Adhyaya 125: The Cycle of Māyā (Illusory Causation and Perceptual Reversal)

Verse 1

अथ मायाचक्रम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा षडृतुकर्माणि पृथिवी संशितव्रता ॥ ततो नारायणं भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

さて、マーヤーの輪である。スータは言った。六つの季節の務めを聞き終えると、誓願に堅固なるプリティヴィーは、ふたたびヴァスンダラーとして、ナーラーヤナに答えて語りかけた。

Verse 2

मङ्गल्याश्च पवित्राश्च ये त्वया समुदाहृताः ॥ मम लोकेषु विख्याता मनः प्रह्लादयन्ति ते ॥

あなたが説き示した教えは、吉祥にして清浄であり、わが領域に広く知られている。それらは心を歓喜させる。

Verse 3

श्रुत्वा त्वेतानि कर्माणि त्वन्मुखोक्तानि माधव ॥ जातास्मि निर्मला देव शशाङ्क इव शारदः ॥

あなたご自身の御口から語られたこれらの御業を聞いて、マーダヴァよ、私は清らかになりました、神よ――秋の月のように。

Verse 4

एतन्मे परमं गुह्यं परं कौतूहलं तथा ॥ मम चैव हितार्थाय त्वं विष्णो वक्तुमर्हसि ॥

これは私の至上の秘事であり、また最大の探究心でもあります。わが利益のために、ヴィシュヌよ、どうか説き明かしてください。

Verse 5

यामेनां भाषसे देव मम मायेत्य नित्यशः ॥ का माया कीदृशी विष्णो किं वा मायेत्य चोच्यते ॥

あなたが常に「わがマーヤー」とお説きになるものについて、神よ――マーヤーとは何か、その本性はいかなるものか、ヴィシュヌよ、またいかなる意味で「マーヤー」と呼ばれるのですか。

Verse 6

ज्ञातुमिच्छामि मायार्थं रहस्यं परमुत्तमम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥

マーヤーの意味、この至上にして最も優れた秘義を知りたいのです。すると彼女の言葉を聞いて、マーヤーを小箱のように内に蔵するヴィシュヌは、答えようとされた。

Verse 7

प्रत्युवाच तदा वाक्यं प्रहस्य तु वसुन्धराम् ॥ भूमे मा पृच्छ मायां मे यन्मां पृच्छसि सादरम् ॥

そのとき彼はヴァスンダラーに微笑みつつ答えた。「大地よ、わがマーヤーについて問うてはならぬ――そなたがかくも敬虔に私に問う、そのマーヤーを。」

Verse 8

वृथाक्लेशं किमर्थं त्वं प्राप्स्यते यद्विलोकनात् ॥ अद्यापि मां न जानन्ति रुद्रेन्द्राः सपितामहाः ॥

それを見極めようとして、なぜ徒労の苦しみを負うのか。今なお、ルドラたちとインドラたち—さらにピターマハ（梵天ブラフマー）でさえ—わたしを完全には知らない。

Verse 9

मम मायां विशालाक्षि किं पुनस्त्वं वसुन्धरे ॥ पर्जन्यो वर्षते यत्र तज्जलेन प्रपूर्यते ॥

わたしのマーヤーである、広き眼の者よ—ましてや汝、ヴァスンダラーよ。雨雲が降り注ぐところは、その水で満ちる。

Verse 10

अमायां न स दृश्येत मायैयं मम तत्त्वतः ॥ हेमन्ते सलिलं कूपे उष्णं भवति सुन्दरी ॥

マーヤーなくしては、それは現れない。これは真にわたしのマーヤーである。冬には井戸の水が温かくなる、麗しき者よ。

Verse 11

भवेच्च शीतलं ग्रीष्मे मायैयं मम तत्त्वतः ॥ पश्चिमां दिशमास्थाय यदस्तं याति भास्करः ॥

そして夏には冷たくなる—これも真にわたしのマーヤーである。同じく、太陽は西の方角へ向かい、沈んでゆく。

Verse 12

उदेति पूर्वतः प्रातर्मायैयं मम सुन्दरी ॥ शोणितं चैव शुक्रं च उभे च प्राणिसंस्थिते ॥

