Adhyaya 124: Ritual Observances Aligned with the Seasons (Seasonal Devotional Procedure)

Verse 1

अथ ऋतूपस्करम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ फाल्गुनस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥ गृहीत्वा वासन्तिकान् पुष्पान् सुगन्धा ये क्रमागताः ॥

次に、季節の供具について。聖なるヴァラーハは言った。ファールグナ月の白分の十二日（ドヴァーダシー）に、順序に従って得た芳香ある春の花々を採り集めて（儀礼を進めよ）。

Verse 2

श्वेतं पाण्डुरकं चैव सुगन्धं शोभनं बहु ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

（花は）白く淡く、芳しく、豊かに美しいものを—正しい作法により、真言を伴い、内なる心を静まり満ち足りたものとして（供養せよ）。

Verse 3

तत एवं विधिं कृत्वा सर्वं भागवतं शुचिः ॥ यस्तु जानाति कर्माणि सर्वं मन्त्रविनिश्चितः ॥

かくして定められた作法を行い、清浄となって、全きバ―ガヴァタの行（誓戒）を成就する。だが、諸々の儀礼行為を知り、すべてがマントラによって確定されていることを理解する者こそ、正しくそれを行うにふさわしい。

Verse 4

तदाहरति कर्माणि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ विधिना मन्त्रपूतेन कुर्याच्छान्तमनोऽमलः ॥

次いで、規則に照らして認められた行為として、儀礼の諸作を執り行う。マントラによって清められた作法により、清浄なる者は静かな心でそれを行うべきである。

Verse 5

सपुष्पितस्येह वसन्तकाले वनस्पतेर्गन्धरसप्रयुक्ताः ॥ पश्यंश्च मां पुष्पितपादपेन्द्रं वसन्तकाले समुपागते च ॥

ここにおいて春の季節、香りと味わいを備えた花咲く樹々の中で、春がまさに到来したとき、花咲く樹の王たる我を観想しつつ（この行を修する）。

Verse 6

यश्चैतेन विधानॆन कुर्यान्मासे तु फाल्गुने ॥ न स गच्छति संसारं मम लोकाय गच्छति ॥

また、この規定に従ってファールグナ月に（この儀礼を）行う者は、サンサーラ（輪廻）に赴かず、我が世界へと赴く。

Verse 7

यत्तु पृच्छसि सुश्रोणि मासे वैशाख उत्तमे ॥ शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां यत्फलं तच्छृणुष्व मे ॥

しかし、汝が問うところよ、麗しき腰の者よ。最上のヴァイシャーカ月、白分の第十二日（ドヴァーダシー）におけるその果報を、我より聞け。

Verse 8

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः— नमोऽस्तु देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ॥ नमोऽस्तु ते लोकनाथ प्रवीराय नमोऽस्तु ते ॥

「ナモー・ナーラーヤナ」と唱えたのち、この真言を誦すべし。「敬礼、神々の主よ、法螺貝・円盤・棍棒を持つ御方よ。敬礼、諸世界の主よ。敬礼、偉大なる勇士よ。」

Verse 9

पुष्पितेषु च शालेशु तथान्येषु द्रुमेषु च ॥ गृहीत्वा शालपुष्पाणि मम कर्मणि संस्थिताः ॥

また花咲くシャーラ樹の間、さらに他の樹々の間でも、シャーラの花を摘み取り、彼らは我が儀礼の行に専心してとどまった。

Verse 10

ऋषयः स्तुवन्ति मन्त्रेण वेदोक्तेन च माधवि ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैः सवादितैः ॥

マーダヴィーよ、聖仙たちは真言とヴェーダに説かれた言葉によって彼を讃える。さらにガンダルヴァとアプサラスも、器楽を伴う歌と舞によって讃える。

Verse 11

स्तुवन्ति देवलोकाश्च पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ सिद्धाविद्याधरा यक्षाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥

天界の住人たちは、至上の御方に関するプラーナを讃える。さらにシッダ、ヴィディヤーダラ、ヤクシャ、ピシャーチャ、ナーガ、ラークシャサもまた讃嘆を捧げる。

Verse 12

स्तुवन्ति देवं भूतानां सर्वलोकस्य चेश्वरम् ॥ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥

