Adhyaya 379

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಮೂರು ನೂರು ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ‘ಅದ್ವೈತ-ಬ್ರಹ್ಮವಿಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಮೂರು ನೂರು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ನೀವು ಕೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ಅದ್ವೈತ ಬ್ರಹ್ಮವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾಧಕನು ಶಾಲಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ವಾಸುದೇವಾದಿಗಳ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿದನು.

Verse 2

मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्

ಜಿಂಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ಜಿಂಕೆಯಾದನು; ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದನು. ಆದರೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿಯುಳ್ಳ ಆ ಜಿಂಕೆ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸ್ವಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದನು.

Verse 3

अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत

ಅದ್ವೈತ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಜಡನಂತೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡನು. ವೀರರಾಜನ ಕ್ಷತ್ತಾ (ಅಂತಃಪುರಾಧಿಕಾರಿ) ಇದನ್ನು ‘ವಿಷ್ಟಿ-ಯೋಗ’ ಅಂದರೆ ಬಲವಂತದ ಸೇವೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು.

Verse 4

उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं

ಕ್ಷತ್ತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಆ ಜ್ಞಾನಿ ಶಿವಿಕ್ರಾಮನ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತನು. ವಿಷ್ಟಿ (ಬಲವಂತದ ದುಡಿಮೆ)ಯಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಅದನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋದನು—ಅದು ಅವನ ಸ್ವಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

Verse 5

ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्

ಜಡಗತಿಯವನಾಗಿ ಅವನು ಹಿಂದೆ ನಡೆದನು; ಇತರರು ಮಾತ್ರ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವವರನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಜನು ಆ ನಿಧಾನಗತಿಯವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ಇಷ್ಟು ನಿಧಾನವಾಗಿರಬೇಡ.”

Verse 6

राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे

ರಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ನೀನು ದಣಿದೆಯಾ? ನೀನು ನನ್ನ ಶಿವಿಕೆಯನ್ನು (ಪಾಲಕಿಯನ್ನು) ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಮಾತ್ರ ಹೊತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಶ್ರಮವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆಯಾ? ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನೀನು ಬಲಿಷ್ಠನಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 7

ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದರು—ನಾನು ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಹೊರುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಮರ್ಥನೂ ಅಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಈ ಶಿವಿಕೆಯನ್ನು (ಪಾಲಕಿಯನ್ನು) ನಾನೇ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಬೇಕು. ನಾನು ದಣಿದಿಲ್ಲ, ಶ್ರಮಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಓ ಮಹೀಪತೇ, ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು ನೀವೇ।

Verse 8

भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಪಾದಗಳು ನೆಲಸಿವೆ; ಆ ಎರಡು ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಜಂಘೆಗಳು (ಕೆಳಕಾಲು) ಇವೆ. ಜಂಘೆಗಳ ಮೇಲೆ ಊರುಗಳು (ತೊಡೆಗಳು); ಆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಉದರ (ಹೊಟ್ಟೆ) ಇದೆ।

Verse 9

वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः

ವಕ್ಷಸ್ಥಲ, ಬಾಹುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಕಂಧಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉದರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಶಿವಿಕೆ ಸ್ಕಂಧಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ನೆಲಸಿದೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ‘ಭಾವ’ (ಅಹಂಕಾರ/ಪ್ರಯತ್ನ) ಏನು ಮಾಡಿತು?

Verse 10

शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

ಶಿವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ದೇಹವನ್ನು ನೀನು ‘ನೀನು’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದರೆ, ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ವಾಕ್ಯ ವಿರೋಧವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 11

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं

ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ! ನಾನು, ನೀನು ಹಾಗೂ ಇತರರೂ ದೇಹಭೂತತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತೇವೆ. ಗುಣಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಈ ಗುಣಸಮೂಹವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 12

कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु

ಹೇ ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಈ ಗುಣಗಳು ಕರ್ಮದ ಅಧೀನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಸಂಚಿತವಾದ ಕರ್ಮವು ಅದೇ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ಅಪವಾದವಿಲ್ಲದೆ ಇದೆ.

Verse 13

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

ಆತ್ಮನು ಶುದ್ಧ, ಅಕ್ಷರ, ಶಾಂತ; ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರ. ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆ ಏಕಾತ್ಮನಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅಪಚಯವೂ ಇಲ್ಲ.