朝には東から昇る—これもわたしのマーヤーである、麗しき者よ。さらに、血と精（精液）とは、いずれも生きもののうちに宿る。

Verse 13

गर्भे च जायते जन्तुर्मायेयं मम सुन्दरी। जीवः प्रविश्य गर्भं तु सुखदुःखे च विन्दति॥

胎内において衆生は生まれる—これぞ我がマーヤー、麗しき者よ。ジーヴァは胎に入り、楽と苦とを経験する。

Verse 14

जातश्च विस्मरेत्सर्वमेषा माया ममोत्तमा॥ आत्मकर्माश्रितो जीवो नष्टसंज्ञो गतस्पृहः॥

そして生まれると、すべてを忘れる—これぞ我が最上のマーヤー。ジーヴァは自らのカルマに依り、明知を失い、志を失う。

Verse 15

कर्मणा नीयतेऽन्यत्र मायैषा मम चोत्तमा॥ शुक्रशोणितसंयोगाज्जायते मम जन्तवः॥

カルマによって他へと導かれる—これもまた我が最上のマーヤー。精と血の結合より、我が衆生は生まれる。

Verse 16

अङ्गुल्यश्चरणौ चैव भुजौ शीर्षं कटिस्तथा॥ पृष्ठं तथोदरं चैव दन्तौष्ठपुटनासिकम्॥

指と足、また腕；頭とまた腰；背とまた腹；歯、唇、頬、そして鼻—

Verse 17

कर्णौ नेत्रे कपालौ च ललाटं जिह्वया सह॥ एतया मायया युक्ता जायन्ते यदि जन्तवः॥

耳、眼、頭蓋、額、そして舌—このマーヤーと結びつくとき、衆生は生まれる。

Verse 18

तस्यैव जीर्यते भुक्तमग्निना पीतमेव च॥ अधश्च स्रवते जन्तुरेषा माया ममोत्तमा॥

まさにその存在において、食したものは火（アグニ）によって消化され、飲んだものも同様であり、そして生きものは下方へ排泄する――これこそ我が至上のマーヤーである。

Verse 19

सर्वर्तुषु निजाकारः स्थावरे जङ्गमे तथा॥ तत्त्वं न ज्ञायते तस्य मायैषा मम सुन्दरी॥

あらゆる季節において、静止するものにも動くものにも、同一の本性の姿が宿る。されどその真実は知られない――これが我がマーヤーである、美しき者よ。

Verse 20

आपो दिव्यास्तथा भौमा आपो येषु प्रतिष्ठिताः॥ नद्यो वृद्धिं प्रयान्त्यत्र मायैषा मम सुन्दरी॥

水には天なる水も地なる水もある。水が据えられるところ、そこに河は増しゆく――これが我がマーヤーである、美しき者よ。

Verse 21

वृष्टौ बहूदकाः सर्वे पल्वलानि सरांसि च॥ ग्रीष्मे सर्वाणि शुष्यन्ति एतन्मायाबलं मम॥

雨季には、あらゆる沼・池・湖が水に満ちるが、夏にはことごとく干上がる――これが我がマーヤーの力である。

Verse 22

मायामेतामहं कृत्वा तोषयामि दिवौकसः॥ लोकाः सर्वे विजानन्ति देवा नित्यं मखाशिनः॥

このマーヤーを我が作り、天界の住人を満足させる。すべての世界は知っている――デーヴァたちは常に祭祀（ヤジュニャ）の供物を享受する。

Verse 23

हिमवच्छिखरान्मुक्ता नाम्ना मन्दाकिनी नदी ॥ गां गता सा भवेद्गङ्गा मायैषा मम कीर्तिता

ヒマヴァットの峰々から放たれたマンダーキニーという名の川は、地上に至るとガンガーとなる。これこそ我がマーヤー（māyā）であると宣言される。

Verse 24

मेघा वहन्ति सलिलमुद्धृत्य लवणार्णवात् ॥ वर्षन्ति मधुरं लोके एतन्मायाबलं मम

雲は塩の海から水を汲み上げて運び、世に甘い（淡い）水として降らせる。これが我がマーヤー（māyā）の力である。

Verse 25

रोगार्ता जन्तवः केचिद्भक्षयन्ति महौषधम् ॥ तस्य वीर्यं समाश्रित्य मायां तु विसृजाम्यहम्

