Mudgala

Verse 1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ಓಂ। ಈಗ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಅರ್ಥನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಪುರುಷಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತಾರ್ಥವು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರ’ ಶಬ್ದವು ಅನಂತಾರ್ಥಕ. ಅವನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ‘ಅನಂತ ಯೋಜನ’ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ದಶಾಂಗುಲ’ ಎಂಬ ವಚನವೂ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

Verse 2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

ಅದರ ಮೊದಲ ಭಾಗದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೇಶ (ಸ್ಥಳ) ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ ಈ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಾಲ ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ ಉಚ್ಛರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

ಮೂರನೆಯ ಮಂತ್ರದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದಾನವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮತ್ತು “ಏತಾವಾನ್” ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹರಿಯ ವೈಭವವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

Verse 4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ಈದೇ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಚತುರ್ವ್ಯೂಹವು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮತ್ತು “ತ್ರಿಪಾದ್” ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅನಿರುದ್ಧನ ವೈಭವವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

Verse 5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

ಆದ್ದರಿಂದ “ವಿರಾಟ್” ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪಾದ-ನಾರಾಯಣನಾದ ಹರಿಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪುರುಷನೂ ಉದ್ಭವಿಸುವುದು ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

‘ಯತ್ಪುರುಷೇಣ…’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಋಗ್ವೇದಮಂತ್ರದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಯಜ್ಞವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಮೂಲಕ ಏಳು ಪರಿಥಿಗಳು (ಆವರಣದಂಡಗಳು) ಮತ್ತು ಸಮಿಧೆಗಳು (ಇಂಧನಕಾಷ್ಠಗಳು) ಕೂಡ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ.

Verse 7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

‘ತಂ ಯಜ್ಞಂ…’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಜ್ಞವು ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇದೇ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವೂ—ಮುಕ್ತಿಯೂ—ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

‘ತಸ್ಮಾದ್…’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ‘ವೇದ…’ ಹಾಗೂ ‘ಅಹಂ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಹರಿಯ ವೈಭವ—ದಿವ್ಯ ಮಹಿಮೆ—ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“ಯಜ್ಞೇನೇ…” ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಉಪಸಂಹಾರವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ—ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಮೋಕ್ಷವೂ ಕುರಿತು. ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

ಇದೀಗ ಮುದ್ಗಲೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ವೈಭವವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾಸುದೇವನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಭಗವದ್ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶ್ರವಣವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಮಸ್ಕೃತ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಎರಡು ಖಂಡಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪುನಃ ಬೋಧಿಸಿದನು. ಎರಡು ಖಂಡಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಮುಕ್ತ ಪುರುಷನು ನಾಮರೂಪಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅಗೋಚರವಾದ, ಸಂಸಾರಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜ್ಞೇಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕ್ಲೇಶಗಳಿಂದ ಸಂಕ್ಲಿಷ್ಟರಾದ ದೇವಾದಿಗಳ ಉದ್ಧಾರಾರ್ಥ, ಸಹಸ್ರಾಂಗ ಕಲ್ಯಾಣಮಯವಾದ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕವಾದ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು. ಆ ವೇಷದಿಂದ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಅನಂತ ಯೋಜನಗಳಿಂದ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿದನು. ಪುರುಷನಾದ ನಾರಾಯಣನು ಭೂತ-ಭವ್ಯ-ಭವಿಷ್ಯವೆಲ್ಲವೂ; ಸರ್ವ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಮಹಾಪುರುಷನು ತನ್ನನ್ನು ಚತುರ್ಧಾ ಮಾಡಿ, ತ್ರಿಪಾದದಿಂದ ಪರಮ ವ್ಯೋಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು; ಉಳಿದ ಚತುರ್ಥಾಂಶವಾದ ಅನಿರುದ್ಧ-ನಾರಾಯಣನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದವು. ಆ ಪಾದ-ನಾರಾಯಣನು ಜಗತ್ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಜನಿಸಿದನು. ಸಮೃದ್ಧ ದೇಹವಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಆ ಅನಿರುದ್ಧ-ನಾರಾಯಣನು ಅವನಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕುರಿತು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು: ‘ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ನಿನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಯಾಜಕರಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸು; ಕೋಶರೂಪವಾದ ದೃಢ ಗ್ರಂಥಿಮಯ ಕಲೆವರವನ್ನು ಹವಿಯಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸು; ನನ್ನನ್ನು ಹವಿರ್ಭುಜನೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸು; ವಸಂತವನ್ನು ಆಜ್ಯವಾಗಿ, ಗ್ರೀಷ್ಮವನ್ನು ಇಧ್ಮವಾಗಿ, ಶರದೃತುವನ್ನು ರಸವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸು; ಹೀಗೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ದೇಹವು ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಪಶುಗಳಾದಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಬಳಿಕ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಾತ್ಮಕ ಜಗತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಜೀವಾತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮ ಯೋಗದಿಂದ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಕಾರವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ—ಎಂದು ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಕಾರವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’