彼らは、衆生の主にして一切世界の支配者たる神を讃える。すなわちアーディティヤ、ヴァス、ルドラ、二柱のアシュヴィン、そしてマルトの群である。

Verse 13

स्तुवन्ति देवदेवेशं युगानां सङ्क्षयेऽक्षयम् ॥ ततो वायुश्च विश्वे च अश्विनौ च समन्विताः ॥

彼らは諸神の主を讃える。諸ユガの終末においても滅びぬ不朽の御方を。ついでヴァーユ（Vāyu）、ヴィシュヴェーデーヴァ（Viśvedevas）、そして二柱のアシュヴィン（Aśvins）も、心を合わせて讃嘆した。

Verse 14

स्तुवन्ति केशवं देवमादिकालमयं प्रभुम् ॥ ततो ब्रह्मा च सोमश्च शक्रश्चाग्निसमन्वितः ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां सर्वलोकमहेश्वरम् ॥

彼らはケーシャヴァ（Keśava）を讃える。原初の時を体現する神なる主を。ついでブラフマー（Brahmā）とソーマ（Soma）、さらにアグニ（Agni）を伴うシャクラ（Śakra）も、衆生の守護者にして万界の大自在主を讃える。

Verse 15

नारदः पर्वतश्चैव असितो देवलस्तथा ॥ पुलहश्च पुलस्त्यश्च भृगुश्चाङ्गिर एव च ॥

ナーラダ（Nārada）とパルヴァタ（Parvata）、またアシタ（Asita）とデーヴァラ（Devala）。さらにプラハ（Pulaha）とプラスティヤ（Pulastya）、ブリグ（Bhṛgu）とアンギラス（Aṅgiras）もいる。

Verse 16

एते चान्ये च बहवो मित्रावसुपरावसू ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां योगिनां योगमुत्तमम् ॥

これらの者、そしてなお多くの者—ミトラーヴァス（Mitrāvasu）とパラーヴァス（Parāvasu）—は、衆生の守護者を讃える。ヨーギンたちの中における最上のヨーガそのものを。

Verse 17

श्रुत्वा तु प्रतिनिर्घोषं देवानां तु महौजसाम् ॥ ततो नारायणो देवः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

しかし、威光ある神々の轟く称賛の声を聞くや、神ナーラーヤナ（Nārāyaṇa）は大地ヴァスンダラー（Vasundharā）に答えた。

Verse 18

किमयं श्रूयते शब्दो ब्रह्मघोषेण संयुतः ॥ देवानां च महाभागे महाशब्दोऽत्र श्रूयते ॥

「これは何の音であろうか。厳粛なる梵の宣告（brahma-ghoṣa）を伴って聞こえる。おお、幸いなる者よ、ここに諸天の大いなる響きが聞こえる。」

Verse 19

देवाः काङ्क्षन्ति ते देव वाराहीं रूपसंस्थितिम् ॥ त्वन्नियोगनियुक्ताश्च तदर्थं लोकभावन ॥

「神々は、主よ、猪の御姿としての顕現（vārāhī rūpa）を望んでおります。あなたの命によりその目的のために任じられて（ここへ来たのです）、おお、世界の養い主よ。」

Verse 20

ततो नारायणो देवः पृथिवीं प्रत्युवाच ह ॥ अहं जानामि तान्देवि मार्गमाणानुपस्थितान् ॥

そこで主ナーラーヤナはプリティヴィーに答えた。「我は知っている、女神よ――探し求めて近くに来た者たちを。」

Verse 21

दिव्यं वर्षसहस्रं वै धारितासि वसुन्धरे ॥ मया लीलायमानैने एकदंष्ट्राग्रकेण वै ॥

「まことに千の天年のあいだ、ヴァスンダラーよ、我は戯れとして、ただ一本の牙の先にて汝を支え保ってきた。」

Verse 22

इहागच्छामि भद्रं ते द्रष्टुकामा दिवौकसः ॥ आदित्या वसवो रुद्राः स्कन्देन्द्रौ सपितामहाः ॥

「我はここに来る――汝に吉祥あれ。これを見んと欲する天界の住人たちもまた来る。すなわちアーディティヤたち、ヴァスたち、ルドラたち、スカンダとインドラ、そしてピターマハ（ブラフマー）と共に。」