病に悩むある生きものは大いなる薬を服する。その効力に依って、我はマーヤー（māyā）を決定の働きとして顕す。

Verse 26

औषधे दीयमानेऽपि जन्तुः पञ्चत्वमेति यत् ॥ निर्वीर्यमौषधं कृत्वा कालो भूत्वा हराम्यहम्

薬が与えられていても、生きものはなお死に至ることがある。我は薬を無力とし、時（カーラ）となって命を奪う。

Verse 27

प्रथमं जायते गर्भः पश्चात्संजायते पुमान् ॥ जायते मध्यमं रूपं ततोऽपि जरया युतः

まず胎内に胚が生じ、次いで人が生まれる。形の中ほどの段階が現れ、さらにまた老いと結びつく。

Verse 28

तत इन्द्रियनाशश्च एतन्मायाबलं मम ॥ यद्भूमौ विहितं बीजं तस्मात्तज्जायतेऽङ्कुरम्

次いで諸感官の滅が起こる—これこそ我がマーヤー（māyā）の力である。大地に置かれた種子から、その芽が生じる。

Verse 29

तत्रामृतं विसृजामि मायायोगेन भूरिशः ॥ लोक एवम् विजानाति गरुडो वहतेऽच्युतम्

そこにおいて、我はマーヤーのヨーガによって甘露（アムリタ）を豊かに放つ。かくして世は知る、「ガルダがアチュタ（Acyuta）を運ぶ」と。

Verse 30

भूत्वा वेगेन गरुडो वहाम्यात्मानमात्मना ॥ या एता देवताः सर्वा यज्ञभागेन तोषिताः

我は速やかにガルダとなり、我が身を我が身によって運ぶ。供犠の分け前によって満たされる諸神—そのすべて—は……

Verse 31

मायामेतामहं कृत्वा यक्ष्यामि त्रिदिवौकसः ॥ सर्वोऽपि भजते लोके यष्टारं च बृहस्पतिम्

このマーヤー（māyā）を作り上げて、我は三天の住人たちのために供犠（yajña）を行う。世のすべては供犠を執り行う者を敬い、またブリハスパティ（Bṛhaspati）をも敬う。

Verse 32

मायामाङ्गिरसीं कृत्वा याजयामि दिवौकसः ॥ सर्वे लोका विजानन्ति वरुणः पाति सागरम्

アーンギラサ（Āṅgirasa）の伝統に連なるマーヤーを作り、我は天界の者たちに供犠（yajña）を行わせる。あらゆる世界は、ヴァルナ（Varuṇa）が大海を護ることを定めとして知っている。

Verse 33

मायां तु वारुणीं कृत्वा रक्षामि च महार्णवम् ॥ सर्वे लोकाः विजानन्ति कुबेरोऽयं धनेश्वरः ॥

ヴァルナ（Varuṇa）に関わるマーヤー（māyā）を身にまとい、我は大海を守護する。かくして諸世界は知る――「これは財宝の主クベーラ（Kubera）である」と。

Verse 34

कुबेरमायामादाय अहं रक्षामि तद्धनम् ॥ एवं लोकाः विजानन्ति वृत्रः शक्रेण सूदितः ॥

クベーラ（Kubera）のマーヤー（māyā）を取り、我はその財を守る。かくして諸世界は知る――「ヴリトラ（Vṛtra）はシャクラ（Śakra／インドラ）に討たれた」と。

Verse 35

शाक्रीं मायां समास्थाय मया वृत्रो निषूदितः ॥ एवं लोकाः विजानन्ति आदित्यश्च ध्रुवो महान् ॥

シャクラ（Śakra）に関わるマーヤー（māyā）を拠り所として、我によりヴリトラ（Vṛtra）は討たれた。かくして諸世界は知る――「アーディティヤ（Āditya、太陽）もまた偉大にして不動なる者、ドゥルヴァ（Dhruva）である」と。