Verse 14

यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं

ಹೇ ನೃಪ! ಅವನಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕ್ಷಯವೂ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ, ‘ಅವನು ಪೀವಾನಸ (ಪೋಷಿತ)’ ಎಂದು ನೀನು ಯಾವ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಹೇಳಿದೆ?

Verse 15

भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया

ಈ ‘ಶಿವಿಕಾ’ ಭುಜ, ಜಂಘೆ, ಪಾದ, ಕಟಿ, ಊರು, ಜಠರ ಮೊದಲಾದೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಕಂಧದಲ್ಲೂ (ಭುಜದ ಮೇಲೆ) ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಗ್ರ ವಿಷಯವನ್ನು ನೀನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀ.

Verse 16

तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा

ಹೇ ರಾಜನೇ, ಇದು ಇತರ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದರೂ—ಶಿವಿಕಾ (ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ) ಎತ್ತುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ, ಅಥವಾ ಶಿಲಾ‑ದ್ರವ್ಯ‑ಗೃಹಾದಿಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದರೂ, ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸಿದರೂ—ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ನಿಯಮವೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 17

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया

ಹೇ ನೃಪನೇ, ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಭಾವ (ಅಹಂಭಾವ) ಅವನ ಪ್ರಾಕೃತ ಕರಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಮಹಾಭಾರವೂ ಸಹನೀಯ. ಹೇಳು, ಹೇ ರಾಜಾಧಿರಾಜ, ನಾನು ಯಾವ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವೆನು?

Verse 18

यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः

ಈ ಶಿವಿಕೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ದ್ರವ್ಯಗಳೇ ಭೂತಸಂಗ್ರಹ (ಜೀವಸಮಷ್ಟಿ). ಹೇ ಪ್ರಭೋ, ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತವೂ ಸಮತ್ವದಿಂದ ಧಾರಿತವಾಗಿ, ಪೋಷಿತವಾಗಿ, ವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ।

Verse 19

तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—“ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿರಿ. ಈ ಶಿವಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೇಳಿರಿ—ನಾನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ—ನೀವು ಯಾರು, ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವೇನು?”

Verse 20

ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—“ಕೇಳಿರಿ. ‘ನಾನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಪಾಠ ಸಮೀಚೀನವಲ್ಲ; (ಅರ್ಥಾತ್) ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉಪಭೋಗ (ಫಲಾನುಭವ) ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಗಮನ‑ಆಗಮನ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ।”

Verse 21

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅನುಭವವೇ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನಾದಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಜೀವನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದೇಶಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।

Verse 22

रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज

ರಜಸ್ಸು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ‘ಸೋಽಹಂ’ (ನಾನೇ ಅವನು) ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ? ಆತ್ಮನಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ದೋಷವಲ್ಲ, ಹೇ ದ್ವಿಜ।

Verse 23

ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—‘ನಾನೇ ಶಬ್ದ’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ದೋಷಕಾರಕ; ಅದು ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಸೇರದು. ಅನಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಶಬ್ದಮಾತ್ರವನ್ನೇ ಸತ್ಯವೆಂದು ಹಿಡಿಯುವುದು—ಇದು ಭ್ರಾಂತಿಯ ಲಕ್ಷಣ।

Verse 24

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः

ಒಂದೇ ಪುರುಷ (ಆತ್ಮ) ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಾಗ, ‘ನೀನು ಯಾರು? ನಾನು ಯಾರು?’ ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 25

त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

‘ನೀನು ರಾಜ, ಇದು ಶಿವಿಕೆ (ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ), ನಾವು ಮುಂದೆ ಸಾಗುವ ಹೊರುವವರು, ಇದು ನಿನ್ನ ಜನಸಮೂಹ’—ಇದು ಸತ್ಯವಚನವಲ್ಲ; ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ (ಸ್ವಯಂಪ್ರಶಂಸೆಯಾಗಿ) ಹೇಳಬಾರದು।

Verse 26

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप

ವೃಕ್ಷದಿಂದ ದಾರು (ಕಾಷ್ಠ) ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ದಾರಿನಿಂದ ನೀನು ಅಧಿಷ್ಠಿತನಾಗಿರುವ ಈ ಶಿವಿಕೆ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದಕ್ಕೆ ‘ವೃಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಹೇಗೆ ಉಳಿಯುವುದು? ಹೇ ನೃಪ, ‘ದಾರು’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲವೇ?

Verse 27

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं

ಈ ಚೇತನ ವ್ಯಕ್ತಿ ‘ಮಹಾರಾಜನು ವೃಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಏರಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲರೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ‘ಶಿವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದವನು’ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

Verse 28

शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया

ಶಿವಿಕೆ ದಾರುಗಳ (ಕಾಷ್ಠಗಳ) ಸಮೂಹ; ಅದರ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಹೇ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸು; ಅದರ ಅಂಗಭೇದವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರೆ ಶಿವಿಕೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ (ಮತ್ತು ದೋಷ) ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

Verse 29

पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

‘ಪುರುಷ’, ‘ಸ್ತ್ರೀ’, ‘ಗೋವು’, ‘ಕುದುರೆ’, ‘ಆನೆ’, ‘ಪಕ್ಷಿ’, ‘ವೃಕ್ಷ’—ಇವು ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಲೋಕಪ್ರಚಲಿತ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು; ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿತಿ ಕರ್ಮಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 30

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः

ನಾಲಿಗೆ ‘ನಾನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಹಲ್ಲುಗಳು, ತುಟಿಗಳು, ತಾಲು ‘ನಾನು ಅಲ್ಲ (ನಾವೇ)’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಹೇ ನೃಪ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವರೆಲ್ಲ ವಾಣಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಕಾರಣಗಳು.

Verse 31

किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते

ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣಗಳೇನು ಬೇಕು? ವಾಕ್ಕೇ ಸ್ವತಃ ‘ನಾನೇ ವಾಕ್’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ‘ನಾನು ವಾಕ್ ಅಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಸುಳ್ಳೆಂದರೂ ಯುಕ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 32

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं

ಪುರುಷನ ದೇಹಪಿಂಡವು ಶಿರ, ಪಾಯು ಮೊದಲಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಸಬೇಕು? ಓ ರಾಜನೇ, ನಾನು ಆ ಗುರುತನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಿ?

Verse 33

यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते

ಓ ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನನ್ನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದರೆ, ಅವನು—ಈ ‘ನಾನು’ ಮತ್ತು ಆ ‘ಇನ್ನೊಬ್ಬ’—ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು ಸಹ ಸಮ್ಮತಿಸಲಿ.

Verse 34

परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः

ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ—ಹಾವು ಇಲ್ಲ, ಪಶು ಇಲ್ಲ, ಮರ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ವಿವಿಧ ದೇಹಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಭೇದಗಳು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಯೋನಿರೂಪಗಳಷ್ಟೇ.

Verse 35

यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं

ಆದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಜ’ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದೂ, ರಾಜಭಟಾತ್ಮಕವಾದುದು (ಸೈನ್ಯ-ಅನುಚರাদি) ಮತ್ತು ರಾಜತ್ವಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಇತರದ್ದೂ—ಓ ನೃಪನೇ, ಸಮ್ಯಕ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದೊಂದಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ನಿಜವಾದ ಸತ್ ಅಲ್ಲ.

Verse 36

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं

ನೀನು ಸರ್ವಲೋಕದ ರಾಜನು—ಪಿತೃಪುತ್ರ, ಶತ್ರುವಿನ ಶತ್ರು, ಪತ್ನಿಯ ಪತಿ, ಪುತ್ರನ ತಂದೆ. ಹೇ ಭೂಪ, ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಯಾರು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಿ ಅಥವಾ ವರ್ಣಿಸಲಿ?

Verse 37

त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

ನೀನೇ ಈ ಶಿರಸ್ಸೇ? ಅಥವಾ ಶಿರಸ್ಸು ನಿನ್ನದೇ? ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೇ ಈ ಉದರವೇ? ಅಥವಾ ಪಾದಾದಿಗಳು ನೀನೇ? ಹೇ ಮಹೀಪತೇ, ಇದರಲ್ಲಿ ‘ನೀನು’ ಏನು, ‘ನಿನ್ನದು’ ಏನು ಎಂದು ಹೇಳು.

Verse 38

समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं

ನೀನು ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಾಂಶಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೀಯ. ‘ನಾನು ಯಾರು?’ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿ ಆಳವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸು, ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಆ ಅವಧೂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹರಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.

Verse 39

रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ದ್ವಿಜ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಕಪಿಲ ಋಷಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ನಾನು ಹೊರಟಿದ್ದೆ. ನೀನು ಆ ಕಪಿಲ ಋಷಿಯ ಅಂಶ; ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತ ಭುವಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ನೀಡುವವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದ ಜ್ಞಾನತರಂಗ ಉದಯಿಸಿದೆ; ಯಾವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸೋ ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.