Verse 1

एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...

ಒಬ್ಬನೇ ದೇವನು ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅಜನ್ಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವೆತ್ತುವನು. ಅವನನ್ನೇ ಅಧ್ವರ್ಯು ಯಾಜಕರು ‘ಅಗ್ನಿ’ ಎಂದು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಯಜುಃ’ ಎಂದು—ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ (ಸಂಯೋಜಿಸಿ) ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಗಾಯಕರು ಅವನನ್ನು ‘ಸಾಮನ್’ ಎಂದು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನಲ್ಲೇ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಪಗಳು ಅವನನ್ನು ‘ವಿಷ’ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಸರ್ಪವಿದ್ಯರು ಅವನನ್ನು ‘ಸರ್ಪ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ದೇವರು ಅವನನ್ನು ‘ಊರ್ಜ್’ (ಪ್ರಾಣಬಲ) ಎಂದು; ಮಾನವರು ಅವನನ್ನು ‘ರಯಿ’ (ಸಂಪತ್ತು) ಎಂದು. ಅಸುರರು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾಯೆ’ ಎಂದು; ಪಿತೃಗಳು ಅವನನ್ನು ‘ಸ್ವಧಾ’ ಎಂದು. ದೇವಗಣವಿದ್ಯರು ಅವನನ್ನು ‘ದೇವಜನ’ ಎಂದು. ಗಂಧರ್ವರು ಅವನನ್ನು ‘ರೂಪ’ ಎಂದು; ಅಪ್ಸರಸರು ಅವನನ್ನು ‘ಗಂಧರ್ವ’ ಎಂದು. ಯಾರು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮನನ ಮಾಡಲಿ: ‘ಪುರುಷರೂಪ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ನಾನೇ.’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದವನು ಆ ರೂಪವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

