Chaturtha Pada
The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
ಕುಮಾರರ ಪೂರ್ವೋಪದೇಶದಿಂದ ಹರ್ಷಿತನಾದ ನಾರದನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಪುರಾಣಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ, ವಿಭಾಗಗಳು, ಶ್ಲೋಕಪ್ರಮಾಣ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರ, ವ್ರತಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶವೃತ್ತಾಂತಗಳು. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಪುರಾಣಸಂಪತ್ತು ಅನೇಕ ಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ ನಾರದನನ್ನು ಸನಾತನನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಾತನನು ನಾರಾಯಣನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ ನಾರದನ ಏಕಾಗ್ರ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಮರೀಚಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾಪುರಾಣವಿತ್ತು; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಸಾರವಾದವು; ಹರಿ ಪ್ರತಿ ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರೂಪವಾಗಿ ಅವತರಿಸಿ ಅದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಅಷ್ಟಾದಶ ಪುರಾಣಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪುರಾಣದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆ—ಎರಡು ಭಾಗಗಳು, ದೇವ-ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ವಂಶಗಳು, ರಾಮ-ಕೃಷ್ಣ ಕಥೆಗಳು, ದ್ವೀಪ-ವರ್ಷಗಳು, ಸ್ವರ್ಗ-ಪಾತಾಳ-ನರಕಗಳು, ತೀರ್ಥವಿಧಿ, ಶ್ರಾದ್ಧ-ಯಮಲೋಕ, ಯುಗಧರ್ಮ, ಪ್ರಳಯ, ಯೋಗ-ಸಾಂಖ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದ; ಹಾಗೂ ಲಿಖನ/ದಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ/ಪಠಣ ಫಲಗಳು।
The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪದ್ಮಪುರಾಣದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪಾಪಹರವಾದ ಉಪದೇಶ, ಐದು ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡದ್ದು, ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮಾನುಸಾರ ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದದ್ದು, ಕಥೆ-ಇತಿಹಾಸ-ವ್ರತಾಚಾರಗಳಿಂದ ಧರ್ಮಸಮೃದ್ಧ. ಪುಷ್ಕರಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞವಿಧಿ, ವೇದಪಾಠದ ಗುರುತುಗಳು, ದಾನ-ವ್ರತಗಳು, ಪಾರ್ವತಿಯ ವಿವಾಹ, ತಾರಕ ಪ್ರಸಂಗ, ಗೋಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ದೈತ್ಯವಧಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಖಂಡವನ್ನು (ಗ್ರಹಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದಾನ ಸಹಿತ) ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭೂಮಿಖಂಡದಲ್ಲಿ ಶಿವಶರ್ಮ, ಸುವ್ರತ, ವೃತ್ರ, ಪೃಥು, ನಹುಷ, ಯಯಾತಿ, ಗುರುತೀರ್ಥ, ಅಶೋಕಸುಂದರಿ, ಹುಣ್ಡ ಮೊದಲಾದ ಕಥಾಪರಂಪರೆ, ಲೋಕರಚನೆ-ಭೂವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ನರ್ಮದಾ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಯಮುನಾ, ಕಾಶಿ, ಗಯಾ, ಪ್ರಯಾಗ ಮುಂತಾದ ತೀರ್ಥಗಳ ವಿಶಾಲ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಸಮುದ್ರಮಥನ, ಊರ್ಜ್ಜೆಯ ಐದು ದಿನಗಳು, ರಾಮನ ಅಶ್ವಮೇಧ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ, ಜಗನ್ನಾಥ-ವೃಂದಾವನ, ಕೃಷ್ಣಲೀಲೆ, ಮಾಧವಸ್ನಾನಫಲ, ಶಿವಭಕ್ತಿ (ಭಸ್ಮ, ಶಿವಗೀತಾ) ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಖಂಡದ ಏಕಾದಶೀ ಸಮೂಹ, ಮಹಾದ್ವಾದಶೀ, ಕಾರ್ತಿಕವ್ರತ, ಮಾಘಸ್ನಾನ, ವಿಷ್ಣುಧರ್ಮ, ವಿಷ್ಣುಸಹಸ್ರನಾಮ, ಅವತಾರಕಥೆಗಳು, ರಾಮನಾಮಶತ ಮತ್ತು ಗೀತಾ/ಭಾಗವತ ಪ್ರಶಂಸೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ/ಪಠಿಸಿದರೆ ಪದ್ಮಪುರಾಣ ಶ್ರವಣದ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ; ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ಲಿಖಿತ ಪುರಾಣದಾನದಿಂದ ವೈಷ್ಣವಪದ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ।
The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಹಾವೈಷ್ಣವವಾದ ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಪನಾಶಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅದರ ಆರು ಅಂಶಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ: (1) ಸೃಷ್ಟಿ, ದೇವೋತ್ಪತ್ತಿ, ಸಮುದ್ರಮಥನ, ದಕ್ಷನಿಂದ ವಂಶಾವಳಿಗಳು; ಧ್ರುವ, ಪೃಥು, ಪ್ರಚೇತಸರು, ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಪ್ರಿಯವ್ರತ ವಂಶ ಹಾಗೂ ದ್ವೀಪ-ವರ್ಷಾದಿ ಭೂಗೋಳವರ್ಣನೆ. (2) ಪಾತಾಳಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ನರಕಗಳು, ಏಳು ಸ್ವರ್ಗಗಳು, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರಗತಿಯ ಜ್ಯೋತಿಷ, ವಾರಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಭರತನ ಮೋಕ್ಷೋಪದೇಶ ಮತ್ತು ನಿದಾಘ–ಋಭು ಸಂವಾದ. (3) ಮನ್ವಂತರಗಳು, ವ್ಯಾಸಾವತಾರ, ನರಕವಿಮೋಚನ ಕರ್ಮಗಳು, ಸಾಗರ–ಔರ್ವ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮ, ಸದಾಚಾರ ಮತ್ತು ಮಾಯಾಜನ್ಯ ಮೋಹ. (4) ಸೂರ್ಯವಂಶ-ಚಂದ್ರವಂಶಗಳ ರಾಜಕಥೆಗಳು. (5) ಕೃಷ್ಣಾವತಾರದ ವಿಚಾರ, ಗೋಕುಲದಿಂದ ಮಥುರಾ-ದ್ವಾರಕೆಯವರೆಗೆ ಲೀಲೆಗಳು, ದೈತ್ಯವಧ, ವಿವಾಹಗಳು, ಅಷ್ಟಾವಕ್ರ ಕಥೆ. (6) ಕಲಿಯುಗಾಚಾರ, ಚತುರ್ವಿಧ ಪ್ರಳಯ, ಖಾಂಡಿಕ್ಯನ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ; ಜೊತೆಗೆ ವಿಷ್ಣುಧರ್ಮೋತ್ತರದ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಗಳು—ವ್ರತಗಳು, ಯಮ-ನಿಯಮಗಳು, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ-ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ವೇದಾಂತ, ಜ್ಯೋತಿಷ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಗಳು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಪಠನ, ಶ್ರವಣ, ಲೇಖನ, ದಾನ, ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿ।
The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ವಾಯವೀಯ (ವಾಯು) ಪುರಾಣವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಇದು ರುದ್ರನ ಪರಮಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಪ್ರಮಾಣ 24,000 ಶ್ಲೋಕಗಳು; ಶ್ವೇತಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ವಾಯು ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಇದೆ. ಪುರಾಣವು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ, ಪಂಚಲಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮನ್ವಂತರ ವಂಶಾವಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಗಯಾಸುರವಧದ ವಿಶದ ವರ್ಣನೆವರೆಗೆ ಸಮಗ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾಸಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಗಳು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ), ದಾನಧರ್ಮ, ರಾಜಧರ್ಮ, ವಿವಿಧ ಲೋಕಗಳ ಜೀವವರ್ಗೀಕರಣ, ವ್ರತ-ಆಚಾರಗಳ ಪೂರ್ವವಿಭಾಗಗಳೂ ಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶಿವಸಂಹಿತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ನರ್ಮದಾ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ—ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವ್ಯಾಪ್ತಿತ್ವ, ನರ್ಮದಾಜಲದ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದಾಯಕತ್ವ, ಹಾಗೂ ರೇವಾಶಕ್ತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಣ. 35 ಸಂಗಮಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಸ್ಥಳಗಳ ಗಣನೆ ಬಳಿಕ ಶ್ರಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಲ್ಲ-ಧೇನು ದಾನ, ಪಠಣವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ—ಹದಿನಾಲ್ಕು ಇಂದ್ರರ ತನಕ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಅನુક್ರಮಣೀ ಶ್ರವಣದಿಂದಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪುರಾಣಶ್ರವಣದ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಸಮಾಪ್ತಿ.