Verse 23

एवं तस्य वचः श्रुत्वा माधवस्य वसुन्धरा ॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय ततस्तु चरणेऽपतत् ॥

かくしてマーダヴァの御言葉を聞いたヴァスンダラーは、合掌を頭上に戴き、ついで御足もとにひれ伏した。

Verse 24

वाराहं पुरुषं देवं विज्ञापयति सा धरा ॥ उद्धृतासि त्वया देव रसातलगता ह्यहम् ॥

大地は猪の御姿なる神なる御方に申し上げた。「主よ、ラサータラへ沈み落ちていたこの身を、あなたが引き上げてくださいました。」

Verse 25

शरणं त्वां प्रपन्नाहं त्वद्भक्ता त्वं गतिः प्रभुः ॥ किं कर्म कर्मणा केन किं वा जन्मपरायणम् ॥

「わたしはあなたに帰依し、あなたに奉仕いたします。あなたこそ我が拠り所、主にして導き手。いかなる行い—いかなる種類の業—が善へと至らせるのでしょうか。生と誕生に対して、いかなる志向を取るべきでしょうか。」

Verse 26

कथं वा तुष्यसे देव पूज्यसे केन कर्मणा ॥ तवाऽहं कर्तुमिच्छामि यच्च मुख्यं सुखावहम् ॥

「神よ、いかにすればあなたはお喜びになりますか。いかなる行いによってあなたを礼拝すべきでしょうか。わたしはあなたのためにそれを行いたい、ことに要となり安寧をもたらすものを。」

Verse 27

न च मेऽस्ति व्यथा काचित्तव कर्मणि नित्यशः ॥ न ग्लानिर्न जरा काचिन्न जन्ममरणे तथा ॥

「また、あなたの御業に関して、わたしには常にいかなる苦悩もありません。疲弊も老いもなく、同様に生と死の相もありません。」

Verse 28

कानि कर्माणि कुर्वन्ति ये त्वां पश्यन्ति माधव ।। किमाहाराः किमाचारास्त्वां पश्यन्तीह माधव ॥

汝を拝する者たちは、マーダヴァよ、いかなる行いをなすのか。彼らの食は何であり、彼らの行儀・戒めはいかなるものか—ここにて汝を拝する者たちよ、マーダヴァよ。

Verse 29

ब्राह्मणस्य च किं कर्म क्षत्रियस्य च किं भवेत् ।। वैश्यः किं कुरुते कर्म शूद्रः किं कर्म कारयेत् ॥

また、ブラーフマナの務めは何であり、クシャトリヤの務めは何であるべきか。ヴァイシャはどのような仕事をなし、シュードラはどのような仕事を行うべきか。

Verse 30

योगो वै प्राप्यते केन तपो वा केन निश्चितम् ।। किं चात्र फलमाप्नोति तव कर्मपरायणः ॥

いかなる手段によってヨーガは得られ、いかなる手段によってタパス（苦行・精進）は確立されるのか。さらに、汝のための行為に専心する者は、ここにおいていかなる果報を得るのか。

Verse 31

किं च दुःखनिवासं वा भोजनं पानकं तथा ।। किं च कर्म प्रयोक्‍तव्यं तव भक्तैश्च माधव ॥

さらに、「苦の住処」として避けるべきものは何か。ふさわしい食物と飲み物は何か。マーダヴァよ、汝の भक्तたちはいかなる行いをなすべきか。

Verse 32

प्रापणं कीदृशं चापि कासु दिक्षु तथा प्रभो ।। कथं योनिं न गच्छेत वियोनिं न च गच्छति ॥

また、その「到達」とはどのようなもので、主よ、いずれの方角（方位）に関して語られるのか。いかにして胎（すなわち再生）に入らず、またいかにして不如法・不相応の胎に赴かないのか。