Verse 40

ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ಮತ್ತೆ ‘ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಏನು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತೀಯ; ಆದರೆ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ಭೂಪತೇ, ಪರಮ ಗುರಿಯಲ್ಲದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೀಮಿತವಾದ, ಗೌಣವಾದ ಫಲಗಳೇ.

Verse 41

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप

ದೇವತಾರಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಧನ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಪುತ್ರರನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ—ಓ ರಾಜನೇ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇನ್ನೇನು?

Verse 42

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता

ವಿವೇಕಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕ್ಯವೇ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ಯಜ್ಞಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ದ್ರವ್ಯಸಾಧನಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಲ್ಲ (ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವತಃ ಅಸಾರ).

Verse 43

परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः

ಪರಮಾರ್ಥಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಯೋಗವೇ ‘ಪರಮಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸಮದೃಷ್ಟಿ, ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ಗುಣ, ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರವಾದವನು.

Verse 44

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः

ಆತ್ಮನು ಜನನ, ವೃದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನು; ಸರ್ವಗತ, ಅವ್ಯಯ—ಪರಮ, ಜ್ಞಾನಮಯ, ಅಸಂಗ; ಗುಣ, ಜಾತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಮಿತಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಡದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ವಿಭು.

Verse 45

निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः

ಓ ದ್ವಿಜನೇ, ನಿದಾಘ–ಋತು ಸಂವಾದವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರನಾದ ಜ್ಞಾನಿ ಋತುವಿಗೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಪುತ್ರನು ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದನು.

Verse 46

निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः

ನಿದಾಘನು ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದವನಾಗಿ ನಮ್ಮ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ದೇವಿಕಾ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಋತು ಅವನೊಂದಿಗೆ ತರ್ಕ-ವಿಚಾರ ನಡೆಸಿದನು.

Verse 47

दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः

ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಅವನು ನಿದಾಘನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದನು. ನಿದಾಘನು ವೈಶ್ವದೇವಾಂತದಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ—“ನೀನು ಊಟಮಾಡಿದೆ; ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥಿರಸಂತೋಷ ನೀಡುವ ತುಷ್ಟಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

Verse 48

ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि

ಋತು ಹೇಳಿದರು—“ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಯಾರಿಗೆ ಹಸಿವು ಇದೆಯೋ ಅವನು ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿಸಿದಾಗ ತುಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನನಗೆ ಹಸಿವು ಬಂದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತೃಪ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನು ನನಗೆ ಏಕೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತೀ?”

Verse 49

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा

ಓ ದ್ವಿಜ, ಹಸಿವು ಮತ್ತು ದಾಹ—ದೇಹಧರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವು—ನನ್ನವು ಅಲ್ಲ. ನೀನು ಕೇಳಿದ ಕಾರಣ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ನನಗೆ ಸದಾ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಇದೆ.

Verse 50

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं

ಈ ಪುರುಷ (ಆತ್ಮ) ಆಕಾಶದಂತೆ ಸರ್ವಗತವೂ ವ್ಯಾಪಕವೂ ಆಗಿರುವಾಗ, “ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮ” ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುವುದು?

Verse 51

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं

ನಾನೇ ಆ ಪರತತ್ತ್ವ; ನಾನು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನಲ್ಲ. ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ; ನಾನೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ.

Verse 52

निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

“ಅದ್ವೈತಬುದ್ಧಿಯ ಜಾಗರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿದಾಘ–ಋತು ಸಂವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.” (ಕೆಲವು ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ) “ಅನಂತರ ಹಸಿವಿನ ಉದ್ಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.” (ಮತ್ತು) “ಎಲ್ಲಿಂದ, ಎಲ್ಲಿಗೆ, ಯಾವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಯಾರು ಹೋಗುವರು?—ಇದೂ ಅರ್ಥವಂತು; ಹೇಗೆ (ಬೇರೆಯಾಗುವುದು)?” (ಮತ್ತು) “ಭೋಕ್ತ ಯಾರು?” ಮಣ್ಣಿನ ಮನೆ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಲೇಪಿಸಿದರೆ ದೃಢವಾಗುವಂತೆ, ಈ ದೇಹವೂ ಪಾರ್ಥಿವ; ಪಾರ್ಥಿವ ಪರಮಾಣುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 53

ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः

ನಾನು ಋತು, ನಿನ್ನ ಆಚಾರ್ಯನು. ಓ ದ್ವಿಜ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ನೀಡಲು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ; ನಿನಗೆ ಪರಮಾರ್ಥ (ಪರಮ ಸತ್ಯ) ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 54

एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

ಇದನ್ನೇ ಏಕೈಕ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿ: ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಭೇದರಹಿತ. ಇದು ‘ವಾಸುದೇವ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇ.