The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮರುೀಚಿಗೆ ವೇದವ್ಯಾಸಕೃತ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತಪುರಾಣದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅನುಕ್ರಮಣಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ವೇದಸಮಾನ (ಬ್ರಹ್ಮಸಮ್ಮಿತ), 18,000 ಶ್ಲೋಕಗಳಿದ್ದು, ದ್ವಾದಶ ಸ್ಕಂಧಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿತವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ಕಂಧವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸೂತಸಭೆ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಸ–ಪಾಂಡವ–ಪರೀಕ್ಷಿತ್ ಚೌಕಟ್ಟು; ದ್ವಿವಿಧ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳು; ವಿದುರು–ಮೈತ್ರೇಯ ಸಂವಾದ, ಕಪಿಲ ಸಾಂಖ್ಯ; ಧ್ರುವ, ಪೃಥು, ಪ್ರಾಚೀನಬರ್ಹಿ; ಲೋಕವರ್ಣನೆ, ನರಕ, ಅಜಾಮಿಲ, ದಕ್ಷಯಜ್ಞ; ವೃತ್ರಾಸುರ ಮತ್ತು ಮರುತರು; ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮತ್ತು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮ; ಮನ್ವಂತರಗಳು, ಗಜೇಂದ್ರ, ಸಮುದ್ರಮಥನ, ಬಲಿ; ಅವತಾರಗಳು, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ ವಂಶಗಳು; ಕೃಷ್ಣನ ವ್ರಜಲೀಲೆ; ಮಥುರಾ–ದ್ವಾರಕಾ, ಭೂಭಾರಹರಣ, ನಿರೋಧ; ಉದ್ದವೋಪದೇಶ, ಯಾದವವಿನಾಶ, ಕಲಿಲಕ್ಷಣಗಳು, ಪರೀಕ್ಷಿತ್ ಮೋಕ್ಷ; ವೇದಶಾಖಾ ಸಂಗ್ರಹ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ತಪಸ್ಸು, ಸೂರ್ಯಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಗಳು, ಸಾತ್ವತ ಸಿದ್ಧಾಂತ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಗಣನೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಪಠನ-ಪ್ರವಚನಕರ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪ್ರೌಷ್ಟಪದೀ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ಸ್ವರ್ಣಸಿಂಹಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಂಥದಾನವನ್ನು ಭಾಗವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ।
Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಬೃಹನ್ನಾರದೀಯ ಪುರಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (೨೫,೦೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಬೃಹತ್-ಕಲ್ಪ ಪರಂಪರೆ) ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಅನುಕ್ರಮಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೂತ–ಶೌನಕ ಸಂವಾದಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ, ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸನಕನ ಉಪದೇಶ, ಎರಡನೇ ಪಾದ ‘ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮ’, ವೇದಾಂಗ ವಿಷಯಗಳು ಹಾಗೂ ಸನಂದನನು ನಾರದನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಶುಕಜನ್ಮಕಥೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಮಹಾತಂತ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೀವಬಂಧ ವಿಮೋಚನೆ, ಮಂತ್ರಶುದ್ಧಿ, ದೀಕ್ಷೆ, ಮಂತ್ರನಿರ್ಗಮ, ಪೂಜಾವಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗ, ಕವಚ, ನಾಮಸಹಸ್ರ, ಸ್ತೋತ್ರಾದಿ ವಿಧಿಸಮೂಹವಿದೆ. ಮೂರನೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಪುರಾಣಲಕ್ಷಣ, ಪ್ರಮಾಣ, ದಾನ ಮತ್ತು ಮಾಸವಾರ ತಿಥಿನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನು ಪ್ರತಿಪದಾ ವ್ರತಗಳಿಂದ ಏಕಾದಶೀ ವ್ರತದವರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಮಾಂಧಾತೃ–ವಸಿಷ್ಠ, ರುಕ್ಮಾಂಗದ, ಮೋಹಿನಿಯ ಶಾಪವಿಮೋಚನ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗಾ, ಗಯಾ, ಕಾಶೀ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ, ಪ್ರಯಾಗ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಹರಿದ್ವಾರ, ಬದರಿ, ಕಾಮಾಕ್ಷಾ, ಪ್ರಭಾಸ, ಪುಷ್ಕರ, ಗೌತಮತೀರ್ಥ, ವೇದಪಾದಸ್ತುತಿ, ಗೋಕರ್ಣ, ಸೇತು, ನರ್ಮದಾ, ಅವಂತೀ, ಮಥುರಾ, ವೃಂದಾವನ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾವಿಧಿಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣಫಲ ಮತ್ತು ಏಳು ಹಸುಗಳು ಹಾಗೂ ಬಾಣತೂಣೀರ ದಾನದ ಫಲ—ಮೋಕ್ಷ/ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ 9,000 ಶ್ಲೋಕ ಪ್ರಮಾಣ, ಪಕ್ಷಿ-ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಹಾಗೂ ಕಥಾಖಂಡಗಳ ಕ್ರಮಪಟ್ಟಿ. ಜೈಮಿನಿಯ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಪಕ್ಷಿಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿಗಳು, ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಕಥೆಗಳು, ಸೂರ್ಯನ ಅದ್ಭುತ ಪರಿವರ್ತನೆ, ಬಲರಾಮನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ದ್ರೌಪದಿಯ ಪುತ್ರರು, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಆಡೀಬಕ ಯುದ್ಧ, ತಂದೆ–ಮಗ ಕಥನ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ಹೈಹಯ ವೃತ್ತಾಂತ, ಮದಾಲಕಾ–ಅಲರ್ಕ, ಒಂಬತ್ತು ವಿಧ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ (ಕಲ್ಪಾಂತ ಕಾಲ, ಯಕ್ಷಸೃಷ್ಟಿ, ರುದ್ರೋದ್ಭವ ಸೃಷ್ಟಿ), ದ್ವೀಪಾಚಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣಗಳು, ಮನ್ವಂತರ ಕಥೆಗಳು; ಎಂಟನೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾಕಥೆ; ವೈದಿಕ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಣವೋದ್ಭವ; ಮಾರ್ತಂಡನ ಜನ್ಮಮಹಿಮೆ; ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿನ ವಂಶ; ವತ್ಸಪ್ರೀ, ಖನಿತ್ರ, ಅವಿಕ್ಷಿ–ಕಿಮಿಚ್ಛಾ ವ್ರತ, ನರಿಷ್ಯಂತ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ನಲ, ರಾಮಚಂದ್ರ, ಕುಶವಂಶ; ಚಂದ್ರವಂಶ, ಪುರುರವ, ನಹುಷ, ಯಯಾತಿ, ಯದುವಂಶ; ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳು, ಮಥುರಾ ಇತಿಹಾಸ, ದ್ವಾರಕಾ, ಅವತಾರಸಂಬಂಧ ಕಥನ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಅಸತ್ತ್ವೋಪದೇಶ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ/ಅಧ್ಯಾಪನ ಮಾಡಿದರೆ ಪರಮಗತಿ; ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥ ಬರೆದು ಸ್ವರ್ಣಗಜದೊಂದಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ; ಅನುಕ್ರಮಣಿ ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿ.
The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಬ್ರಹ್ಮನು ಈಶಾನ-ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ಅಗ್ನಿದೇವನು ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಆಗ್ನೇಯ/ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಪ್ರಮಾಣ 15,000 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪಠಿಸುವವರಿಗೂ ಕೇಳುವವರಿಗೂ ಶುದ್ಧಿಕರ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವತಾರಕಥೆಗಳು, ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ, ವೈಷ್ಣವ ಪೂಜೆ, ಅಗ್ನಿಕರ್ಮಗಳು, ಮಂತ್ರ-ಮುದ್ರಾ ತತ್ತ್ವ, ದೀಕ್ಷಾ-ಅಭಿಷೇಕ, ಮಂಡಲರಚನೆ, ಶುದ್ಧಿಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಪವಿತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ದೇವಾಲಯ ನಿಯಮಗಳು, ಪ್ರತಿಮಾಲಕ್ಷಣ, ನ್ಯಾಸ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ವಿನಾಯಕ-ಕುಬ್ಜಿಕಾ ಉಪಾಸನೆ, ಕೋಟಿ ಹೋಮ, ಮನ್ವಂತರಗಳು, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳು (ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿ), ಶ್ರಾದ್ಧ, ಗ್ರಹಯಜ್ಞ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ತಿಥಿ-ವಾರ-ನಕ್ಷತ್ರ ಹಾಗೂ ಮಾಸವ್ರತಗಳು, ದೀಪದಾನ, ವ್ಯೂಹೋಪಾಸನೆ, ನರಕವರ್ಣನೆ, ನಾಡೀಚಕ್ರ-ಸಂಧ್ಯಾವಿಧಿ, ಗಾಯತ್ರ್ಯರ್ಥ, ಲಿಂಗಸ್ತೋತ್ರ, ರಾಜಾಭಿಷೇಕಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜಧರ್ಮ, ಸ್ವಪ್ನ-ಶಕುನಜ್ಞಾನ, ರತ್ನದೀಕ್ಷೆ-ರತ್ನಶಾಸ್ತ್ರ, ರಾಮನೀತಿ, ಧನುರ್ವೇದ, ವ್ಯವಹಾರ, ದೇವಾಸುರವಿಮರ್ದ, ಆಯುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಪಶುವೈದ್ಯ ಸಹಿತ ಶಾಂತಿಕರ್ಮ, ಛಂದಸ್ಸು, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕೋಶ, ಪ್ರಳಯತತ್ತ್ವ, ದೇಹವಿಚಾರ, ಯೋಗ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಫಲವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಲೇಖನಿಯೊಡನೆ ಗ್ರಂಥದಾನ ಮತ್ತು ತಿಲಧೇನು ದಾನವನ್ನು ವಿಧಿಸಿ ಇಹ-ಪರಲೋಕ ಫಲಗಳನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ಬ್ರಹ್ಮನು ಭವಿಷ್ಯ ಪುರಾಣವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಪ್ರದವೆಂದು ವಿವರಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವರೆಗೆ ಬಂದ ಉಪದೇಶ-ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಮನುವು ಎಲ್ಲ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಸಾಧನವಾದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ನಂತರ ವ್ಯಾಸನು ಧರ್ಮ-ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಪರ್ವ ಮತ್ತು ಅಧೋರ-ಕಲ್ಪ ಕಥೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಇದು ಸೂತ–ಶೌನಕ ಸಂವಾದಧಾರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸರ್ಗಾದಿ ಪುರಾಣಲಕ್ಷಣಗಳು, ಶಾಸ್ತ್ರಸಾರ, ಹಾಗೂ ಪುಸ್ತಕ/ತಾಳಪತ್ರ ಲಿಖನ ವಿಧಿಯ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಪಕ್ಷ-ತಿಥಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಅನೇಕ ಕಲ್ಪಗಳ ಗಣನೆ, ಉಳಿದ ಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ವೈಷ್ಣವ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು, ಶೈವ ಮತ್ತು ಸೌರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವರಗಳಿವೆ. ಐದನೇ ಭಾಗ ‘ಪ್ರತಿಸರ್ಗ’ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉಪಸಂಹಾರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಗುಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತೆಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ‘ಸಮತೆ’ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ ಪ್ರತಿಲಿಪಿ ಮಾಡಿ ಗುಡ-ಧೇನು ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾನ, ಪಾಠಕ-ಗ್ರಂಥ ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ, ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ವಿಧಿಸಿ—ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa
ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ‘ಮಗು’ ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಈ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದಶಮ ಪುರಾಣವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ವೇದಾರ್ಥದ ದೀಪಕ, ವೇದಮಾರ್ಗದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ. ಇದು ರಥಂತರ-ಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು, ಶತಕೋಟಿ ಪುರಾಣ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಂಡುದು, ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸರು ಸೂತ–ಮುನಿ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಖಂಡಗಳಾಗಿ—ಬ್ರಹ್ಮಖಂಡ, ಪ್ರಕೃತಿಖಂಡ, ವಿಘ್ನೇಶಖಂಡ, ಕೃಷ್ಣಖಂಡ—ಒಟ್ಟು 18,000 ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಒಳಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ, ನಾರದ-ಬ್ರಹ್ಮ ವಿವಾದ, ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಶಿವಸಂಬಂಧ ಜ್ಞಾನಲಾಭ, ಸಾವರ್ಣಿಯ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ನಂತರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶ/ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವಿಘ್ನೇಶಖಂಡದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶಜನ್ಮದ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವ್ರತಗಳು, ಸಂಘರ್ಷಗಳು (ಜಮದಗ್ನ್ಯಾದಿ ಸೇರಿ) ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೃಷ್ಣಖಂಡದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಜನ್ಮ, ಗೋಕುಲಲೀಲೆಗಳು, ರಾಧಾ-ಗೋಪಿಯರೊಂದಿಗೆ ರಾಸ, ಮಥುರಾ ಘಟನೆಗಳು, ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಸಾಂದೀಪನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ, ಶತ್ರುವಧ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಮರಳುವುದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಓದು, ಕೇಳು, ಬರೆಯು, ದಾನಮಾಡು, ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಕೃಪೆಯಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ।
The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ಬ್ರಹ್ಮನು ಲಿಂಗಪುರಾಣವನ್ನು ಶೈವಪುರಾಣವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಪಠಣದಿಂದ ಭುಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುವುದು. ಅಗ್ನಿಮಯ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಶಿವನೇ ಇದರ ಪ್ರಕಾಶಕನೆಂದು, ಕಥಾರಚನೆ ಅಗ್ನಿ-ಕಲ್ಪದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾಸಕೃತ, ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಸುಮಾರು 11,000 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣ, ಹರನ ಮಹಿಮೆಯೇ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ನಿರೂಪಣೆ. ನಂತರ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಂತೆ ವಿಷಯಗಳು—ಆರಂಭ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆದಿಸೃಷ್ಟಿ, ಯೋಗೋಪದೇಶ, ಕಲ್ಪವರ್ಣನೆ, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಅಂಬೆಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂವಾದಗಳು, ದಧೀಚಿ, ಯುಗಧರ್ಮಗಳು, ಭುವನಕೋಶ, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ ವಂಶಗಳು, ವಿಸ್ತೃತ ಸೃಷ್ಟಿ, ತ್ರಿಪುರ ಪ್ರಸಂಗ, ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಪಶು-ಪಾಶ ವಿಮೋಚನೆ, ಶಿವವ್ರತಗಳು, ಆಚಾರ, ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ಅರಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣ-ಶಾಂತಿಗಳು, ಕಾಶೀ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಶೈಲ, ಅಂಧಕ, ವರಾಹ-ನರಸಿಂಹ, ಜಲಂಧರವಧ, ಶಿವಸಹಸ್ರನಾಮ, ದಕ್ಷಯಜ್ಞವಿಧ್ವಂಸ, ಕಾಮದಹನ, ಪಾರ್ವತೀವಿವಾಹ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಫಾಲ್ಗುಣ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ತಿಲಧೇನು ಸಹಿತ ಲಿಖಿತ ಪ್ರತಿದಾನ ಮಹಾಪುಣ್ಯ; ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಪಾಪನಾಶ ಮಾಡಿ ಶಿವಲೋಕ ಹಾಗೂ ಶಿವಸಾಯುಜ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ।
The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ವರಾಹಪುರಾಣದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕಾ-ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—೨೪,೦೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ–ವರಾಹ ಸಂವಾದ, ವ್ಯಾಸರನ್ನು ನಾರಾಯಣಾವತಾರವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಂಭಾ, ದುರ್ಜಯ, ಶ್ವೇತ ಕಥಾಚಕ್ರಗಳು, ಯಮನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮುನಿಪುತ್ರ ಪ್ರಸಂಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಗೌರೀ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ವಿನಾಯಕ, ನಾಗರು, ಗಣರು, ಕುಬೇರ/ಧನದ, ಆದಿತ್ಯರು ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿ, ಪರ್ವ ಆಚರಣೆ, ಗೋ-ದಾನ, ವ್ರತಗಳು, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ೩೨ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ಪಾಪನಾಶಕ ಗೋಕರ್ಣ ತೀರ್ಥದ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗವು ಪುಲಸ್ತ್ಯ–ಕುರು ಸಂವಾದವಾಗಿ, ಪುಷ್ಕರ ಸೇರಿದಂತೆ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ/ಪಠಣ/ಲೇಖನಫಲ—ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿ ವೃದ್ಧಿ, ವೈಷ್ಣವಗತಿ; ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವರ್ಣ ಗರುಡದಾನ, ತಿಲಧೇನು ದಾನ ಮತ್ತು ಚೈತ್ರಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾನ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ।
The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)
ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮರುೀಚಿಗೆ ಸ್ಕಂದಪುರಾಣದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದರ ಮಹಾವಿಸ್ತಾರ, ವ್ಯಾಸರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಸಾರ, ಮತ್ತು ಏಳು ಖಂಡಗಳ ವಿಭಾಗ. ಮಾಹೇಶ್ವರ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಶಿವಕೇಂದ್ರಿತ ಕಥಾಕ್ರಮ—ದಕ್ಷಯಜ್ಞವಿಧ್ವಂಸ, ಲಿಂಗಪೂಜೆ, ಸಮುದ್ರಮಥನ, ಸ್ಕಂದಜನ್ಮ, ತಾರಕಾಸುರವಧ ಹಾಗೂ ಲೋಕವರ್ಣನೆ. ವೈಷ್ಣವ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅವತಾರಕಥೆಗಳು, ಭಕ್ತಿಸಾಧನೆ, ಮತ್ತು ವ್ರತ-ಕಲ್ಪದ ವಿವರ—ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾಘ, ಏಕಾದಶಿ, ಉತ್ಸವವಿಧಾನಗಳು, ಮಥುರಾ/ಅಯೋಧ್ಯಾ ಮಹಾತ್ಮ್ಯಗಳು. ಬ್ರಹ್ಮ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸೇತು/ಧರ್ಮಾರಣ್ಯ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮ, ದಾನ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ, ಮಂತ್ರಯೋಗ, ಮತ್ತು ಶೈವ ಆಚರಣೆಗಳು—ಶಿವರಾತ್ರಿ, ಪ್ರದೋಷ. ಕಾಶೀ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ವಾರಾಣಸಿಯ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳ ಹಾಗೂ ಆಚಾರನಿಯಮಗಳು; ಅವಂತಿ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಉಜ್ಜಯಿನಿ-ಮಹಾಕಾಲವನದ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳು; ನಾಗರ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ-ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ತ್ರಿಶಂಕು ಕಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ತೀರ್ಥಗಳು; ಪ್ರಾಭಾಸಿಕ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕಾ-ಗೋಮತಿ ಯಾತ್ರಾಜಾಲದ ಸಮಾಪ್ತಿ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ಈ ಸಾರವನ್ನು ಬರೆಯಿಸಿ ದಾನ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ।
The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ಬ್ರಹ್ಮನು ವಾಮನಪುರಾಣದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು 10,000 ಶ್ಲೋಕಗಳ ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ-ಪ್ರಧಾನ ಪುರಾಣ, ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಶ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಕಪಾಲಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ದಕ್ಷಯಜ್ಞವಿಘ್ನ, ಶಿವನ ಕಾಲಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಕಾಮದಹನ, ಪ್ರಹ್ಲಾದ–ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ದೇವ–ಅಸುರ ಸಂಘರ್ಷಗಳು, ಸುಕೇಶೀ–ಅರ್ಕ ಉಪಾಖ್ಯಾನ, ಭುವನಭೂಗೋಳ, ಕಾಮ್ಯವ್ರತಗಳು, ದೇವೀ ದುರ್ಗೆಯ ಪವಿತ್ರ ಕಥನ ಇವೆ. ಮುಂದಾಗಿ ತಪತೀ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಸತ್ಯೆಯ ಮಹಿಮೆ, ಪಾರ್ವತಿಯ ಜನನ–ತಪಸ್ಸು–ವಿವಾಹ, ಗೌರೀ/ಕೌಶಿಕೀ, ಕುಮಾರ, ಅಂಧಕವಧ ಮತ್ತು ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಲಯ, ಮರುತಗಳ ಜನನ, ಬಲಿಯ ಪರಾಕ್ರಮ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪ್ರಸಂಗಗಳು, ಪ್ರಹ್ಲಾದ ತೀರ್ಥಗಳು, ಧುಂಧು, ಪ್ರೇತೋಪಾಖ್ಯಾನ, ನಕ್ಷತ್ರ-ಪುರುಷ, ಶ್ರೀದಾಮ ಕಥೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ನಂತರದ ಬೃಹದ್-ವಾಮನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಂಹಿತೆಗಳು—ಮಾಹೇಶ್ವರಿ, ಭಾಗವತಿ, ಸೌರಿ, ಗಾಣೇಶ್ವರಿ—ಪ್ರತಿ ಒಂದೂ ಸಾವಿರ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ; ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತರ ಮಹಿಮೆ, ದೇವಿಯಿಂದ ಖಾಟದ ಉದ್ಧಾರ, ಸೂರ್ಯನ ಪಾಪನಾಶಕ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ, ಗಣೇಶನ ಕೃತ್ಯಗಳು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರೆ (ಪುಲಸ್ತ್ಯ→ನಾರದ→ವ್ಯಾಸ→ರೋಮಹರ್ಷಣ) ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ—ಪಠಣ, ಶ್ರವಣ, ಲಿಖನ, ದಾನ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶರದ್ ವಿಷುವದಲ್ಲಿ), ಘೃತಧೇನು ದಾನಾದಿಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ।
Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ಬ್ರಹ್ಮನು ಮರೀಚಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಕಲ್ಪದ ನಂತರ ಬರುವ, ಹರಿಯ ಕೂರ್ಮಾವತಾರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಕೂರ್ಮಪುರಾಣದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸೂಚಿ-ಸಾರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ 17,000 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ಗ್ರಂಥವು ಕಥೆಗಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ—ಲಕ್ಷ್ಮೀ–ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಕೂರ್ಮಸಂಬಂಧಿತ ಋಷಿಪ್ರಸಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ. ವರ್ಣ–ಆಶ್ರಮಾಚಾರ, ಸೃಷ್ಟಿ-ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಕಾಲಗಣನೆ–ಪ್ರಳಯ ಹಾಗೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಸ್ತೋತ್ರ, ಮತ್ತು ಶೈವ ವಿಷಯಗಳು—ಶಂಕರಕಥೆ, ಪಾರ್ವತೀ ಸಹಸ್ರನಾಮ, ಯೋಗ—ಎಂಬ ವಿಭಾಗಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭೃಗು, ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು, ಕಶ್ಯಪ, ಆತ್ರೇಯ ವಂಶಾವಳಿಗಳು, ದಕ್ಷಯಜ್ಞ ಧ್ವಂಸ–ಪುನಃಸೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಲೀಲೆಗಳು, ಯುಗಧರ್ಮ, ವ್ಯಾಸ–ಜೈಮಿನಿ ಸಂವಾದ, ವಾರಾಣಸಿ–ಪ್ರಯಾಗಾದಿ ತೀರ್ಥಭೂಗೋಳ, ವೇದಶಾಖಾ ನಿರೂಪಣೆಯೂ ಸೇರಿವೆ. ಐಶ್ವರೀ ಗೀತಾ, ವ್ಯಾಸ ಗೀತಾ, ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮೀಯ ಸಂಹಿತಾರೂಪ ಪ್ರತಿಸರ್ಗ, ಭಾಗವತೀ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಜೀವಿಕೆಗಳು (ಶಂಕರಜಕೃತ ಪಂಚಪಾದ ವಿವರಣೆ ಸಹಿತ), ಸೌರೀ ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವೀ ಚತುರ್ಥೀ ವ್ರತ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹಾಗೂ ದಾನವಿಧಿ—ಅಯನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ ಕೂರ್ಮಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಂಥಪ್ರತಿಯನ್ನು ಬರದಿ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ—ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣದ ವಿಷಯವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅನુક್ರಮಣಿಕೆಯಾಗಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮನು‑ಮತ್ಸ್ಯ ಸಂವಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಸೃಷ್ಟಿ‑ವಿಶ್ವತತ್ತ್ವ, ಬ್ರಹ್ಮಾ‑ದೇವ‑ಅಸುರ‑ಮರುತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಮನ್ವಂತರ‑ಯುಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಯುಗಾನುಸಾರ ಧರ್ಮಗಳು। ರಾಜವಂಶಗಳು ಹಾಗೂ ಪಿತೃವಂಶಾವಳಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕಥಾಚಕ್ರಗಳು—ತಾರಕ, ಪಾರ್ವತಿಯ ತಪಸ್ಸು‑ವಿವಾಹ, ಸ್ಕಂದನ ಜನನ‑ವಿಜಯ, ನರಸಿಂಹ, ವರಾಹ, ವಾಮನ, ಅಂಧಕ ಕಥೆಗಳು। ವಾರಾಣಸಿ‑ನರ್ಮದಾ‑ಪ್ರಯಾಗ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ; ವ್ರತಕಲ್ಪಗಳು (ವಿವಿಧ ದ್ವಾದಶಿ, ಸಪ್ತಮಿ, ಶಯನ, ನಕ್ಷತ್ರ ವ್ರತಗಳು), ದಾನಗಳು (ಮೇರುದಾನ, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನದಾನ), ಗ್ರಹಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಗ್ರಹಣಾಭಿಷೇಕ। ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ, ಪ್ರತಿಮೆ‑ಮಂದಿರ/ಮಂಡಪ ಪ್ರಕಾರಗಳು, ಭವಿಷ್ಯ ರಾಜರು, ಮಹಾದಾನಗಳು, ಕಲ್ಪಚಕ್ರಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ವಿಷುವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಮತ್ಸ್ಯ‑ಗೋಸಹಿತ ಗ್ರಂಥದಾನವಿಧಿ—ಹರಿಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
ಬ್ರಹ್ಮನು ಮರೀಚಿಗೆ ಗರುಡಪುರಾಣದ ಶುಭ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಭಗವಾನ್ ಗರುಡ (ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ)ನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಗ್ರಂಥ; ಪರಿಮಾಣ 19,000 ಶ್ಲೋಕಗಳು. ವಿಷಯಕ್ರಮ: ಸೃಷ್ಟಿವರ್ಣನೆ; ಸೂರ್ಯಾದಿ ದೇವಪೂಜೆ, ದೀಕ್ಷೆ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ವ್ಯೂಹಪೂಜೆ, ವೈಷ್ಣವ ಪಂಜರಸ್ತೋತ್ರಗಳು, ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಸಹಸ್ರನಾಮ; ಶಿವ-ಗಣೇಶ-ಗೋಪಾಲ-ಶ್ರೀಧರಾದಿ ಉಪಾಸನೆ; ನ್ಯಾಸ-ಸಂಧ್ಯಾ, ದುರ್ಗಾ/ದೇವಪೂಜೆ, ಪವಿತ್ರಾರೋಪಣ, ಪ್ರತಿಮಾಧ್ಯಾನ; ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಮಂದಿರಲಕ್ಷಣ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾವಿಧಿ; ದಾನ-ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ; ಲೋಕ-ನರಕವರ್ಣನೆ; ಜ್ಯೋತಿಷ, ಸಾಮುದ್ರಿಕ, ಸ್ವರ, ರತ್ನಶಾಸ್ತ್ರ; ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಯಾ); ಮನ್ವಂತರ, ಪಿತೃಧರ್ಮ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕರ್ತವ್ಯ, ಶೌಚ, ಗ್ರಹಯಜ್ಞ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರ, ವಂಶ-ಅವತಾರ, ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ವ್ಯಾಕರಣ-ವೇದಾಂಗ, ಯುಗ-ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಆಚರಣೆಗಳು. ನಂತರ ಪ್ರೇತಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶ, ಮರಣಾನಂತರ ಮಂತ್ರ-ದಾನ, ಯಮಮಾರ್ಗ, ಪ್ರೇತಲಕ್ಷಣ-ದುಃಖ, ಪಿಂಡೀಕರಣ, ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿಯ ಅರ್ಹತೆ-ಕಾಲ, ನಾರಾಯಣಬಲಿ, ವೃಷೋತ್ಸರ್ಗ, ಕರ್ಮವಿಪಾಕ, ಲೋಕವಿನ್ಯಾಸ, ಪ್ರಳಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣ-ಪಠನ-ದಾನಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
ಬೃಹನ್ನಾರದೀಯ ಪುರಾಣದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮರೀಚಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಒಳವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ, ಅನುಷಂಗ, ಉಪೋದ್ಘಾತ, ಉಪಸಂಹಾರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳನ್ನು ಪೂರ್ವ-ಮಧ್ಯ-ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಧರ್ಮಗಳು, ನೈಮಿಷ ಕಥೆ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮ, ಕಲ್ಪ-ಮನ್ವಂತರಗಳು, ಮಾನಸಸೃಷ್ಟಿ, ರುದ್ರಜನ್ಮ, ಮಹಾದೇವನ ಪ್ರಕಟಗಳು, ಋಷಿಸೃಷ್ಟಿ; ಭುವನಕೋಶ (ಭಾರತಾದಿ, ಸಪ್ತದ್ವೀಪ, ಪಾತಾಳ-ಊರ್ಧ್ವಲೋಕ), ಗ್ರಹಗತಿ, ಸೂರ್ಯರಚನೆ; ಯುಗಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಯುಗಾಂತ; ವೈದಿಕ ವಿಪತ್ತುಗಳು, ಸ್ವಾಯಂಭುವಾದಿ ಮನುವರು, ಭೂಮಿದೋಹನ; ವೈವಸ್ವತ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ವಂಶಗಳು (ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ಅತ್ರಿವಂಶ, ಯಯಾತಿ, ಯದು, ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ, ಪರಶುರಾಮ, ವೃಷ್ಣಿಗಳು, ಸಗರ), ದೇವಾಸುರ ಯುದ್ಧಗಳು, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾವತಾರ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳು, ಬಲಿವಂಶ; ಕಲಿಯುಗ ಭವಿಷ್ಯ ವಿಷಯ; ನಂತರ ಪ್ರಳಯಗಳು, ಕಾಲಮಾನ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕಗಳು, ನರಕಗಳು, ಮನೋಮಯ ನಗರ, ಪ್ರಕೃತಿಲಯ, ಶೈವ ಪುರಾಣ ಸೂಚನೆ, ಗುಣಾನುಸಾರ ಗತಿ, ಅನ್ವಯ-ವ್ಯತಿರೇಕದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ದೇಶ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ ಪರಂಪರೆ, ಶ್ರವಣ-ಪಠನ-ಲೇಖನ ಫಲ, ದಾನ-ಉಪದೇಶದ ಆಚಾರನಿಯಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
ವ್ರತ ನಿರ್ಣಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲು ತಿಥಿಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆ ಬೇಕೆಂದು ನಾರದರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸನಾತನರು ಪ್ರತಿಪದೆಯಿಂದ ತಿಥಿ-ಕ್ರಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಸರಿಯಾದ ತಿಥಿ-ಕ್ರಮ ಪಾಲನೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟ್ಯಾದಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಪದೆಯ ಆಧಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಪ್ರತಿಪದಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಪೂರ್ವವಿದ್ಧಾ’ವಾಗಿ ಆಚರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಶುದ್ಧಿ, ಅಮಂಗಳ ಮತ್ತು ಕಲಿದೋಷ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಮಹಾಶಾಂತಿ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಪೂಜೆ (ಪಾದ್ಯ-ಅರ್ಘ್ಯ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ, ನೈವೇದ್ಯ), ಬಳಿಕ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತೃಪ್ತಿ, ಅನಂತರ ದೇವತೆಗಳ ಕ್ರಮಪೂಜೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಓಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಜಲದಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ವಸ್ತ್ರ-ಸ್ವರ್ಣ ದಾನ ಕಡ್ಡಾಯ; ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಸೌರಿ-ವ್ರತ ಹಾಗೂ ಅದೇ ತಿಥಿಯ ವಿದ್ಯಾ-ವ್ರತವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷ್ಣೋಪದಿಷ್ಟ ‘ತಿಲಕ’ ವಿಧಿ (ಕರವೀರ ಪುಷ್ಪ, ಏಳು ಅಂಕುರಿತ ಧಾನ್ಯ, ಫಲಗಳು, ಕ್ಷಮಾಮಂತ್ರ) ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಪ್ರತಿಪದಾ ವ್ರತ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಬುದ್ಧಿ ನೀಡುವುದು; ಸೋಮವಾರ ಆರಂಭಿಸಿ ಮೂರುನರೆ ತಿಂಗಳು, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ-ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ವಾಯನ ದಾನ ಸಹಿತ. ಶಿವನಿಗೆ ಮೌನ ವ್ರತ (16 ಉಪಚಾರ, ಕುಂಭದ ಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಣ ಶಿವ, ಗೋদান), ಅಶೋಕ ವ್ರತ, ನವರಾತ್ರಿ (ಘಟಸ್ಥಾಪನೆ, ಅಂಕುರಾರೋಪಣೆ, ದೇವೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಪಠಣ, ಕುಮಾರಿ ಪೂಜೆ), ಗೋವರ್ಧನದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನ್ನಕೂಟ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧನ ವ್ರತ, ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ/ಅಗ್ನಿ/ಶಿವ ಕರ್ಮಗಳು, ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಾಯುಜ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿಪದಾ ವ್ರತಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ.