Verse 33

तिर्यग्योनिं न गच्छेत कर्मणा केन केशव ।। तन्ममाचक्ष्व सकलं येन चैव सुखं भवेत् ॥

いかなる行いによって、動物の胎に赴かずに済むのでしょうか、ケーシャヴァよ。まことの安楽が生じるその道を、すべて私にお告げください。

Verse 34

जरा वा केन गच्छेत जन्म वा केन गच्छति ।। गर्भवासं न गच्छेत कर्मणा केन वाऽच्युत ॥

いかなる手段によって老いは去り、またいかなる手段によって生まれは去るのでしょうか。いかなる行いによって胎内の住まいに入らずに済むのですか、アチュタよ。

Verse 35

संसारस्य न गच्छेत केन कर्मप्रभावतः ।। इत्युक्तो भगवांस्तत्र प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

いかなる行いの効力によって、輪廻（サンサーラ）に入らずに済むのでしょうか。そう問われて、世尊はその場で大地ヴァスンダラーに答えられた。

Verse 36

शृण्वन्तु मे भागवता ये च मोक्षे व्यवस्थिताः ।। तान्मन्त्रान्कीर्त्तयिष्यामि यैस्तोषं याति नित्यशः ॥

主に帰依する者たちよ、また解脱の求道に確立した者たちよ、私の言葉を聞きなさい。常に尽きぬ満足（神の嘉納）に至らせるその真言を、私は宣説しよう。

Verse 37

एवं ग्रीष्मे विधिं चैव कुर्यात्सर्वं ममोक्तितः।। इममुच्चारयेन्मन्त्रं सर्वभागवतप्रियम् ॥

このように夏の季節にも、私の教えのとおりに定められた行法のすべてを行いなさい。すべての帰依者に愛されるこの真言を唱えるべきである。

Verse 38

मासेषु सर्वेष्वपि मुख्यभूतो मासो भवान्ग्रीष्म एकः प्रपन्नः ॥ पश्येद्भवन्तं वर्तमानं च ग्रीष्मे तेनैव सर्वं दुःखमेतु प्रशान्तिम् ॥

あらゆる月のうち、最も尊いのは夏として知られるその月である。夏の季に汝が現前すると観じ奉れ；その観想と遵行によって、すべての苦しみが静まらんことを。

Verse 39

एवं ग्रीष्मे वरारोहे मम चैवार्चनं कुरु ॥ न जन्ममरणं येन मम लोके गतिर्भवेत् ॥

かくして夏の季に、麗しき腰の者よ、わが礼拝をも行え。これにより再びの生死はなく、わが世界への到達が得られる。

Verse 40

यावन्तः पुष्पिताः शालाः पृथिव्यां यावत्सुगन्धकाः ॥ अर्च्चितः स भवेत्सर्वैः कृतो येन ह्ययं विधिः ॥

地上に咲き誇るシャーラ（śāla）の樹がいかに多く、芳香ある花がいかに多いとしても、その儀礼を成就した者はそのほどに万人より尊ばれる。

Verse 41

एवं वर्षास्वपि धरे मम कर्म च कारयेत् ॥ निष्कला भवतो बुद्धिः संसारे च न जायते ॥

また雨季においても、地を支える者よ、わが作法を行わせよ。汝の बुद्धि（知性）は乱れを離れ、輪廻（saṃsāra）への執着は起こらない。

Verse 42

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म संसारमोक्षणम् ॥ कदम्बमुकुलाश्चैव सरलार्जुनपादपाः ॥

さらに、輪廻（saṃsāra）からの解脱をもたらす別の作法を汝に説こう。カダンバ（kadamba）の蕾、またサララ（sarala）とアルジュナ（arjuna）の樹を用いる。

Verse 43

एतेषां सुमनोभिश्च पूजनीयो महादरात् ॥ मम संस्थापनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

これら（の樹）の花をもって、深い敬意を尽くして礼拝すべきである。定められた作法に従い我が御像／臨在を安置したのち、この真言を唱えよ――「namo nārāyaṇāya」。

Verse 44

पश्यन्ति ये ध्यानपरा घनाभं त्वामाश्रिताः पूज्यमानं महिम्ना ॥ निद्रां भवान् भजतां लोकनाथ वर्षास्विमं पश्यतु मेघवर्णम् ॥

観想に専心し、雨雲のごとく暗きあなたに帰依し、その威光をもって礼拝する者たちは、あなたを拝見する。世の主よ、眠りに就く者たちのために、雨季には雲の色を帯びた我が姿を見せ給え。

Verse 45

आषाढमासे द्वादश्यां सर्वशान्तिकरं शुभम् ॥ य एतेन विधानॆन मम कर्म तु कारयेत् ॥

Āṣāḍha月の十二日――吉祥にして万般の安寧をもたらすその日に、この規定に従って我が儀礼を執り行わせる者は……

Verse 46

तरन्ति येन संसारं नराः कर्मपरायणाः ॥ एतद्गुह्यं महाभागे देवाः केऽपि न जानते ॥

これによって、儀礼に専心する人々はサンサーラ（輪廻）を渡り越える。大いに幸いなる者よ、この秘義は、ある神々でさえ知らない。

Verse 47

मुक्त्वा नारायणं देवं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ नादीक्षिताय दातव्यं मूर्खाय पिशुनाय च ॥

他を措いて、これはヴァラーハの姿を取られたナーラーヤナ神に関する教えである。ディークシャー（灌頂・入門）を受けていない者、愚者、悪意ある中傷者には授けてはならない。

Verse 48

कुशिष्याय न दातव्यं ये च शास्त्रार्थदूषकाः ॥ न पठेद्गोघ्नमध्ये वै न पठेच्छठमध्यतः ॥

これは不適格な弟子にも、また聖典の義を損なう者にも授けてはならない。牛を殺す者のただ中で誦してはならず、欺く者の群れの中でも誦してはならない。

Verse 49

धनधर्मक्षयस्तेषां पठनादाशु जायते ॥ पठेद्भागवतानां च ये च धर्मेण दीक्षिताः ॥

そのように誦するなら、彼らには速やかに財の損失とダルマの損失が生じる。誦すべきは、信心深いバ―ガヴァタたち、そしてダルマに則って灌頂を受けた者たちのためである。

Verse 50

एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वं यत्पृष्टवत्यसि ॥ कार्त्स्न्येन कथितं ह्येतत्किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

吉祥なる者よ、以前あなたが問うたことを私は語った。まことにこれを余すところなく説き明かしたが、さらに何を問いたいのか。

Verse 51

कृत्वा तु मम कर्माणि शुभानि तरुणानि च ॥ पूज्य भागवतान्सर्वान् स्थापयित्वा ततोऽग्रतः ॥

わが吉祥なる作法と、また新たに定められた作法とを行い、すべてのバ―ガヴァタを供養して敬ったのち、彼らを前方の尊座に着かせ、そこに安置すべきである。

Verse 52

ततः कमलपत्राक्षी सर्वरूपगुणान्विता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

そのとき、蓮華の花弁のごとき眼をもち、あらゆる姿と徳を具えたヴァスンダラーは、ヴァラーハの姿を帯びる神なる御方に答えて語りかけた。

Verse 53

सर्वे सुरासुरा लोकाः सरुद्रेन्द्रपितामहाः ॥ क्वेष्टं निवासं कुर्वन्ति एकैकं च यशोधर ॥

デーヴァとアスラのあらゆる世界、さらにルドラたち、インドラたち、ピターマハたちと共に――彼らはそれぞれ、どこに住処を定めるのか、ヤショーダラよ。

Verse 54

मन्त्रः— मासेषु सर्वेषु च मुख्यभूतस्त्वं माधवो माधवमास एव ॥ पश्येद्देवं तं तु वसन्तकाले उपागतं गन्धरसप्रयुक्त्या ॥ नित्यं च यज्ञेषु तथेज्यते यो नारायणः सप्तलोकेषु वीरः ॥

真言：すべての月のうち、あなた――マーダヴァ――が最も尊く、まさにマーダヴァの月においてそうである。春の季に、その神を拝観すべし。香と味の供物を携えて近づくのである。また七つの世界にわたり勇者たるナーラーヤナは、祭祀（ヤジュニャ）において常に礼拝される。

Verse 55

स मर्त्यो न प्रणश्येत संसारेऽस्मिन् युगेयुगे ॥ एतत्ते कथितं देवि ऋतूनां कर्म चोत्तमम् ॥

そのような人間は、この輪廻の世において、劫ごと劫ごとに滅びることはない。女神よ、これが汝に語られた――季節に関わる務めの最上の規定である。