ, നിനക്കുള്ള ഗതി എങ്കിൽ അതേ ഗതി എനിക്കും ഉണ്ടാകും।
Verse 145
प्रसादः क्रियतां मह्यं नय मामपि राघव । इदानीमर्धमार्गे त्वं कथं स्थास्यसि शत्रुहन्
എനിക്കു പ്രസാദം അരുളേണമേ, ഹേ രാഘവാ—എന്നെയും കൂടെ കൊണ്ടുപോകുക. ഇപ്പോൾ നീ അർദ്ധമാർഗ്ഗം എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഹേ ശത്രുഹൻ, ഇവിടെ എങ്ങനെ നില്ക്കും?
Verse 146
लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्रामं नाहं गंता वने पुनः । लक्ष्मणं संस्थितं ज्ञात्वा रामो वचनमब्रवीत्
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ രാമനോട് പറഞ്ഞു: “ഞാൻ വീണ്ടും വനത്തിലേക്ക് പോകുകയില്ല.” ലക്ഷ്മണൻ ദൃഢനിശ്ചയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതറിഞ്ഞ് രാമൻ വചനമരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 147
मामनुव्रज सौमित्र एको यास्यामि काननम् । द्वितीया मे त्वियं सीता रामेणोक्तस्तु लक्ष्मणः
ഹേ സൗമിത്രാ! എന്നെ അനുഗമിക്കൂ; ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം കാട്ടിലേക്കു പോകും. ഈ സീത എന്റെ സഹചാരിണിയാകട്ടെ—എന്ന് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് കല്പിച്ചു.
Verse 148
गृहीत्वाऽथ समुत्तस्थौ रामवाक्यं स लक्ष्मणः । मर्यादापर्वतं प्राप्तौ क्षेत्रसीमां परंतपौ
രാമവചനം സ്വീകരിച്ച് ലക്ഷ്മണൻ എഴുന്നേറ്റു. ആ രണ്ടു പരന്തപ വീരന്മാർ ‘മര്യാദ’ എന്ന പർവ്വതത്തെ പ്രാപിച്ച് പുണ്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതിരിലെത്തി.
Verse 149
अजगंधं च देवेशं देवदेवं पिनाकिनम् । अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा रामस्त्रिलोचनम्
രാമൻ അജഗന്ധൻ, ദേവേശൻ, ദേവദേവൻ, പിനാകധാരിയായ ത്രിലോചനൻ എന്ന പരമേശ്വരനെ അഷ്ടാംഗപ്രണാമത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു.
Verse 150
तुष्टाव प्रयतः स्थित्वा शंकरं पार्वतीप्रियम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा रोमांचितशरीरकः
നിയമത്തോടെ നിന്നുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പാർവതീപ്രിയനായ ശങ്കരനെ സ്തുതിച്ചു. കൈകൂപ്പി, ഭക്തിരോമാഞ്ചം കൊണ്ട് ശരീരം പുളകിതമായി.
Verse 151
सात्विकं भावमापन्नो विनिर्धूतरजस्तमाः । लोकानां कारणं देवं बुबुधे विबुधाधिपम्
സാത്ത്വികഭാവം പ്രാപിച്ച് രജസ്-തമസ് പൂർണ്ണമായി നീക്കി, ദേവാധിപനായ ആ ദേവനെ ലോകങ്ങളുടെ കാരണമായി അദ്ദേഹം ബോധിച്ചു.