The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
ಸನಾತನನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದ್ವಿತೀಯಾ ತಿಥಿ ಕೇಂದ್ರಿತ “ಎರಡನೇ” ದ್ವಾದಶಮಾಸ ವ್ರತಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಿತೀಯಾದಿಂದ ಶಕ್ತಿಸಹಿತ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹವಿಸ್ ಮತ್ತು ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಫಲವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ತಿಂಗಳವಾರು ವಿಧಿಭೇದಗಳು—ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಷ್ಣುರೂಪವಾಗಿ ಏಳು ಧಾನ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ (ರಾಧಾ), ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ/ಭಾಸ್ಕರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಸೂರ್ಯಲೋಕ, ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ರಾಮ–ಸುಭದ್ರಾ ರಥಯಾತ್ರಾ ಮಹೋತ್ಸವ, ನಭಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ/ಪ್ರಜಾಪತಿ “ಸ್ವಪಿತೀ/ಅಶೋಕ-ಶಯನ” ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಗೃಹರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರರೂಪ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ನೈವೇದ್ಯ, ಆಶ್ವಿನದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯ ದಾನದ ಮಹಿಮೆ, ಊರ್ಜದಲ್ಲಿ ಯಮ–ಯಮುನಾ ‘ಯಮಾ’ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸಹೋದರಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವುದು. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಶ್ರಾದ್ಧ, ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಗೋಶೃಂಗ-ಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಾರ್ಘ್ಯ, ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳು, ಹಸುಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯ/ಪ್ರಜಾಪತಿ ಪೂಜೆ, ಫಾಲ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಸುಗಂಧ ಹೂಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರದಿಂದ ಶಿವಪೂಜೆ. ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ದ್ವಿತೀಯೆಗಳಿಗೂ ವಿಧಿ ವಿಸ್ತಾರ; ತಿಂಗಳರೂಪ ಧರಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೂಲ ದ್ವಿತೀಯಾ ದೇವತೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ।
The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ಚಂದ್ರತಿಥಿ ತೃತೀಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಗೃಹಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯೆಯ ಗೌರೀ-ವ್ರತ—ಗೌರಿಯನ್ನು ಪತಿಯೊಡನೆ ಲೋಹ/ಮಣ್ಣಿನ ಯುಗಲ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ ದೂರ್ವಾ ಹಾಗೂ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಗುರುಗೆ ದಾನ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜನೆ. ನಂತರ 12 ವರ್ಷಗಳ ದೀರ್ಘ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಪನ ದಾನ (ಧೇನು ದ್ವಾದಶ ಸಂಕಲ್ಪ) ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಅಕ್ಷಯ (ರಾಧಾ) ತೃತೀಯ—ಈ ದಿನ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ತಿಥಿಕಾಲವನ್ನು ಯುಗಾರಂಭಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ವಿಷ್ಣು–ಶ್ರೀ ಪೂಜೆ, ಗಂಗಾಸ್ನಾನ, ಅಕ್ಷತ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ತಿಂಗಳವಾರು ರಂಭಾ-ವ್ರತ (ಜ್ಯೇಷ್ಠ), ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ಕೇಶವ–ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ, ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ-ಗೌರೀ (16 ವರ್ಷ) ಉದ್ಯಾಪನ—ಹೋಮ ಮತ್ತು ವಾಯನ ವಿತರಣೆ ಸಹಿತ—ಹಾರಿತಾಲಿಕಾ, ಹಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರಯುಕ್ತ ಹಸ್ತ-ಗೌರೀ, ಕೋಟೀಶ್ವರಿ/ಲಕ್ಷೇಶ್ವರಿ (4 ವರ್ಷ; ಲಕ್ಷ ಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನ ಪ್ರತಿಮೆ), ಈಷಾ ಮಹಾಗೌರೀ (5 ವರ್ಷ; ಐದು ಸುವಾಸಿನಿಯರು ಮತ್ತು ಕಲಶಾದಿ ಪೂಜೆ) ಹಾಗೂ ವಿಷ್ಣು-ಗೌರೀ, ಹರ-ಗೌರೀ, ಬ್ರಹ್ಮ-ಗೌರೀ, ಸೌಭಾಗ್ಯಸುಂದರೀ ಮೊದಲಾದ ಜೋಡಿ ವ್ರತಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾ ವ್ರತದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ರಮ—ದೇವೀ ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ, ದಾನ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಜನೆ—ನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಚಾಂದ್ರವರ್ಷದಾದ್ಯಂತ ಚತುರ್ಥೀ ವ್ರತಗಳ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ವ್ರತ-ಕಲ್ಪವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವಸ್ವರೂಪ ಗಣೇಶಪೂಜೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ವೈಷ್ಣವ ವ್ಯೂಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತಾನೆ—ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಸಂಕರ್ಷಣ (ಶಂಖದಾನ), ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ (ಫಲ-ಮೂಲ ದಾನ), ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ಅನಿರುದ್ಧ (ಸನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಸೊರಕಾಯಿ/ಕುಂಭೀ ಪಾತ್ರದಾನ)—ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ಚಕ್ರ ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಾಪನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ವಿಶೇಷ ವ್ರತಗಳು: ಜ್ಯೇಷ್ಠದ ಸತೀ-ವ್ರತ, ಆಷಾಢದ ರಥಂತರ-ಕಲ್ಪಸಂಬಂಧ ಚತುರ್ಥೀ, ಶ್ರಾವಣದ ಜಾತಿ-ಚಂದ್ರೋದಯ (ಪೂರ್ಣ ಧ್ಯಾನ-ಪ್ರತಿಮಾ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮೋದಕ ಮಾತ್ರ ಆಹಾರ), ಹಾಗೂ ದೂರ್ವಾ-ಗಣಪತಿ (ಯಂತ್ರ/ರೇಖಾಚಿತ್ರ, ಕೆಂಪು ಅರ್ಪಣೆ, ಐದು ಪವಿತ್ರ ಎಲೆಗಳು, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಗುರುಸೇವೆ). ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುಲಾಧೇನು ದಾನದಿಂದ ಗೋಲೋಕಫಲ; ಸಿದ್ಧ-ವಿನಾಯಕ ವ್ರತದಲ್ಲಿ 21 ಎಲೆಗಳಿಂದ 21 ನಾಮಪೂಜೆ, ಸ್ವರ್ಣ ವಿನಾಯಕ ಪ್ರತಿಮಾದಾನ ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷದ ಸಾಧನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರದರ್ಶನ ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಪುರಾಣಮಂತ್ರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕಪರ್ದೀಶ (ಈಷ) ಪೂಜೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಕರಕಾ-ವ್ರತ (ಕಾರ್ತಿಕ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ), ಊರ್ಜ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ನಾಗವ್ರತ ವಿಷರಕ್ಷಣೆಗೆ, ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಕ್ರಮಶಿಕ್ಷೆ (ಹೋಮ ಸಹಿತ) ಮತ್ತು 16 ನಾಮಗಳ ಗಣೇಶಸ್ತುತಿ (ವರವ್ರತ ಸಮ) ಕೂಡ ವರ್ಣಿತ. ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಮೋದಕ-ದಕ್ಷಿಣೆ, ಮಾಘ ಕೃಷ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಂಕಷ್ಟ ವ್ರತ (ಚಂದ್ರೋದಯ ಪೂಜೆ, ಚಂದ್ರಾರ್ಘ್ಯ), ಮಾಘ ಶುಕ್ಲದಲ್ಲಿ ಗೌರೀ ವ್ರತ (ಢುಂಢಿ/ಕುಂಡಾ/ಲಲಿತಾ/ಶಾಂತಿ ನಾಮಗಳಿಂದ), ಫಾಲ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಢುಂಢಿರಾಜ ಪೂಜೆ; ಭಾನುವಾರ/ಮಂಗಳವಾರ ಚತುರ್ಥಿಗಳ ವಿಶೇಷ ಫಲಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಗಳಲ್ಲೂ ವಿಘ್ನೇಶಭಕ್ತಿಯ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆ ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರವಿದೆ।
The exposition of the Pañcamī vow to be observed in the twelve months
ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ಪಂಚಮೀ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ಸ್ಯ ಜಯಂತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಪಂಚಮಿ—ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಪಾಯಸ ನೈವೇದ್ಯ. ಬಳಿಕ ಪೃಥ್ವೀ-, ಚಾಂದ್ರ-, ಹಯಗ್ರೀವ ವ್ರತಗಳು; ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಶೇಷ/ಅನಂತ ಪೂಜೆ, ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ. ಆಷಾಢದ ವಾಯು ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಪಂಚವರ್ಣ ಧ್ವಜ, ಲೋಕಪಾಲ ಪೂಜೆ, ಯಾಮಗಳವರೆಗೆ ಉಪವಾಸ, ಸ್ವಪ್ನ ಪರೀಕ್ಷೆ; ಅಶುಭ ಸೂಚನೆ ಬಂದರೆ ಶಿವ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಎಂಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ. ಶ್ರಾವಣ ಕೃಷ್ಣ ಪಂಚಮಿಯ ಅನ್ನಾವ್ರತದಲ್ಲಿ ಅನ್ನ ತಯಾರಿ-ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ಪಿತೃ-ಋಷಿ ಪೂಜೆ, ಯಾಚಕರಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ, ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಜಪ, ಧಾನ್ಯ ಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ; ಶ್ರಾವಣ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಾಣಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಧನದಾನ. ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಗೆ ಹಾಲಾರ್ಪಣೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಕೇಂದ್ರಿತ ಏಳು ವರ್ಷದ ವ್ರತ—ಮಣ್ಣಿನ ವೇದಿ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಅಕೃಷ್ಠ ಧಾನ್ಯ, ಸ್ವರ್ಣ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು, ಪಂಚಾಮೃತ ಸ್ನಾನ, ಹೋಮ, ಗುರು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ; ಫಲ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಮುಂದಾಗಿ ಆಶ್ವಿನದಲ್ಲಿ ಉಪಾಂಗ-ಲಲಿತಾ ವ್ರತ, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಜಯಾ ವ್ರತ (ಸ್ನಾನದಿಂದ ಪಾಪನಾಶ), ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯತೆಗೆ ನಾಗಪೂಜೆ, ಪೌಷದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ—ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃ ಮತ್ತು ನಾಗಪೂಜೆ ಹಿತಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ವ್ರತಗಳ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಷಷ್ಠೀ (ಕುಮಾರ ವ್ರತ)ಯಲ್ಲಿ ಷಣ್ಮುಖ/ಸ್ಕಂದ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಸದ್ಗುಣ ಸಂತಾನ; ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಪೂಜೆಯಿಂದ ಮಾತೃಸೌಖ್ಯ; ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದ ವ್ರತದಿಂದ ವಂಶವೃದ್ಧಿ; ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಶರಜನ್ಮಾ ದೇವರಿಗೆ ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆ. ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣ ಷಷ್ಠಿಯ ಲಲಿತಾ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ವಿವರವಾಗಿ—ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ, ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರ, ಸಂಗಮತೀರದ ಮರಳುಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ, ಬಿದಿರು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪಿಂಡರೂಪ ನಿರ್ಮಾಣ, ಪುಷ್ಪಪಟ್ಟಿ, 108 ಮತ್ತು 28 ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಪ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಬಹು ನೈವೇದ್ಯ, ದೀಪ-ಧೂಪ, ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಜಾಗರಣೆ (ನಿದ್ರೆ ನಿಷಿದ್ಧ); ನಂತರ ದಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ/ಕನ್ಯಾಭೋಜನ, ಸುಮಂಗಲಿಯರ ಸತ್ಕಾರ. ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ಷಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಕಾತ್ಯಾಯನೀ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪತಿ-ಸಂತಾನಲಾಭ; ಇತರ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದನಾ, ವರುಣಾ ಮುಂತಾದ ಷಷ್ಠಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ/ವಿಷ್ಣು/ವರುಣ/ಪಶುಪತಿ ಆರಾಧನೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ।
The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ಸಪ್ತಮೀ ಸೌರ ತಿಥಿ ಎಂದು, ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಗೂ ತಿಂಗಳವಾರು ವ್ರತಗಳಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಮಣ್ಣಿನ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಸ್ನಾನ, ಅಷ್ಟದಳ ಪದ್ಮಮಂಡಲ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭಾವ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಿ ಸತ್ತ್ವಗಳ (ಗಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ, ನಾಗ/ಕಾದ್ರವೇಯ, ಯಾತುಧಾನ, ಋಷಿ) ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಸ್ಥಾಪನೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆ, 800 ಘೃತಾಹುತಿಗಳ ಹೋಮ, ಸೂರ್ಯನಿಗೆ 64 ಹಾಗೂ ಇತರರಿಗೆ ಸಹ ನಿಯತ ಆಹುತಿಗಳು, ದಕ್ಷಿಣೆ—ಫಲವಾಗಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ದೇಹಾಂತದ ಬಳಿಕ ‘ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ಮಾರ್ಗದಿಂದ’ ಪರಮಪದಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ತಿಂಗಳ ಸಪ್ತಮಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ವ್ರತಗಳು: ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ-ವ್ರತ (ಸಾವಿರ ಕಲಶ), ಕಮಲ-ವ್ರತ (ಚಿಕ್ಕ ಸ್ವರ್ಣಕಮಲ, ಕಪಿಲಾ-ದಾನ, ಉಪವಾಸ), ನಿಂಬಪತ್ರ ವ್ರತ (ಮಂತ್ರ, ಮೌನ), ಶರ್ಕರಾ-ಸಪ್ತಮೀ, ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಸೂರ್ಯರೂಪ ಜನನ, ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ, ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಂಗ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಹಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರ ಮಹಿಮೆ, ಭಾದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಮುಕ್ತಾಭರಣ/ಸೋಮಾಂಶ ಮಹೇಶ ಪೂಜೆ, ಫಲ-ಸಪ್ತಮೀ (ಹಣ್ಣು ಅರ್ಪಣೆ, ರಕ್ಷಾಸೂತ್ರ), ಆಶ್ವಿನದಲ್ಲಿ ಶುಭ-ಸಪ್ತಮೀ ಮತ್ತು ಪಂಚಗವ್ಯ, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಶಾಕ-ವ್ರತ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ-ವ್ರತ (ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲ ಕಣ್ಣು ಮಿತ್ರ), ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಅಭಯ-ವ್ರತ (ತ್ರಿಸಂಧ್ಯ ಪೂಜೆ, ಮೋದಕ-ದಾನ), ಮಾಘ ಕೃಷ್ಣದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಾಪ್ತಿ (ಸ್ವರ್ಣ ಸೂರ್ಯಚಕ್ರ, ಜಾಗರಣೆ), ಅಚಲ/ತ್ರಿಲೋಚನ ಜಯಂತಿ ಮತ್ತು ರಥ-ಸಪ್ತಮೀ (ರಥ-ದಾನ), ಭಾಸ್ಕರೀ ಸಪ್ತಮೀ (ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ, ಅರ್ಕ/ಬದರಿ ಎಲೆ), ಪುತ್ರ-ಸಪ್ತಮೀ, ಫಾಲ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಕಪುಟ/ತ್ರಿವರ್ಗದಾ. ಉಪಸಂಹಾರ: ಪ್ರತಿಮಾಸ ಸಪ್ತಮಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರ ಪೂಜೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಇಷ್ಟಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ।
द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಚಂದ್ರವರ್ಷದ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ಅಷ್ಟಮೀ ವ್ರತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲಾಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಭವಾನಿಯ ಜನ್ಮೋತ್ಸವ—ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಯಾತ್ರೆ, ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅಶೋಕ-ಬುಡ ವಿಧಿ (ಅಶೋಕಾಷ್ಟಮೀ/ಮಹಾಷ್ಟಮೀ)ಯಿಂದ ಆರಂಭ. ವೈಶಾಖ-ಜ್ಯೇಷ್ಠಗಳಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಅಪರಾಜಿತಾ ದೇವಿ ಹಾಗೂ ಶಿವ/ದೇವಿ ರೂಪಗಳ ಪೂಜೆ; ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಜಲಸ್ನಾನ, ಅಭಿಷೇಕ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಸ್ವರ್ಣದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶದ ವಿಧಿ. ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ಸಂತಾನಪ್ರದ ವ್ರತಗಳು, ‘ದಶಾಫಲ’ ಎಂಬ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಕೃಷ್ಣವ್ರತ—108 ಆಹುತಿಗಳ ಹೋಮ, ತುಳಸಿಪತ್ರ ಪೂಜೆ, ಪೂರಿಕಾ ನೈವೇದ್ಯ, ಗುರುದಾನ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಅನುಷ್ಠಾನ; ನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮೀ ವಿಧಿ—ಮಂಡಪ/ಮಂಡಲ/ಕಲಶ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಅಭಿಷೇಕ, ನೈವೇದ್ಯ, ಜಾಗರಣೆ, ಪ್ರತಿಮಾದಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣಧೇನು ದಾನ. ಮುಂದಾಗಿ ರಾಧಾವ್ರತ, ದೂರ್ವಾಷ್ಟಮೀ (ಸಂತಾನಮಂತ್ರಗಳು), 16 ದಿನಗಳ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ ವ್ರತ—16 ಗಾಂಠಗಳ ಡೋರಕ, ಉದ್ಯಾಪನ, ಚಂದ್ರಾರ್ಘ್ಯ ಮತ್ತು ಷೋಡಶೋಪಚಾರ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ಮಹಾಷ್ಟಮೀ, ಕರಕವ್ರತ, ಗೋಪಾಷ್ಟಮೀ, ಅನಘಾ ವಿಧಿ, ಕಾಲಭೈರವ ಉಪವಾಸ, ಅಷ್ಟಕಾ ಶ್ರಾದ್ಧ-ಶಿವಪೂಜೆ, ಭದ್ರಕಾಳಿ/ಭೀಷ್ಮ ತರ್ಪಣ, ಭೀಮಾ ಮತ್ತು ಶಿವ-ಶಿವಾ ಪೂಜೆ, ಶೀತಲಾ ಅಷ್ಟಮಿಯ ಮಂತ್ರ-ಸ್ವರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಿಮಾಸ ಶಿವ-ಶಿವಾ ಅಷ್ಟಮೀ ಪೂಜೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
The Narration of the Navamī Vow Observed Across the Twelve Months
ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಭೆಯಿಗೂ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನಡೆಯುವ ನವಮಿ ವ್ರತಗಳ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ನವಮಿ ಶ್ರೀರಾಮನವಮಿ—ಉಪವಾಸ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೋತ್ಸವದ ನಂತರ ಏಕಭುಕ್ತ, ಮಧುರಾನ್ನಗಳಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಗೋ-ಭೂಮಿ-ಎಳ್ಳು-ಸ್ವರ್ಣ-ವಸ್ತ್ರ-ಆಭರಣಾದಿ ದಾನ; ಪಾಪನಾಶ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶಾಕ್ತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತೃವ್ರತ (ಭೈರವ ಸಂಬಂಧ), ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಯೋಗಿನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಭದ್ರಕಾಳಿ ಪೂಜೆ, ಕಮಲದಳಗಳಿಂದ ಚಂಡಿಕಾ ಆರಾಧನೆ ವರ್ಣಿತ. ಮುಂದಾಗಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಉಮಾವ್ರತ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಐರಾವತದ ಮೇಲೆ ಶ್ವೇತ ಇಂದ್ರನ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಪೂಜೆ; ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಕೌಮಾರೀ ರೂಪ ಚಂಡಿಕಾ ಪೂಜೆ (ರಾತ್ರಿ ಭೋಜನ ಅಥವಾ ಪಕ್ಷ ಉಪವಾಸ), ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗೆಯ ನಂದಾ ನವಮಿ. ಆಶ್ವಿನ ಮಹಾಪೂರ್ವೆಯಲ್ಲಿ ಶಮೀ ಪೂಜೆ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧ-ಚಿಹ್ನಗಳ ವಂದನೆ, ಭದ್ರಕಾಳಿಗೆ ಬಲಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ. ಕಾರ್ತಿಕದ ಅಕ್ಷಯಾ ನವಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಮೂಲ ತರ್ಪಣ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯಾರ್ಘ್ಯ; ನಂತರ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಂದಿನೀ, ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಮಹಾಮಾಯಾ, ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಮಹಾನಂದಾ, ಫಾಲ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಆನಂದಾ—ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಫಲವೆಂದು ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನು ನಾರದರಿಗೆ ಶುಕ್ಲ ದಶಮಿಯ ವ್ರತಗಳನ್ನು ತಿಂಗಳವಾರು ವಿಧಿಯಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಜ (ಯಮ)ನನ್ನು ಋತುಸಮ್ಮತ ಉಪಹಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ, ಉಪವಾಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ನಿಶ್ಚಿತ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡುವುದರಿಂದ ದಿವ್ಯ ಬಂಧುತ್ವ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಧವದಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತ ಸುಗಂಧ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಬಹು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ವೈಷ್ಣವಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ. ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾವತರಣ ಮತ್ತು ದಾಶಹರ ‘ದಶಯೋಗ’ ಮಹಿಮೆ—ನಕ್ಷತ್ರ, ವಾರ, ಕರಣ, ಯೋಗ, ರಾಶಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ; ಸ್ನಾನದಿಂದ ಹರಿಧಾಮ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಜಪ-ಹೋಮ-ದಾನ ಸ್ವರ್ಗಫಲದಾಯಕ; ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸಯುಕ್ತ ಶಿವಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದಾನ; ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ದಶಾವತಾರ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ ಹತ್ತು ಸ್ವರ್ಣ ಅವತಾರ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ದಾನಿಸುವುದು. ಆಶ್ವಿನದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿ—ಗೋಮಯ ಚಕ್ರವಾಳ ನಿರ್ಮಿಸಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಪೂಜೆ, ಗೃಹಸ್ಥರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದ ಜಯ ಹಾಗೂ ಧನಲಾಭ. ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಭೌಮ ವ್ರತ—ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ದಿಗ್ಬಲಿ, ಅಷ್ಟದಳ ಮಂಡಲ, ದಿಕ್ಪಾಲರು ಮತ್ತು ಅನಂತನ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪಾಪನಾಶ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೂಜೆಯಿಂದ ರಾಜಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ. ನಂತರ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯಕ, ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಕೇಶವನ ಹತ್ತು ರೂಪಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವೇದೇವ ಪೂಜೆ, ಮಾಘದಲ್ಲಿ ದೇವಾಂಗಿರಸ ಪೂಜೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಯಮರ ಪೂಜೆ, ತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾರ್ಘ್ಯದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವಿಷ್ಣುಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ಏಕಾದಶೀ ವ್ರತದ ಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪುಷ್ಪಾಲಂಕೃತ ಮಂಡಪ ಸಿದ್ಧತೆ, ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಸ್ನಾನ, ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಷ್ಣುಪೂಜೆ, ಹೋಮ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಸ್ತೋತ್ರಪಠಣ, ಸಂಗೀತ, ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ, ಜಯಘೋಷ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ। ನಂತರ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ಏಕಾದಶಿಗಳು ಹಾಗೂ ದ್ವಾದಶೀ ಪಾರಣ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾದಾನ; ಫಲವಾಗಿ ಪಾಪನಾಶ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಂತಾನಲಾಭ ಮತ್ತು ವೈಕುಂಠಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ವರೂಥಿನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ-ಅನ್ನ-ಗೋದಾನಾದಿ ದಾನವಿಶೇಷ, ನಿರ್ಜಲಾ ಏಕಾದಶಿಯ ಪುಣ್ಯ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಏಕಾದಶಿಗಳಿಗೆ ಸಮ, ಯೋಗಿನಿಯ ದಾನಮಹಿಮೆ, ಶಯನೀ ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪೌರುಷಸೂಕ್ತ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ಪ್ರವೇಶ, ಪ್ರಬೋಧಿನಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಜಾಗರಣೆ’ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶಮೀ–ಏಕಾದಶೀ–ದ್ವಾದಶೀ ಮೂರು ದಿನಗಳ ನಿಯಮ—ಆಹಾರ ಕಡಿತ, ಪಾತ್ರೆ/ಆಹಾರ ನಿರ್ಬಂಧ, ಸತ್ಯ-ಅಹಿಂಸಾ-ಶೌಚ ಪಾಲನೆ, ನಿಂದೆ ಹಾಗೂ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ—ಸಂಹಿತೆಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ।
The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ದ್ವಾದಶೀ-ಕೇಂದ್ರಿತ ವ್ರತಕಲ್ಪವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯ ಮದನ-ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಘಟಸ್ಥಾಪನೆ (ಅಕ್ಕಿ, ಹಣ್ಣು, ಕಬ್ಬು, ಬಿಳಿ ವಸ್ತ್ರ, ಚಂದನ), ಅಚ್ಯುತಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ, ಮರುದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ, ವರ್ಷಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಯ್ಯೆ, ಗೋವು, ಸ್ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಕಾಮದೇವ ಪ್ರತಿಮಾದಾನ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ಭರ್ತೃ-ದ್ವಾದಶಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸಹಿತ ಹರಿಯನ್ನು ಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಪೂಜಿಸಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಗಾನ-ನೃತ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವರ್ಣ ಹರಿ-ಪ್ರತಿಮೆ ಮತ್ತು ಶಯ್ಯೆ ದಾನದಿಂದ ದಾಂಪತ್ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಫಲ. ಮುಂದಾಗಿ ತಿಂಗಳವಾರು ವಿಷ್ಣುರೂಪಗಳು (ಮಾಧವ, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ, ಶ್ರೀಧರ, ವಾಮನ, ಪದ್ಮನಾಭ, ದಾಮೋದರ ಇತ್ಯಾದಿ), ನಿಗದಿತ ಆಹಾರ, ಬಹುಶಃ ಹನ್ನೆರಡು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಪಾತ್ರ-ವಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಣ-ರಜತ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳ ನಿಯಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ತಿಕದ ಗೋವತ್ಸ-ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಗೋ-ವತ್ಸ ಚಿಹ್ನಪೂಜೆ, ಸುರಭಿ ಅರ್ಘ್ಯಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ದುಧಪದಾರ್ಥ ವರ್ಜನೆ. ನೀರಾಜನ ವ್ರತವು ಮಹಾಶಾಂತಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಹರಿಗೇ ದೀಪಾರತಿ, ಸೂರ್ಯ, ಶಿವ, ಮಾತೃಗಣ, ಪಿತೃ, ನಾಗಾದಿಗಳ ಕ್ರಮಪೂಜೆ; ಗೋಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಸಾಧ್ಯ-ವ್ರತ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ನಾಮ/ರೂಪಗಳು, ಸ್ವರ್ಣಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಉದ್ಯಾಪನ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತರ್ಪಣ; ಸೂರ್ಯಲೋಕಭೋಗದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವರೆಗೆ ಫಲಶ್ರುತಿ. ಅಖಂಡ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಜನಾರ್ದನನ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರತಿಮೆ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು ರಾತ್ರಿಭೋಜನ; ರೂಪ ವ್ರತದಲ್ಲಿ 108 ಗೋಮಯ ಪಿಂಡಗಳು, ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹೋಮ, ಗುರುಗೆ ಪ್ರತಿಮಾದಾನ. ಸುಜನ್ಮ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಸಿಕ ದಾನಗಳು (ತುಪ್ಪ, ಧಾನ್ಯ, ಎಳ್ಳು, ಸ್ವರ್ಣ-ರಜತ, ವಸ್ತ್ರ, ಚಂದನ) ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ ಸೂರ್ಯಪ್ರತಿಮೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾದ್ವಾದಶಿಗಳು (ತ್ರಿಸ್ಪೃಶಾ, ಉನ್ಮೀಲಿನೀ, ವಂಜುಲೀ, ಪಕ್ಷವರ್ಧಿನೀ, ಜಯಾ, ವಿಜಯಾ, ಜಯಂತೀ, ಅಪರಾಜಿತಾ) ಲಕ್ಷಣಗಳು, ತಿಥಿ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶಿಯಿಂದ ದ್ವಾದಶಿಗೆ ಉಪವಾಸ ಸ್ಥಳಾಂತರ ನಿಯಮ, ಹಾಗೂ ಏಕಾದಶೀ-ದ್ವಾದಶೀ ಆಜೀವ ನಿಯಮವೆಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಇದೆ.
The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ತ್ರಯೋದಶೀ ವ್ರತಕಲ್ಪವನ್ನು ತಿಂಗಳವಾರು ಹಾಗೂ ಋತುಕ್ರಮದ ತರ್ಕದೊಂದಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ/ಮಧು ಶುಕ್ಲ ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ಮದನ/ಅನಂಗ (ಕಾಮದೇವ) ಪೂಜೆ—ಚಂದನದಿಂದ ರೂಪಕಲ್ಪನೆ, ಪುಷ್ಪಧನು-ಬಾಣಗಳ ಚಿತ್ರಣ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಪೂಜಾ, ವಸಂತ ಮತ್ತು ಶಿವನಾಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಂತ್ರನಮಸ್ಕಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಂಪತಿಯ ಸತ್ಕಾರ—ಇವುಗಳಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭ. ನಂತರ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಕಾಮದೇವನ ನಾಮಗಳು, ನೈವೇದ್ಯ-ಉಪಹಾರಗಳು, ದಾನವಿಧಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮೇಕೆದಾನ) ಮತ್ತು ನದಿಸ್ನಾನದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮಹಾವಾರುಣಿ (ವಾರುಣಿಯಲ್ಲಿ ಶನಿಯೋಗ) ಹಾಗೂ ಮಹಾಮಹಾ (ಶತಭಿಷಜ್ ನಕ್ಷತ್ರ+ಶನಿವಾರ+ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ) ಎಂಬ ಶುಭಕಾಲವರ್ಧಕಗಳೂ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ರಾಧಾ ಮಾಸದ ಕಾಮದೇವ ವ್ರತ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುಕ್ಲ ತ್ರಯೋದಶಿಯ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯಶಮನ (ಸೂರ್ಯಸಂಬಂಧ ಪುಷ್ಪಗಳು, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು), ಉಮಾ–ಮಹೇಶ್ವರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಬಹುದಿನ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಐದು ವರ್ಷದ ಚಕ್ರ, ಶ್ರಾವಣದ ರತಿ–ಕಾಮ ವ್ರತ (14 ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣತೆ, ಪ್ರತಿಮೆ ಮತ್ತು ಗೋদান), ಭಾದ್ರಪದದ ಗೋತ್ರಿರಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮೀ–ನಾರಾಯಣ ವ್ರತ (ಪಂಚಾಮೃತ, ಗೋদান ಮಂತ್ರಗಳು), ಹಾಗೂ ಈಷ/ಆಶ್ವಿನದ ಅಶೋಕ ವ್ರತ (ಸ್ತ್ರೀಯರ ವೈಧವ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ) ವಿವರವಾಗಿವೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ತ್ರಯೋದಶೀ ಪ್ರದೋಷದಲ್ಲಿ ದೀಪದಾನ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವಶತನಾಮ ಸ್ತುತಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅನಂಗ ಪೂಜೆ, ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಹರಿಗೇ ಘೃತಪಾತ್ರ ದಾನ, ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನ ಸ್ನಾನವ್ರತ, ಫಾಲ್ಗುಣದಲ್ಲಿ ಕುಬೇರ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣಪ್ರತಿಮಾದಾನ—ಇವು ಸಮೃದ್ಧಿ, ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಾತನರು ನಾರದರಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಚತುರ್ದಶೀ ವ್ರತಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿವಚತುರ್ದಶೀ—ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಬಿಲ್ವಪತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ/ಏಕಭುಕ್ತ, ಮಾತೃಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ಮರುದಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಮಂತ್ರಪ್ರದಾನ ಸಹಿತ ಸಮಾಪನೆ. ನಂತರ ನೃಸಿಂಹಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಷೋಡಶೋಪಚಾರ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ, ಓಂಕಾರೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ, ಲಿಂಗವ್ರತ (ಹಿಟ್ಟಿನ ಲಿಂಗ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಹಿತ), ರುದ್ರವ್ರತದಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಣಧೇನು ದಾನ, ಋತುಮಾನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣೆ ಹಾಗೂ ಭಾದ್ರಪದದಲ್ಲಿ ದೇವಿಗೆ ಪವಿತ್ರಾರೋಪಣೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಅನಂತವ್ರತವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ—ಏಕಭುಕ್ತವಾಗಿ ಗೋಧಿ ನೈವೇದ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷ ಭೇದವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಗಂಟಿನ ದಾರ ಕಟ್ಟುವುದು, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾಪನದಲ್ಲಿ ಸರ್ವತೋಭದ್ರ ಮಂಡಲ, ಕಲಶ, ಅನಂತಪ್ರತಿಮೆ, ಉಪದೇವತಾ ಪೂಜೆ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ಬಹುದಾನ. ಕದಲೀವ್ರತದಲ್ಲಿ ಕದಲೀವನದಲ್ಲಿ ರಂಭಾಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಕನ್ಯೆ/ಸುಮಂಗಲಿಯರಿಗೆ ಭೋಜನ. ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲವು ಮರಣಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿ, ಧರ್ಮ-ಯಮ ಸಂಬಂಧ ದಾನ-ದೀಪಕರ್ಮ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ), ಮಣಿಕರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಶುಪತ ವ್ರತಸಂದರ್ಭ, ಬ್ರಹ್ಮಕೂರ್ಚ (ಪಂಚಗವ್ಯ), ಪಾಷಾಣವ್ರತ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷವ್ರತ, ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಯಮತರ್ಪಣ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಚತುರ್ದಶಿಯ ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಕಲಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉದ್ಯಾಪನ ವಿಧಾನ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
ಸನಾತನನು ನಾರದನಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುವ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ‘ಪೂರ್ಣವ್ರತ’ಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚೈತ್ರ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯನ್ನು ಮನ್ವಂತರ-ಚಕ್ರದ ಸಂಧಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಸೋಮತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಅನ್ನ ಮಿಶ್ರಿತ ಜಲಸಹಿತ ಕಲಶದಾನ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈಶಾಖ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಸರ್ವಫಲಪ್ರದ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನ ತದ್ರೂಪ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಜ-ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಆಹಾರ, ಜಲಕಲಶ ಮತ್ತು ಗೋ-ಸಮ ದಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖುರ-ಶೃಂಗಗಳೊಡನೆ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ಎಳ್ಳು, ವಸ್ತ್ರ, ಚಿನ್ನ ಸೇರಿಸಿ ವಿದ್ಯಾವಂತ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಅತಿಶಯ ಪುಣ್ಯಫಲ ವಚನಗಳು—ಸಪ್ತದ್ವೀಪಪೃಥ್ವೀದಾನ ಸಮ ಫಲ, ಚಿನ್ನಯುಕ್ತ ಜಲಕಲಶದಾನ ಶೋಕನಾಶಕ ಎಂದು. ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ವಟ-ಸಾವಿತ್ರೀ ವ್ರತ: ಉಪವಾಸ, ಆಲದ ಮರಕ್ಕೆ ನೀರು ಹಾಕುವುದು, ಪವಿತ್ರ ದಾರ/ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಬಿಗಿಯುವುದು, 108 ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಅಖಂಡ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಸಧವೆಯರಿಗೆ ಭೋಜನ, ಮರುದಿನ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ ಸೌಭಾಗ್ಯಸಿದ್ಧಿ. ಆಷಾಢ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಪದ್ಮ ವ್ರತ: ಶ್ರೀ-ಗರುಡಸಹಿತ ಚತುರ್ಭುಜ ಸ್ವರ್ಣ ಹರಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದು, ಪುರುಷಸೂಕ್ತ ಪಠಣ, ಗುರುಪೂಜೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ; ವಿಷ್ಣುಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಹ-ಪರ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ।
The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
ಸೂತನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ಸನಕಾದಿ ಕುಮಾರರು ನಾರದನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಶಿವಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ, ಶಿವಾಗಮಸಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ‘ಜೀವತೀರ್ಥ’ಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾರದನು ಅವರಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕೈಲಾಸದ ದಿವ್ಯ ವರ್ಣನೆ—ವನಸಂಪತ್ತು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ಅಲಕನಂದಾ—ನಂತರ ನಾರದನು ಕಪರ್ದಿನ್/ವಿರೂಪಾಕ್ಷ/ಚಂದ್ರಶೇಖರನನ್ನು ಯೋಗಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಆಸೀನನಾಗಿ ದರ್ಶನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಸ्नेಹದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಾರದನು ಪಶು–ಪಾಶ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಗೊಳಿಸುವ ಶಾಂಭವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನು ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ನಾರದನು ನಾರಾಯಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪುರಾಣಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ವೇದಸಮಾನ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ, ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಪಂಡಿತಸಭೆಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಫಲ, ಮಥುರಾ, ಪ್ರಯಾಗ, ಸೇತು, ಕಾಂಚಿ, ಪುಷ್ಕರ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಪುಣ್ಯ, ಹಾಗೂ ವಕ್ತಾರನ ಗೌರವ ದಾನ, ಹೋಮ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನಗಳಿಂದ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನೇ ಪರಮನೆಂದು, ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾರದಪುರಾಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಯಜ್ಞಸತ್ರದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸೂತನು ವ್ಯಾಸನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ.