Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ಈ ಯೋಗ–ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅದ್ವೈತ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ—“ನಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ.” ಅಪವಾದ ಕ್ರಮದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಉಪಾಧಿಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ: ಸ್ಥೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳು (ಪೃಥ್ವಿ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ)ದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಿರಾಟ್, ಜಾಗ್ರತ್-ಸ್ವಪ್ನ-ಸುಷುಪ್ತಿ, ತೈಜಸ-ಪ್ರಾಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗಳವರೆಗೆ; ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ-ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ (ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಚಿತ್ತ, ಅಹಂಕಾರ), ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಮಾಣ-ಪ್ರಮೇಯ, ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್, ಭೇದ-ಅಭೇದ, ‘ಸಾಕ್ಷಿತ್ವ’ ಎಂಬ ಮಿತ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತುರೀಯ—ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಾತೀತ—ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ನಿತ್ಯ ಶುದ್ಧತೆ, ಚೈತನ್ಯ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸತ್ಯ, ಆನಂದ, ಅದ್ವೈತ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಈ ಜ್ಞಾನವು ಪರಮ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ನೇರ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नाम षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्यवनलोज्झितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितं
ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಮೂರುನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ‘ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಮೂರುನೂರ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—“ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಪೃಥ್ವಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಿಂದ ರಹಿತ.”
Verse 2
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरादिकार्यविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विराडात्मविवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಆದಿ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ವಿರಾಟ್-ಆತ್ಮದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಹಾಗೂ ದೇಹಾಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದದು.
Verse 3
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जाग्रत्स्थानविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विश्वभावविवर्जितम्
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ರಹಿತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ವಿಶ್ವಭಾವ, ಅಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚರೂಪತೆಯಿಂದ ರಹಿತ.
Verse 4
अहं ब्रह्म परं ज्योतिराकाराक्षरवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाक्पाण्यङ्घ्रिविवर्जितम्
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಆಕಾರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ (ವರ್ಣ/ಶಬ್ದ)ಗಳಿಂದ ರಹಿತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ವಾಣಿ, ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳಿಂದ ರಹಿತ.
Verse 5
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पायूपस्थविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्चक्षुरुज्झितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಗುದ ಮತ್ತು ಉಪಸ್ಥವಿಲ್ಲದವನು. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಶ್ರೋತ್ರ, ತ್ವಕ್, ಚಕ್ಷುಗಳ ಮಿತಿಯಿಂದ ಅತೀತ, ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತ.
Verse 6
अहं ब्रह्म परं ज्योतीरसरूपविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वगन्धविवर्जितम्
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ರಸ ಮತ್ತು ರೂಪವಿಲ್ಲದವನು. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಎಲ್ಲಾ ಗಂಧಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ.
Verse 7
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्पर्शशब्दविवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಜಿಹ್ವೆ ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣವಿಲ್ಲದವನು. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದವನು.
Verse 8
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मनोबुद्धिविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिश्चित्ताहङ्कारवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವನು. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತ.
Verse 9
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನವಿಲ್ಲದವನು. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ವ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಉದಾನವಿಲ್ಲದವನು.
Verse 10
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समानपरिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಹೋಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಜರಾ ಮತ್ತು ಮರಣದಿಂದ ರಹಿತ.
Verse 11
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शोकमोहविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः क्षुत्पिपासाविवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಹಸಿವು ಮತ್ತು ದಾಹದಿಂದ ರಹಿತ.
Verse 12
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः शब्दोद्भूतादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्हिरण्यगर्भवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಶಬ್ದದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲದಿಂದ ಅತೀತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಿಂದಲೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಪರಾತ್ಪರ.
Verse 13
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्वप्नावस्थाविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तैजसादिविवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥೆಯಿಂದ ರಹಿತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ತೈಜಸಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಬದ್ಧತೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ.
Verse 14
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरपकारादिवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सभाज्ञानविवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಅಪಕಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಸಭಾಜ್ಞಾನ, ಅಂದರೆ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ವಾದ-ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಬೋಧದಿಂದ ಮುಕ್ತ.
Verse 15
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरध्याहृतविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सत्त्वादिगुणवर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಆರೋಪಿತ ಉಪಾಧಿಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಗುಣರಹಿತ.
Verse 16
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सदसद्भाववर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सर्वावयववर्जितं
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಸತ್-ಅಸತ್ ಭಾವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಎಲ್ಲ ಅವಯವಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಅವಿಭಾಜ್ಯ.
Verse 17
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्भेदाभेदविवर्जितं अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सुषुप्तिस्थानवर्जितम्
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಭೇದ-ಅಭೇದ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅತೀತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ.
Verse 18
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राज्ञभावविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मकारादिविवर्जितम्
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಪ್ರಾಜ್ಞಭಾವ (ನಿಬಂಧಿತ ಜ್ಞಾನಸ್ಥಿತಿ)ದಿಂದ ರಹಿತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—‘ಮ’ ಮೊದಲಾದ ವರ್ಣಘಟಕಗಳಿಂದ ಅತೀತ, ಅಕ್ಷರ-ಧ್ವನಿಗೆ ಪಾರ.
Verse 19
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मानमेयविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्मितिमाहृविवर्जितम्
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಮಾನ ಮತ್ತು ಮೇಯ ಎಂಬ ದ್ವೈತದಿಂದ ರಹಿತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಎಲ್ಲ ಸೀಮಿತ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಗ್ರಹಣಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅತೀತ.
Verse 20
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः साक्षित्वादिविवर्जितम् अहं ब्रह्म परं ज्योतिः कार्यकारणवर्जितम्
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಾದಿ ಸೀಮಿತ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ವಿಯುಕ್ತ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ—ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಭೇದವಿಲ್ಲದದು.
Verse 21
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं जाग्रत् सप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ब्रह्म तुरीयकं
ತುರೀಯವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬ್ರಹ್ಮವು ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ವಿಯುಕ್ತ; ಜಾಗೃತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಇರುವದು.
Verse 22
नित्यशुद्धबुद्धमुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म सविज्ञानं विमुक्त ॐ अहं ब्रह्म परं ज्योतिः समाधिर्मोक्षदः परः
ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ನಿತ್ಯಶುದ್ಧ, ಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪ, ಮುಕ್ತ; ಸತ್ಯ, ಆನಂದ, ಅದ್ವಯ. ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು; ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನು—ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಭವ ಜ್ಞಾನಸಹಿತ ವಿಮುಕ್ತ. ॐ: ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ; ಈ ಪರಮ ಸಮಾಧಿ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ.
Frequently Asked Questions
A structured apavāda (negation) that removes identification with elements, senses, mind, prāṇa, cosmic principles, and conceptual dualities, revealing Brahman as the non-dual Param Jyoti beyond all states.
It defines Turīya as Brahman free from body–sense–mind complexes and beyond jāgrat, svapna, and suṣupti, including the conditioned cognitions associated with viśva/taijasa/prājña.
It frames the highest samādhi as realization-identical knowledge (savi-jñāna vimukti): abiding as “I am Brahman, the supreme Light,” which is explicitly said to bestow mokṣa.