Verse 152
राम उवाच । कृत्स्नस्य योऽस्य जगतः स चराचरस्य कर्ता कृतस्य च पुनः सुखदुःखदश्च । संहारहेतुरपि यः पुनरंतकाले तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
രാമൻ പറഞ്ഞു—ഈ സമസ്ത ചരാചര ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവും, ചെയ്ത കര്മ്മഫലമായി സുഖദുഃഖം നല്കുന്നവനും, അന്തകാലത്ത് സംഹാരഹേതുവാകുന്നവനും ആയ ആ ശരണദൻ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 153
योऽयं सकृद्विमलचारुविलोलतोयां गंगां महोर्मिविषमां गगनात्पतंतीम् । मूर्ध्ना दधेऽस्रजमिव प्रविलोलपुष्पां तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്ന, നിർമ്മലവും മനോഹരവുമായ അലകളാടുന്ന ജലത്തോടുകൂടി മഹോന്മാദ തരംഗങ്ങളാൽ ഭീഷണമായ ഗംഗയെ—കുലുങ്ങുന്ന പുഷ്പമാലപോലെ—ഒരിക്കൽ തന്റെ ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചവൻ; ആ ശരണദൻ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 154
कैलासशैलशिखरं परिकम्प्यमानं कैलासशृंगसदृशेन दशाननेन । यत्पादपद्मविधृतं स्थिरतां दधार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
കൈലാസശൃംഗസമനായ ദശാനനൻ കൈലാസപർവതശിഖരം കുലുക്കുമ്പോൾ, ആരുടെ പദ്മപാദങ്ങളിൽ ധരിക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് അത് സ്ഥിരത പ്രാപിച്ചുവോ—ആ ശരണദൻ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 155
येनासकृद्दनुसुताः समरे निरस्ता विद्याधरोरगगणाश्च वरैः समग्रैः । संयोजिता मुनिवराः फलमूलभक्षास्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
യാരാൽ ദനുപുത്രന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ തുരത്തപ്പെട്ടു, വിദ്യാധര-നാഗഗണങ്ങൾ സമഗ്ര വരങ്ങളാൽ അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടു, ഫലമൂലഭക്ഷകരായ മുനിവരന്മാർ യഥോചിത സമന്വയത്തിൽ സ്ഥാപിതരായി—ആ ശരണദൻ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 156
दक्षाध्वरे च नयने च तथा भगस्य पूष्णस्तथा दशनपंक्तिमपातयच्च । तस्तंभयः कुलिशयुक्तमथेंद्रहस्तं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ദക്ഷയാഗത്തിൽ യാരാണ് കണ്ണുകളെ തകർത്തത്, ഭഗന്റെ കണ്ണുകളും വീഴ്ത്തിയത്; പൂഷണന്റെ ദന്തപങ്ക്തി പൊഴിച്ചുകളഞ്ഞത്; വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ കൈയും സ്തംഭിപ്പിച്ചത്—ആ ശരണദൻ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 157
एनःकृतोपिविषयेष्वपिसक्तचित्ताज्ञानान्वयश्रुतगुणैरपिनैवयुक्ताः । यं संश्रिताः सुखभुजः पुरुषा भवंति तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
പാപം ചെയ്തവരായാലും, വിഷയാസക്തചിത്തരായാലും, ജ്ഞാനം, കുലം, ശ്രുതി-വിദ്യ, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയില്ലാത്തവരായാലും—അവനെ ആശ്രയിച്ചാൽ സുഖഭോക്താക്കളാകുന്നു; ആ ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 158
अत्रिप्रसूतिरविकोटिसमानतेजाः संत्रासनं विबुधदानवसत्तमानाम् । यः कालकूटमपिबत्प्रसभं सुदीप्तं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
അത്രി-പ്രസൂതനായ, കോടി സൂര്യസമാന തേജസ്സുള്ള, ദേവ-ദാനവ ശ്രേഷ്ഠർക്കും ഭീതിയാകുന്ന, ജ്വലിക്കുന്ന കാലകൂട വിഷം ബലമായി പാനം ചെയ്തവൻ—ആ ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 159
ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुतां च सषण्मुखानां दद्याद्वरं सुबहुशो भगवान्महेशः । नन्दिं च मृत्युवदनात्पुनरुज्जहार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ഭഗവാൻ മഹേശൻ ബ്രഹ്മാ, ഇന്ദ്രൻ, രുദ്രൻ, മരുതുകൾ, ഷൺമുഖൻ എന്നിവർക്കും പുനഃപുനഃ വരങ്ങൾ നൽകുന്നു; നന്ദിയെയും മരണത്തിന്റെ വായിൽ നിന്ന് വീണ്ടും രക്ഷിച്ചു—ആ ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 160
आराधितः सुतपसा हिमवन्निकुंजे धूमव्रतेन मनसापि परैरगम्ये । संजीवनीमकथयद्भृगवे महात्मा तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ഹിമവാന്റെ കുഞ്ജത്തിൽ, മറ്റുള്ളവരുടെ മനസ്സിനും അഗമ്യമായ സ്ഥലത്ത്, ധൂമവ്രതൻ കഠിനതപസ്സാൽ ആരാധിച്ചവൻ; ആ മഹാത്മാവ് ഭൃഗുവിന് സംജീവനി വിദ്യ ഉപദേശിച്ചു—ആ ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 161
नानाविधैर्गजबिडालसमानवक्त्रैर्दक्षाध्वरप्रमथनैर्बलिभिर्गणैंद्रैः । योभ्यर्चितोमरगणैश्च सलोकपालैस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ദേവഗണങ്ങളും ലോകപാലകരും പൂജിക്കുന്നവൻ; ദക്ഷയജ്ഞം തകർത്ത ബലവാനായ ഗണനാഥന്മാരും ആരാധിക്കുന്നവൻ—അവരുടെ മുഖങ്ങൾ ആനയും പൂച്ചയും പോലെയുള്ള നാനാവിധം—ആ ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 162
शंखेंदुकुंदधवलं वृषभं प्रवीरमारुह्य यः क्षितिधरेंद्रसुतानुयातः । यात्यंबरं प्रलयमेघविभूषितं च तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ശംഖം, ചന്ദ്രൻ, കുന്ദപുഷ്പംപോലെ ധവളമായ വീരവൃഷഭത്തിൽ ആരൂഢനായി, പർവ്വതരാജകുമാരിയുടെ അനുഗമനത്തോടെ, പ്രളയമേഘങ്ങൾ അലങ്കരിക്കുന്ന ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 163
शांतं मुनिं यमनियोगपरायणैस्तैर्भीमैर्महोग्रपुरुषैः प्रतिनीयमानम् । भक्त्यानतं स्तुतिपरं प्रसभं ररक्ष तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
യമനിയോഗങ്ങളിൽ പരായണരായ ഭീകര മഹോഗ്രപുരുഷന്മാർ കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു സ്തുതിയിൽ ലീനനായ ശാന്ത മുനിയെ ബലമായി രക്ഷിച്ച ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 164
यः सव्यपाणि कमलाग्रनखेन देवस्तत्पंचमं प्रसभमेव पुरस्सुराणाम् । ब्राह्मं शिरस्तरुणपद्मनिभं चकर्त्त तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
ദേവന്മാരുടെ സന്നിധിയിലേ തന്നെ, ഇടങ്കൈയിലെ കമലാഗ്ര നഖംകൊണ്ട്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ কোমല പദ്മസദൃശമായ അഞ്ചാം ശിരസ്സിനെ ബലമായി ഛേദിച്ച ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 165
यस्य प्रणम्य चरणौ वरदस्य भक्त्या स्तुत्वा च वाग्भिरमलाभिरतंद्रितात्मा । दीप्तस्तमांसि नुदते स्वकरैर्विवस्वांस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि
വരദനായ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഭക്തിയോടെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, നിർമ്മല വാക്കുകളാൽ അശ്രാന്തമായി സ്തുതിച്ചു—സ്വകിരണങ്ങളാൽ അന്ധകാരം നീക്കുന്ന ദീപ്ത സൂര്യനെപ്പോലെ തമസ്സിനെ അകറ്റുന്ന ശരണദ ശങ്കരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 166
ये त्वां सुरोत्तमगुरुं पुरुषा विमूढा जानंति नास्य जगतः सचराचरस्य । ऐश्वर्यमाननिगमानुशयेन पश्चात्ते यातनामनुभवंत्यविशुद्धचित्ताः
മൂഢന്മാരായ മനുഷ്യർ നിന്നെ—സുരോത്തമരുടെ ഗുരുവായി, ഈ ചരാചര ലോകത്തിന്റെ പ്രഭുവായി—അറിയുന്നില്ല; അവർ ഐശ്വര്യാഭിമാനവും വേദവിരോധ മനോഭാവവും കൊണ്ട് ചിത്തം അശുദ്ധമാക്കി, ഒടുവിൽ യാതനയും ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നു।
Verse 167
तस्यैवं स्तुवतोऽवोचच्छूलपाणिर्वृषध्वजः । उवाच वचनं हृष्टो राघवं तुष्टमानसः
ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ശൂലപാണിയും വൃഷധ്വജനുമായ ഭഗവാൻ ഹർഷിതഹൃദയത്തോടെ, തൃപ്തമനസ്സോടെ രാഘവനോടു വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 168
रुद्र उवाच । राम हृष्टोस्मि भद्रं ते जातस्त्वं निर्मले कुले । त्वं चापि जगतां वंद्यो देवो मानुषरूपधृत्
രുദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു— “രാമാ, ഞാൻ പരമഹർഷിതനാണ്; നിനക്കു മംഗളം. നീ നിർമ്മലകുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; നീയും ലോകം വന്ദിക്കേണ്ടവൻ—മാനുഷരൂപം ധരിച്ച ദേവൻ.”
Verse 169
त्वया नाथेन वै देवाः सुखिनः शाश्वतीः समा । सेविष्यंते चिरं कालं गते वर्षे चतुर्दशे
നീ നാഥനും രക്ഷകനുമായിരിക്കയാൽ ദേവന്മാർ ശാശ്വത വർഷങ്ങളോളം സുഖത്തോടെ ഇരിക്കും; പതിനാലു വർഷം കഴിഞ്ഞാൽ അവർ ദീർഘകാലം (നിന്റെ) സേവയിൽ നിലകൊള്ളും.
Verse 170
अयोध्यामागतं त्वां ये द्रक्ष्यंति भुवि मानवाः । सुखं तेऽत्र भजिष्यंति स्वर्गे वासन्तथाक्षयम्
ഭൂമിയിൽ അയോധ്യയിൽ എത്തിയ നിന്നെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യർ ഇവിടെ സുഖം അനുഭവിക്കും; സ്വർഗ്ഗത്തിൽ അക്ഷയമായ വാസവും പ്രാപിക്കും.
Verse 171
देवकार्यं महत्कृत्वा आगच्छेथाः पुनः पुरीम् । राघवस्तु तथा देवं नत्वा शीघ्रं विनिर्गतः
“ദേവകാര്യമായ മഹത്തായ ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കി വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്കു വരിക.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 172
इंद्रमार्गां नदीं प्राप्य जटाजूटं नियम्य च । अब्रवील्लक्ष्मणं राम इदमर्पय मे धनुः
ഇന്ദ്രമാർഗാ എന്ന നദിയെ പ്രാപിച്ച് ജടാജൂടം നിയന്ത്രിച്ച് ശ്രീരാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു—“എന്റെ ധനുസ്സ് എനിക്കർപ്പിക്ക.”
Verse 173
रामवाक्यं तु तच्छ्रुत्वा सीतां वै लक्ष्मणोऽब्रवीत् । किमर्थं देवि रामेण त्यक्तोहं कारणं विना
രാമവാക്യം കേട്ട ലക്ഷ്മണൻ സീതയോട് പറഞ്ഞു—“ദേവി, കാരണമില്ലാതെ രാമൻ എന്നെ എന്തിന് ഉപേക്ഷിച്ചു?”
Verse 174
अपराधं न जानामि कुपितो यन्महाभुजः । रामेणाहं परित्यक्तः प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम्
ഞാൻ ഏതു അപരാധം ചെയ്തുവെന്ന് അറിയില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ആ മഹാബാഹു കോപിച്ചത്. രാമൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതിനാൽ ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്യും.
Verse 175
नैव मे जीवितेनार्थो धिग्धिङ्मां कुलपांसनम् । आर्यस्य येन वै मन्युर्जनितः पापकारिणा
എന്റെ ജീവതത്തിന് എനിക്കൊരു പ്രയോജനവും ഇല്ല; ധിക് ധിക് എന്നെ—ഞാൻ കുലത്തിന്റെ കളങ്കം—പാപിയായി ഞാൻ ആ ആര്യരാമന്റെ കോപം ഉണർത്തി.
Verse 176
कांस्तु लोकान्गमिष्यामि अपध्यातो महात्मना । उभौ हस्तौ मुखे कृत्वा साश्रुकंठोऽब्रवीदिदम्
“ആ മഹാത്മാവ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഞാൻ ഏതു ലോകങ്ങളിലേക്കു പോകും?” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ ഇരുകൈകളും മുഖത്ത് വെച്ചു; കണ്ണീരാൽ കണ്ഠം മുട്ടി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 177
नापराध्यामि रामस्य कर्मणा मनसा गिरा । स्पृष्टौ ते चरणौ देवि मम नान्या गतिर्भवेत्
കർമ്മത്താലും മനസ്സാലും വാക്കാലും ഞാൻ ശ്രീരാമനോട് അപരാധം ചെയ്തിട്ടില്ല. ദേവീ, ഞാൻ നിന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ചു; നിനക്കല്ലാതെ എനിക്ക് മറ്റൊരു ശരണം ഇല്ല.
Verse 178
ततः सीताऽब्रवीद्रामं त्यक्तः किमनुजस्त्वया । वैषम्यं त्यज्यतां बाले लक्ष्मणे लक्ष्मिवर्धने
അപ്പോൾ സീത രാമനോട് പറഞ്ഞു—“നീ നിന്റെ അനുജനെ എന്തിന് ഉപേക്ഷിച്ചു? ബാലാ, ഐശ്വര്യം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യത്തിൽ പക്ഷപാതം ഉപേക്ഷിക്കൂ.”
Verse 179
राघवस्त्वब्रवीत्सीतां नाहं त्यक्ष्यामि लक्ष्मणम् । न कदाचिदपि स्वप्ने लक्ष्मणस्य मतं प्रिये
രാഘവൻ സീതയോട് പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ലക്ഷ്മണനെ ഉപേക്ഷിക്കില്ല. പ്രിയേ, സ്വപ്നത്തിലുപോലും ലക്ഷ്മണന്റെ ഉപദേശം ഞാൻ ഒരിക്കലും അവഗണിക്കില്ല.”
Verse 180
श्रुतपूर्वं च सुश्रोणि क्षेत्रस्यास्य विचेष्टितम् । अत्र क्षेत्रे जनास्सत्यं सर्वे हि स्वार्थतत्पराः
സുശ്രോണി, ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വിചിത്രമായ രീതികളെക്കുറിച്ച് നീ മുമ്പേ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഈ പുണ്യപ്രദേശത്ത് സത്യമായി എല്ലാവരും സ്വന്തം സ്വാർത്ഥത്തിലേ തൽപരരായിരിക്കും.
Verse 181
परस्परं न पश्यंति स्वात्मनश्च हितं वचः । न शृण्वंति पितुः पुत्राः पुत्राणां पितरस्तथा
അവർ പരസ്പരം മനസ്സിലാക്കി നോക്കുന്നില്ല; സ്വന്തം നന്മയ്ക്കുള്ള വാക്കുകളും കേൾക്കുന്നില്ല. പുത്രന്മാർ പിതാവിന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ പിതാക്കളും പുത്രന്മാരുടെ വാക്ക് കേൾക്കുന്നില്ല.
Verse 182
न शिष्या हि गुरोर्वाक्यं शिष्यस्यापि तथा गुरुः । अर्थानुबंधिनीप्रीतिर्न कश्चित्कस्यचित्प्रियः
ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ടുമാത്രം ശിഷ്യൻ ഗുരുവിന് സത്യത്തിൽ പ്രിയനാകുന്നില്ല; ശിഷ്യന്റെ വാക്കുകൾ കൊണ്ടുമാത്രം ഗുരുവും ശിഷ്യന് പ്രിയനാകുന്നില്ല. സ്വാർത്ഥബന്ധിതമായ സ്നേഹമാണ് സാധാരം; യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരും ആരുടെയും നിർമല പ്രിയൻ അല്ല.
Verse 183
इत्येवं कथयन्नेव प्राप्तो रेवां महानदीम् । चक्रेभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया
ഇങ്ങനെ പറയുന്നതിനിടയിൽ തന്നെ കാകുത്സ്ഥൻ (ശ്രീരാമൻ) മഹാനദിയായ രേവയെ എത്തി. അവിടെ അനുജനോടും സീതയോടും കൂടി അദ്ദേഹം അഭിഷേകം (വിധിസ്നാനം) നടത്തി.
Verse 184
तर्पयित्वा च सलिलैः स्वान्पितॄन्दैवतान्यपि । उदीक्ष्य च मुहुः सूर्यं देवताश्च समाहितः
ജലത്താൽ തന്റെ പിതൃക്കളെയും ദേവതകളെയും തർപ്പണം ചെയ്ത്, അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും സൂര്യനെ ദർശിച്ചു; സമാഹിതചിത്തനായി ദേവതകളെ ധ്യാനിച്ചു.
Verse 185
कृताभिषेकस्तु रराज रामः सीता द्वितीयः सह लक्ष्मणेन । कृताभिषेकः सह शैलपुत्र्या गुहेन सार्धं भगवानिवेशः
അഭിഷേകം ലഭിച്ച രാമൻ, സീതയെ രണ്ടാമവളായി കൂടെക്കൊണ്ട്, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു. അതുപോലെ അഭിഷേകം ലഭിച്ച ഭഗവാൻ ഈശൻ (ശിവൻ) ശൈലപുത്രി (പാർവതി)യും ഗുഹയും കൂടെ ശോഭിച്ചു.