Verse 1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

ಆ ಬ್ರಹ್ಮನು ತಾಪತ್ರಯಾತೀತನು; ಷಟ್ಕೋಶಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನು; ಸಂಸಾರದ ಷಡೂರ್ಮಿಗಳಿಂದ ವರ್ಜಿತನು; ಪಂಚಕೋಶಾತೀತನು; ಮತ್ತು ಷಡ್ಭಾವ-ವಿಕಾರಶೂನ್ಯನು—ಇಂತೆಲ್ಲದಿಂದಲೂ ವಿಭಿನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತಾಪತ್ರಯವು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕವೆಂದು ತ್ರಿವಿಧ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ತೃ–ಕರ್ಮ–ಕಾರ್ಯ, ಜ್ಞಾತೃ–ಜ್ಞಾನ–ಜ್ಞೇಯ, ಭೋಕ್ತೃ–ಭೋಗ–ಭೋಗ್ಯ ಎಂಬ ತ್ರಯರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ತ್ವಕ್, ಮಾಂಸ, ಶೋಣಿತ, ಅಸ್ಥಿ, ಸ್ನಾಯು, ಮಜ್ಜೆ—ಇವು ಷಟ್ಕೋಶಗಳು. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮದ, ಮಾತ್ಸರ್ಯ—ಇವು ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗ. ಅನ್ನಮಯ, ಪ್ರಾಣಮಯ, ಮನೋಮಯ, ವಿಜ್ಞಾನಮಯ, ಆನಂದಮಯ—ಇವು ಪಂಚಕೋಶಗಳು. ಪ್ರಿಯತೆ, ಜನನ, ವರ್ಧನ, ಪರಿನಾಮ, ಕ್ಷಯ, ನಾಶ—ಇವು ಷಡ್ಭಾವಗಳು. ಅಶನಾಯಾ, ಪಿಪಾಸಾ, ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಜರಾ, ಮರಣ—ಇವು ಷಡೂರ್ಮಿಗಳು. ಕುಲ, ಗೋತ್ರ, ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ರೂಪ—ಇವು ಷಡ್ಭ್ರಮಗಳು. ಈ ಯೋಗದಿಂದ ಜೀವನೇ ಪರಮಪುರುಷನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ. ಯಾರು ಈ ಉಪನಿಷತ್ತನ್ನು ನಿತ್ಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ, ವಾಯುವಿನಿಂದ, ಆದಿತ್ಯನಿಂದ ಶುದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ; ನಿರೋಗಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ; ಶ್ರೀಮಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಪುತ್ರ–ಪೌತ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ; ವಿದ್ಯಾವಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಪಾತಕಗಳಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಸುರಾಪಾನ, ಅಗಮ್ಯಾಗಮನ, ಮಾತೃಗಮನ, ದುಹಿತೃ/ಸ್ನುಷಾಭಿಗಮನ, ಸ್ವರ್ಣಸ್ತೇಯ, ವೇದಿಸಂಬಂಧಿ ಮಹಾಹಿಂಸೆ, ಗುರುವಿನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅಶುಶ್ರೂಷೆ, ಅಯಾಜ್ಯಯಾಜನ, ಅಭಕ್ಷ್ಯಭಕ್ಷಣ, ಉಗ್ರಪ್ರತಿಗ್ರಹ, ಪರದಾರಗಮನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ-ಲೋಭ-ಮೋಹ-ಈರ್ಷ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅಬಾಧಿತರಾಗಿ ಸರ್ವ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ‘ಪುರುಷ’ರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷಸೂಕ್ತಾರ್ಥವು ಅತಿರಹಸ್ಯ—ರಾಜಗುಹ್ಯ, ದೇವಗುಹ್ಯ, ಗುಹ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗುಹ್ಯತರ; ದೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ, ಅಶಿಕ್ಷಿತರಿಗೆ, ಅಯಜ್ಞಶೀಲರಿಗೆ, ಅವೈಷ್ಣವರಿಗೆ, ಅಯೋಗಿಗಳಿಗೆ, ಬಹುಭಾಷಿಗಳಿಗೆ, ಅಪ್ರಿಯವಾದಿಗಳಿಗೆ, ಅಸಂವತ್ಸರವ್ರತಿಗಳಿಗೆ, ಅತೃಪ್ತರಿಗೆ, ಅನಧೀತವೇದರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಬಾರದು. ಗುರುವು ಕೂಡ ಶುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಪುಣ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಿ ಪುರುಷನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ, ಸಮೀಪಿಸಿದ ಶಿಷ್ಯನ ಬಲ ಕಿವಿಗೆ ಪುರುಷಸೂಕ್ತಾರ್ಥವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಿ; ಬಹುಶಃ ಪುನಃಪುನಃ ಹೇಳಬಾರದು—ಅದು ಯಾತಯಾಮ (ನಿಷ್ಪ್ರಭ) ಆಗುತ್ತದೆ; ಕಿವಿಗೆ ಮರುಮರು ಉಪದೇಶಿಸಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವ ಅಧ್ಯೇತ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾಪಕ ಇಬ್ಬರೂ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಪುರುಷರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಇತಿ ಉಪನಿಷತ್॥