Verse 55

ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्

ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಋತು ಮತ್ತೆ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ನಗರದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿದಾಘನು ಏಕಾಂತವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು—“ನಿದಾಘಾ, ನೀನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ನಿಂತಿದ್ದೀಯ?”—ಎಂದು ಋತು ನಿದಾಘನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.

Verse 56

निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

ನಿದಾಘನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ವಿಪ್ರ, ಓ ನರೇಶ್ವರ! ಇದು ಮಹಾನ್ ಜನಸಮಾಗಮ ಮತ್ತು ಸಂವಾದ. ಈ ರಮ್ಯ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದು, ಅದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದೇನೆ.

Verse 57

ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम

ಋತು ಹೇಳಿದನು— ಇಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಯಾರು, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು (ಸಾಮಾನ್ಯನು) ಯಾರು? ಓ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ನನಗೆ ಹೇಳು; ನೀನು ಜ್ಞಾನಿ, ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತ್ತಮ।

Verse 58

यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः

ಇಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜನು— ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ, ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಗಜೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಅಧಿರೂಢನಾಗಿ ಇರುವವನು— ಇವನೇ ನರೇಂದ್ರ; ಇವರು ಅವನ ಪರಿಭಾರ ಹಾಗೂ ಅನುಚರರು, ಉಳಿದವರು ಇತರ ಜನರು.

Verse 59

गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः

ಋತು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಕೆಳಗಿರುವ ಈ ಗಜನೇ ಭೂಪತಿ; ಮೇಲಿರುವವನೇ ರಾಜ. ಆಗ ನೃಪನು— ಇಲ್ಲಿ ಗಜ ಯಾರು, ರಾಜ ಯಾರು? ಎಂದು ಕೇಳಿದನು; ನಿದಾಘಕನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

Verse 60

ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा

ಋತು ಹೇಳಿದನು— ಓ ನಿದಾಘ! ಆರೂಢನಾಗಿ ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ನೋಡು, ಈ ವಾಹನವನ್ನು ಗಮನಿಸು. ರಾಜನು ಮೇಲಿರುವಂತೆ, ನೀನು ಕೆಳಗಿರುವೆ— ಅವನನ್ನು ಹೊರುವ ಕುಂಜರದಂತೆ.

Verse 61

ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्

ಋತು ನಿದಾಘನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಯಾವ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಲಿ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ನಿದಾಘನು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ—“ನೀವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನನ್ನ ಸ್ಥಿರ, ಸತ್ಯ ಗುರು” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

Verse 62

आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया

“ಈ ರಾಜನು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿದ್ದಾನೆ; ಪರಲೋಕವೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕವೂ ಇದೆ”—ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರ ಖ-, ಞ-, ಕ-ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ‘ಋತು’ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಋಭು’ ಪಾಠ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ದ್ವೈತ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಋತು ನಿದಾಘನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ಪರಮಾರ್ಥಸಾರವಾದ ಅದ್ವೈತವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ।”

Verse 63

ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಉಪದೇಶದಿಂದ ನಿದಾಘನೂ ಅದ್ವೈತನಿಷ್ಠನಾದನು; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಅದೇ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಕಂಡನು.

Verse 64

अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः

ಅವನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು; ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಏಕನೇ ಸಮಸ್ತ; ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ವಿಷ್ಣುವೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವನು.

Verse 65

पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्

ಒಂದೇ ಆಕಾಶವು ಹಳದಿ, ನೀಲಿ ಮೊದಲಾದ ಭೇದಗಳಿಂದ ಕಾಣುವಂತೆ, ಆತ್ಮವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಭ್ರಾಂತ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.

Verse 66

अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय

ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದರು—ನಿನ್ನ ಜ್ಞಾನಸಾರದ ಬಲದಿಂದ ರಾಜನು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಸಂಸಾರರೂಪ ಅಜ್ಞಾನವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಡಿದು ಬೀಳಿಸುವ ಶತ್ರುಸ್ವರೂಪ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸು।