Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ಬ್ರಹ್ಮನು ಮರೀಚಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ಕಲ್ಪದ ನಂತರ ಬರುವ, ಹರಿಯ ಕೂರ್ಮಾವತಾರವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಕೂರ್ಮಪುರಾಣದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸೂಚಿ-ಸಾರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ 17,000 ಶ್ಲೋಕಗಳ ಈ ಗ್ರಂಥವು ಕಥೆಗಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ—ಲಕ್ಷ್ಮೀ–ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಕೂರ್ಮಸಂಬಂಧಿತ ಋಷಿಪ್ರಸಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ. ವರ್ಣ–ಆಶ್ರಮಾಚಾರ, ಸೃಷ್ಟಿ-ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಕಾಲಗಣನೆ–ಪ್ರಳಯ ಹಾಗೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಸ್ತೋತ್ರ, ಮತ್ತು ಶೈವ ವಿಷಯಗಳು—ಶಂಕರಕಥೆ, ಪಾರ್ವತೀ ಸಹಸ್ರನಾಮ, ಯೋಗ—ಎಂಬ ವಿಭಾಗಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭೃಗು, ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು, ಕಶ್ಯಪ, ಆತ್ರೇಯ ವಂಶಾವಳಿಗಳು, ದಕ್ಷಯಜ್ಞ ಧ್ವಂಸ–ಪುನಃಸೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಲೀಲೆಗಳು, ಯುಗಧರ್ಮ, ವ್ಯಾಸ–ಜೈಮಿನಿ ಸಂವಾದ, ವಾರಾಣಸಿ–ಪ್ರಯಾಗಾದಿ ತೀರ್ಥಭೂಗೋಳ, ವೇದಶಾಖಾ ನಿರೂಪಣೆಯೂ ಸೇರಿವೆ. ಐಶ್ವರೀ ಗೀತಾ, ವ್ಯಾಸ ಗೀತಾ, ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮೀಯ ಸಂಹಿತಾರೂಪ ಪ್ರತಿಸರ್ಗ, ಭಾಗವತೀ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಜೀವಿಕೆಗಳು (ಶಂಕರಜಕೃತ ಪಂಚಪಾದ ವಿವರಣೆ ಸಹಿತ), ಸೌರೀ ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವೀ ಚತುರ್ಥೀ ವ್ರತ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹಾಗೂ ದಾನವಿಧಿ—ಅಯನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ ಕೂರ್ಮಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಂಥಪ್ರತಿಯನ್ನು ಬರದಿ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ—ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स मरीचे त्वं पुराणं कूर्मसंज्ञकम् । लक्ष्मीकल्पानुचरितं यत्र कूर्मवपुर्हरिः ॥ १ ॥
ಬ್ರಹ್ಮನು ನುಡಿದನು—ವತ್ಸ ಮರೀಚಿ, ಕೂರ್ಮಸಂಜ್ಞಕ ಪುರಾಣವನ್ನು ಕೇಳು; ಅದು ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಲ್ಪಾನುಚರಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಯು ಕೂರ್ಮವಪು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ।
Verse 2
धर्मार्थकाममोक्षाणां माहात्म्यं च पृथक्पृथक् । इंद्रद्युम्नप्रसंगेन प्राहर्षिभ्यो दयान्वितः ॥ २ ॥
ದಯೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ—ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 3
तत्सप्तदशसाहस्रं सुचतुः संहितं शुभम् । यत्र ब्राह्माः पुरा प्रोक्ता धर्मा नानाविधा मुने ॥ ३ ॥
ಆ ಗ್ರಂಥವು ಹದಿನೇಳು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾಲ್ಕು ಸಂಹಿತೆಗಳಾಗಿ ಸುಸಂಯೋಜಿತವಾದ ಶುಭಸಂಕಲನ; ಹೇ ಮುನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಜನ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನಾವಿಧ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು।
Verse 4
नाननाकथाप्रसंगेन नृणां सद्गतिदायकाः । तत्र पूर्वविभागे तु पुराणोपक्रमः पुरा ॥ ४ ॥
ನಾನಾ ಕಥಾಪ್ರಸಂಗಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಅವು ಮಾನವರಿಗೆ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುವವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ಗ್ರಂಥದ ಪೂರ್ವ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಾಚೀನ ಉಪಕ್ರಮ (ಆರಂಭಿಕ ರೂಪರೇಖೆ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 5
लक्ष्मींद्रद्युम्नसंवादः कूर्म्मर्षिगणसंकथा । वर्णाश्रमाचारकथा जगदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ ५ ॥
ಇದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ–ರಾಜ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಸಂವಾದ, ಕೂರ್ಮಾವತಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಋಷಿಗಣಗಳ ಕಥೆ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರದ ಉಪದೇಶ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಗದುತ್ಪತ್ತಿಯ ಕೀರ್ತನೆ ಇದೆ।
Verse 6
कालसंख्या समासेन लयांते स्तवनं विभोः । ततः संक्षेपतः सर्गः शांकरं चरितं तथा ॥ ६ ॥
ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕಾಲಸಂಖ್ಯೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಳಯಾಂತದಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಸ್ತವನವೂ ಇದೆ. ನಂತರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಗ್ರಹ ವಿವರಣೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಂಕರ (ಶಿವ)ನ ಪವಿತ್ರ ಚರಿತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 7
सहस्रनाम पार्वत्या योगस्य च निरूपणम् । भृगुवंशसमाख्यानं ततः स्वायम्भुवस्य च ॥ ७ ॥
ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸಹಸ್ರನಾಮ, ಯೋಗದ ನಿರೂಪಣೆ, ಭೃಗು ವಂಶದ ಆಖ್ಯಾನ, ಮತ್ತು ನಂತರ ಸ್ವಾಯಂಭುವ (ಮನು)ನ ಕಥನವೂ ಇದೆ।
Verse 8
देवादीनां समुत्पत्तिर्दक्षयज्ञाहतिस्ततः । दक्षसृष्टिकथा पश्चात्कश्यपान्वयकीर्तनम् ॥ ८ ॥
ಇಲ್ಲಿ ದೇವಾದಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ನಂತರ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ವಿಧ್ವಂಸ, ಬಳಿಕ ದಕ್ಷಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಥೆ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಶ್ಯಪವಂಶಕೀರ್ತನವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ।
Verse 9
आत्रेयवंशकथनं कृष्णस्यं चरितं शुभम् । मार्तंडकृष्णसंवादो व्यासपाण्डवसंकथा ॥ ९ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ರೇಯವಂಶಕಥನ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಶುಭಚರಿತ್ರೆ, ಮಾರ್ತಂಡ-ಕೃಷ್ಣ ಸಂವಾದ, ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಸ-ಪಾಂಡವರ ಸಂಬಂಧಕಥೆಯೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ।
Verse 10
युगधर्मानुकथनं व्यासजैमिनिकीर्तनम् । वाराणस्याश्च माहात्म्यं प्रयागस्य ततः परम् ॥ १० ॥
ಮುಂದೆ ಯುಗಯುಗಗಳ ಧರ್ಮಗಳ ಅನುಕಥನ, ವ್ಯಾಸ-ಜೈಮಿನಿಗಳ ಕೀರ್ತನ, ನಂತರ ವಾರಾಣಸಿಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಯಾಗದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ।
Verse 11
त्रैलोक्यवर्णनं चैव वेदशाखानिरूपणम् । उत्तरेऽस्या विभागे तु पुरा गीतैश्वरी ततः ॥ ११ ॥
ಇಲ್ಲಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ವೇದಶಾಖೆಗಳ ನಿರೂಪಣೆಯೂ ಇದೆ; ಇದರ ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ‘ಐಶ್ವರೀ’ ಎಂಬ ಗೀತೆಯೂ ನಿಬದ್ಧವಾಗಿದೆ।
Verse 12
व्यासगीता ततः प्रोक्ता नानाधर्मप्रबोधिनी । नानाविधानां तीर्थानां माहात्म्यं च पृथक् ततः ॥ १२ ॥
ಅನಂತರ ನಾನಾಧರ್ಮಪ್ರಬೋಧಿನಿಯಾದ ವ್ಯಾಸಗೀತೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಬಳಿಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವೂ ವಿವರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ।
Verse 13
प्रतिसर्गप्रकथनं ब्राह्मीयं संहिता स्मृता । अतः परं भागवतीसंहितार्थ निरूपणम् ॥ १३ ॥
ಪ್ರತಿಸರ್ಗದ ಪ್ರಕಥನವು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀಯ ಸಂಹಿತೆ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ‘ಭಾಗವತೀ ಸಂಹಿತೆ’ಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುವುದು॥೧೩॥
Verse 14
कथिता यत्र वर्णानां पृथक्वृत्तिरुदाहृता । पादऽस्याः प्रथमे प्रोक्ता ब्राह्मणानां व्यवस्थितिः ॥ १४ ॥
ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ವೃತ್ತಿ (ಆಚಾರ-ಜೀವಿಕೆ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇದರ ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ಥಿರವಾದ ವಿಧಿ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ॥೧೪॥
Verse 15
सदा चागत्मिका वत्स भोगसौख्यविवर्द्धनी । द्वितीये क्षत्त्रियाणां तु वृत्तिः सम्यक्प्रकीर्तिता ॥ १५ ॥
ವತ್ಸಾ! ಇದು ಸದಾ ‘ಆಗತಿ/ಆದಾಯ’ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಭೋಗ-ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಯೋಗ್ಯ ವೃತ್ತಿ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ॥೧೫॥
Verse 16
यया त्वाश्रितया पापं विधूयेह व्रजेद्दिवम् । तृतीये वैश्यजातीनां वृत्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ १६ ॥
ಇದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯಜಾತಿಗಳ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ವೃತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ॥೧೬॥
Verse 17
यया चरितया सम्यग्लभे गतिमुत्तमाम् । चतुर्थेऽस्यास्तथा पादे शूद्रवृत्तिरुदाहृता ॥ १७ ॥
ಅದರಂತೆ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದರ ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಶೂದ್ರರ ವೃತ್ತಿಯೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ॥೧೭॥
Verse 18
यया संतुष्यति श्रीशो नृणां श्रेयोविवर्द्धनः । पंचमेऽस्यास्ततः पादे वृत्तिः संकरजोदिता ॥ १८ ॥
ಯಾವ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಶ್ರೀಶನು (ವಿಷ್ಣು) ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ತು ಅದು ಮಾನವರ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತದೋ—ಅದರ ವಿವರಣೆ ನಂತರದ ಐದನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಶಂಕರರಾಜನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ।
Verse 19
यया चरितयाप्नोति भाविनीं गतिमुत्तमाम् । इत्येषा पंचपद्युक्ता द्वितीया संहिता मुने ॥ १९ ॥
ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಮೋತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಓ ಮುನೇ, ಹೀಗೆ ಐದು ಪದ್ಯಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಇದು ಎರಡನೇ ಸಂಹಿತೆ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 20
तृतीयात्रोदिता सौरी नॄणां कार्यविधायिनी । षोढा षट्कर्मसिर्द्धि बोधयन्ती च कामिनाम् ॥ २० ॥
ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮೂರನೇ ಶಾಖೆ ‘ಸೌರೀ’; ಇದು ಮಾನವರ ಕಾರ್ಯವಿಧಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಫಲಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಷಟ್ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 21
चतुर्थीवैष्णवो नाम मोक्षदा परिकीर्तिता । चतुष्पदी द्विजातीनां साक्षाद्ब्रह्मस्वरूरिणी ॥ २१ ॥
ಚತುರ್ಥಿ ‘ವೈಷ್ಣವೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಮೋಕ್ಷದಾಯಿನಿ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ; ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಇದು ಚತುಷ್ಪದೀ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ರತರೂಪಿಣಿ, ಸాక్షಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಣಿ।
Verse 22
ताः क्रमात्षट्चतुर्द्वीषुसाहस्राः परिकीर्तिताः ॥ २२ ॥
ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರು ಸಾವಿರ, ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಎರಡು ಸಾವಿರ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 23
एतत्कूर्मपुराणं तु चतुर्वर्गफलप्रदम् । पठतां श्रृण्वतां नॄणां सर्वोत्कृष्टगतिप्रदम् ॥ २३ ॥
ಈ ಕೂರ್ಮಪುರಾಣವು ಚತುರ್ವರ್ಗಫಲಪ್ರದವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಪಠಿಸುವವರಿಗೂ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣಿಸುವವರಿಗೂ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ।
Verse 24
लिखित्वैतत्तु यो भक्त्या हेमकूर्मसमन्वितम् । ब्राह्मणायायने दद्यात्स याति परमां गतिम् ॥ २४ ॥
ಯಾರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಬರೆಯಿಸಿ, ಹಿರಣ್ಯಕೂರ್ಮಚಿಹ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಯನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे कूर्मपुराणानुक्रमणीकथनं नाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०६ ॥
ಇಂತೆ ಶ್ರೀ ಬೃಹನ್ನಾರದೀಯಪುರಾಣದ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಬೃಹದುಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಥಪಾದದಲ್ಲಿನ ‘ಕೂರ್ಮಪುರಾಣಾನುಕ್ರಮಣೀಕಥನ’ ಎಂಬ 106ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
Because the synopsis explicitly states that the Kūrma Purāṇa teaches dharma, artha, kāma, and mokṣa in sequence through narrative interweaving, positioning it as a puruṣārtha-integrated Purāṇa rather than a single-theme treatise.
The phalaśruti frames it as a meritorious dāna aligned with Viṣṇu’s Kūrma form; copying the text and donating it at ayana (a solstitial sacred juncture) is prescribed as a direct cause for attaining the supreme state.
It compresses a broad doctrinal library—cosmology, yuga-dharma, varṇa–āśrama norms, yoga, Śaiva–Śākta modules, genealogies, tīrtha geography, and embedded gītās—into an indexable outline that enables cross-referencing across Purāṇic literature.