Verse 36

मेरुं मायामयं कृत्वा वहाम्यादित्यमेव च ॥ एवमाभाषते लोको जलं वा नश्यतेऽखिलम् ॥

メル（Meru）をマーヤー（māyā）の造作として成し、我はアーディティヤ（Āditya、太陽）をも担う。ゆえに人々は語る――「さもなくば、あらゆる水は滅びてしまう」と。

Verse 37

यदीदं भाषते लोकः कुत्रैतत्तिष्ठते जलम् ॥ देवा अपि न जानन्ति अमृतं कुत्र तिष्ठति ॥

もし人々がこのように言うなら――「この水はいったいどこに留まるのか」と――デーヴァ（deva）でさえ、アムリタ（amṛta、不死の甘露）がどこに在るかを知らない。

Verse 38

मम मायानियोगेन तिष्ठति ह्यौषधं वने ॥ लोको ह्येवं विजानाति राजा पालयते प्रजाः ॥

わがマーヤー（māyā）の統御によって、薬草はまことに森にとどまる。ゆえに人々は知る――「王は臣民を守護する」と。

Verse 39

राजमायामहं कृत्वा पालयामि वसुन्धराम् ॥ ये तु वै द्वादशादित्या उदेष्यन्ति युगक्षये ॥

王なるマーヤーを帯びて、われは大地を守護する。さらに、時代（ユガ）の終わりに昇り出る十二のアーディティヤ（Āditya）——

Verse 40

प्रविश्य तानहं भूमे मायां लोके सृजाम्यहम् ॥ सूर्यश्च चांशुना भूमे सदा लोकेषु पच्यते ॥

彼らのうちに入り、ああ大地よ、われは世にマーヤー（māyā）を顕す。太陽はその光線によって、諸世界において常に大地を「煮る」（熟させ乾かす）。

Verse 41

मायामंशुमयीं कृत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ वर्षन्ते यत्र संवर्त्ता धारैर्मुसलसन्निभैः ॥

マーヤー（māyā）を光線より成る姿として、われは全世界を遍く満たす。そこでは終末の雨が、杵のごとき激流となって降り注ぐ。

Verse 42

मायां सांवर्त्तकीं गृहीत्वा पूरयाम्यखिलं जगत् ॥ यत्स्वपामि वरारोहे शेषस्योपरि धारिणि ॥

滅尽（解体）に関わるマーヤー（māyā）を取り、われは全世界を遍く満たす——われが眠るとき、ああ麗しき腰の者よ、シェーシャ（Śeṣa）の上にて、ああ担う者（世界を支える者）よ。

Verse 43

अनन्तमायया चाहं धारयामि स्वपामि च ॥ वराहमायामादाय भूमे जानासि किं न वै ॥

無限のマーヤーによって、わたしは（世界を）支え、また眠る。猪（ヴァラーハ）のマーヤーを帯びて、地よ、汝はこれを悟らぬのか。

Verse 44

देवा यत्र निलीयन्ते सा माया मम कीर्तिता ॥ त्वं चापि वैष्णवीं मायां कृत्वा जानासि किं न तत् ॥

神々がそこに隠れ入るもの—それが我がマーヤーと説かれる。汝もまた、ヴァイシュナヴィーのマーヤーを帯びて、これを知らぬのか。

Verse 45

धारितासि च सुष्रोणि वारान् सप्तदशैव तु ॥ माया तु मम देवीयं कृत्वा ह्येकार्णवां महीम् ॥

そして汝、麗しき腰の者よ、まことに十七度にわたり支え保たれてきた—我が神聖なるマーヤーが大地を一つの大海（壊劫）となしたとき……

Verse 46

तेऽपि मायां न जानन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ अथो पितृगणाश्चापि य एते सूर्यवर्चसः ॥

彼らでさえこのマーヤーを知らぬ。我がマーヤーに迷わされているからである。さらにまた、太陽のごとき光輝をもつ祖霊（ピトリ）たちの群れも……

Verse 47

मायां पितृमयीं ह्येतां गृह्णामीति च तत्त्वतः ॥ किन्तु त्वयैव सुष्रोणि अन्यच्च शृणु सुन्दरी ॥

「われは祖霊（ピトリ）より成るこのマーヤーを取る」—その本義においてかく説かれる。だが汝自身、麗しき腰の者よ、さらに別のことを聞け、美しき者よ。

Verse 48

ऋषिर्मायानुसारेण स्त्रिया योनिं प्रवेशितः ॥ ततो विष्णोर्वचः श्रुत्वा श्रोतुकामा वसुन्धरा ॥

一人の聖仙は、マーヤーに従って、女の胎内へ入るようにさせられた。ついで大地女神ヴァスンダラーは、ヴィシュヌの言葉を聞いて、さらに聞きたいと願った。

Verse 49

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा वाक्यमेतत्तदब्रवीत् ॥ किं तेन ऋषिमुख्येन कृतं कर्म सुदुष्करम् ॥

両手で恭しく合掌（アンジャリ）して、彼女はこう言った。「あの最勝の聖仙は、いかなる甚だ困難な行いを成したのですか。」

Verse 50

स्त्रीत्वं चैव पुनः प्राप्तं स्त्रीयोनिं चैव प्रापितः ॥ एतन्मे सर्वमाख्याहि परं कौतूहलं मम ॥

そして、いかにして再び女身を得、またいかにして女の胎へ至らしめられたのか——そのすべてを私に語ってください。私の好奇は甚だ大きいのです。

Verse 51

तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य स्त्रीत्वे यत्कर्म पापकम् ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा हृष्टतुष्टमना हरिः ॥

（お語りください）あの最勝のバラモンが女身となったことに、いかなる罪業があったのか。するとハリは、私の言葉を聞いて、心に喜び満ちて満足した。

Verse 52

मधुरं वाक्यमादाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि धर्माख्याने च सुन्दरी ॥

彼は甘美な言葉を取り、ヴァスンダラーに答えた。「真実に即して聞きなさい、女神よ。美しき者よ、ダルマの説示もまた聞くがよい。」

Verse 53

माया मम विशालाक्षि रोहिणी लोमहर्षिणी ॥ मायाया मम योगेन सोमशर्मा च कर्षितः

わがマーヤーよ、大いなる眼の者よ――身の毛をよだたせるローヒニーよ――わがマーヤーのヨーガの力によって、ソーマシャルマンもまた引き寄せられ、その勢いに服した。

Verse 54

गतो गतिरनेकाश्च उत्तमाधममध्यमाः ॥ ब्राह्मणत्वं पुनः प्राप्तो मम मायाप्रचोदितः

彼は多くの行き先（境涯）を巡った――上・下・中のさまざまを経て――そしてわがマーヤーに促され、再びブラーフマナの位を得た。

Verse 55

ममैवाराधनपरो मम कर्मपरायणः ॥ नित्यं चिन्तयते भूमे मम मूर्तिं मनोरमाम्

彼はただわが礼拝に専心し、わがための行いに帰依している。大地よ、彼は日々、わが麗しき御姿を観想する。

Verse 56

अयं दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टोऽस्मि सुन्दरी ॥ तपसा कर्मणा भक्त्या अनन्यमनसा स्तुतः

長き時を経て、美しき者よ、わたしは彼に満足した。苦行と行いと信愛と、分かたれぬ心によって、彼はわたしを讃えた。

Verse 57

ततस्तस्य मया देवि दत्त्वा दर्शनमुत्तमम् ॥ वरेण छन्दितो विप्र तपस्तुष्टोऽस्मि ते द्विज

それから女神よ、わたしは彼に最上の御姿の顕現を授け、さらに恩寵の言葉をもってそのブラーフマナを励ました。「ヴィプラよ、二度生まれの者よ、汝の苦行により、わたしは満足した。」

Verse 58

वरं वरय भद्रं ते तव यद्धृदि वर्त्तते ॥ रत्नानि काञ्चनं गावस्तथा राज्यमकण्टकम्

汝の心に宿るものを、吉祥あれとともに、望むままに恩寵として選べ。宝玉、黄金、牛、そして障りなき王国も。

Verse 59

अथवेच्छसि तं स्वर्गं यत्र सौख्यं वराङ्गनाः ॥ धनरत्नं समृद्धं हि हेमभाण्डविभूषितम्

あるいは、歓楽と麗しき天女のあるその天界を望むなら、そこには富と宝が満ち、黄金の器により荘厳されている。

Verse 60

यत्र सर्वा दिव्यरूपा भवन्त्यप्सरसः पराः ॥ ददामि ते वरं विप्र यावत्ते चित्तचिन्तितम् ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ शिरसा पतितो भूमौ मामुवाच प्रियं वचः

すべてのアプサラスが神妙なる姿にして最上であるその所において、我は汝に恩寵を授けよう、ヴィプラよ、汝の心の念願の及ぶ限りまで。かくて我が言葉を聞いたその卓越せるブラーフマナは、頭を地に付して礼拝し、我に喜ばしき言葉を述べた。

Verse 61

अथ नो कुप्यसे देव वरं समनुयाचते ॥ यत्त्वया भाषितं देव मम देयं यदृच्छया

いま、神よ、彼が切に恩願を請うても怒り給うな。「神よ、あなたが語られたことは、みこころのままに、我に与えられるべきである。」

Verse 62

न चाहं काञ्चनं गावो न च स्त्रीराज्यमेव च ॥ स्वर्गं वाप्सरसो वापि ऐश्वर्यं न मनोहरम्

しかるに我は、黄金も牛も、また女と王権も求めず。天界もアプサラスも、ただ心を惑わすのみの威勢も望まぬ。

Verse 63

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा समयात् तत्र भाषितः ॥ किं मायया ते विप्रेन्द्र अकार्यं पृच्छसे द्विज ॥

彼の言葉を聞くと、定められた時にその場で語った。「おお、婆羅門の中の最勝者よ、なぜ汝はマーヤー（māyā）に惑わされ、なすべからざることを問うのか。おお、二度生まれし者よ。」

Verse 64

देवा अपि न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥

「神々でさえ理解しない。ヴィシュヌのマーヤー（Viṣṇu-māyā）に迷わされているからだ。」それから私の言葉を聞いて、その卓越した婆羅門は……

Verse 65

उवाच मधुरं वाक्यं मायया च प्रचोदितः ॥ यदि तुष्टोऽसि मे देव कर्मणा तपसा अथवा ॥

マーヤー（māyā）に促され、彼は甘美な言葉を述べた。「主よ、もしあなたが私に満足されるなら—私の行いによってであれ、苦行によってであれ—それならば……」

Verse 66

तव देव प्रसादेन ममैवं दीयतां वरः ॥ ततस्तु स मया प्रोक्तस्तपस्वी ब्राह्मणस्तथा ॥

「あなたのご加護により、主よ、そのような恩寵（ヴァラ）を私にお授けください。」そこでその苦行の婆羅門に、私はそのとおり告げた。

Verse 67

गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गास्नातो मायां तु गच्छसि ॥ ममैव वचनं श्रुत्वा कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥ कुब्जाम्रके देवि विप्रो मम मायाभिलाषुकः ॥ ततः कुण्डी त्रिदण्डी च मातृभाण्डं च यत्नतः ॥

「クブジャームラカ（Kubjāmraka）へ行け。ガンガー（Gaṅgā）で沐浴すれば、まことにマーヤー（māyā）へ入るであろう。」私の言葉を聞き、プラダクシナー（pradakṣiṇā：恭敬の周回）を行ってから、私のマーヤーを求めるその婆羅門は、女神よ、クブジャームラカへ赴いた。ついで彼は注意深く、水瓶と三杖（tridaṇḍa）、そして托鉢の鉢と道具を置いた。

Verse 68

स्थापयित्वा यथान्यायं तीर्थमाराधयद्यथा ॥ ततो ह्यवतारद्गङ्गां विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

しかるべき規則に従って法具を整え、定めのとおり聖なる渡処（ティールタ）を礼拝した。ついで彼はまことにガンガーへと降り、儀軌（ヴィディ）に認められた作法によってその行を行った。

Verse 69

अवगाह्य ततो गङ्गां सर्वगात्रे च क्लेदिते ॥ तावन्निषादसदने तस्त्रीगर्भे गतोऽभवत् ॥

ガンガーに身を沈め、全身の肢体が濡れたその瞬間、彼はニシャーダの住まいにおいて、ニシャーダの女の胎内へと入ったのであった。

Verse 70

हृदयेऽचिन्तयत्तत्र गर्भक्लेशेन पीडितः ॥ अहो कष्टं मया किंस्वित्कर्म वा दुष्कृतं कृतम् ॥

胎内の苦しみに悩まされ、彼はそこで心に思いめぐらした。「ああ、なんという難儀！私はいかなる行い—いかなる悪しき行い—をなしたのか。」

Verse 71

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्पीडास्ति मलसङ्कुले ॥ अस्थ्नां त्रिशतसङ्कीर्णे नवद्वाराभिसंवृते ॥

「このニシャーダの胎内にある私は、汚穢の中で苦しんでいる——三百の骨がひしめく身にして、九つの門により閉ざされている。」

Verse 72

पुरीषमूत्रसङ्कीर्णे मांसशोणितकर्दमे ॥ दुर्गन्धे दुःसहे चैव वातिकश्लेष्मपत्तिके ॥

「糞尿にまみれ、肉と血の泥濘——悪臭を放ち耐え難く、さらに風（ヴァータ）と痰（シュレーシュマン）の病に悩まされている……」

Verse 73

बहुरोगसमाकीर्णे बहुदुःखतमाकुले ॥ अलं किं तेन शोक्तेन दुःखान्यनुभवामि च

多くの病に満ち、激しい苦しみに乱されるこの境涯にあって――もうよい。そこを嘆いて何になろうか。私もまた、幾度となく悲苦を受ける。

Verse 74

कुतो विष्णुः कुतो वाहं कुतो गङ्गाजलानि च ॥ गर्भसंसारनिष्क्रान्तः पश्चादाप्यामि तां क्रियाम्

「ヴィシュヌはどこに、私はどこにいるのか。さらにガンガーの水はどこにあるのか。」胎内に縛られた輪廻から抜け出たのち、なお後にその儀礼を再び得る。

Verse 75

एवं चिन्तयमानस्तु शीघ्रं गर्भाद्विनिःसृतः ॥ भूम्यां तु पततस्तस्य नष्टं यत्पूर्वचिन्तितम्

そのように思惟しているうちに、彼はすみやかに胎内から出た。しかし地に落ちると、先に思っていたことは記憶から失われた。

Verse 76

अजायत ततः कन्या निषादस्य गृहे तदा ॥ धनधान्यसमृद्धस्य ब्राह्मणो वर्त्तते स च

その後、ニシャーダ（Niṣāda）の家に一人の娘が生まれた。その家にはまた、財と穀物に恵まれたバラモンも住んでいた。

Verse 77

न च संज्ञायते किञ्चिद्विष्णुमायाविमोहिता ॥ अथ दीर्घस्य कालस्य कृतोद्वाहा यशस्विनी

彼女はヴィシュヌのマーヤーに惑わされ、何ひとつ悟ることがなかった。やがて長い時を経て、その名高き者は婚姻した。

Verse 78

पुत्रान्दुहितरश्चैव जनयामास मायया ॥ भक्ष्याभक्ष्यं च खादेत पेयापेयं च तत्पिबेत्

マーヤー（māyā）によって彼女は息子と娘を産み、食すべきものと食すべからざるものを食べ、飲むべきものと飲むべからざるものを飲んだ。

Verse 79

जीवानि चैव सततं घातितानि ततस्ततः ॥ कार्याकार्यं न जानीते वाच्यावाच्यं तथैति च

また、生きとし生けるものが絶えずあちらこちらで殺されていた。彼女は為すべきことと為すべからざることを知らず、言うべきことと言うべからざることも知らなかった。

Verse 80

घटं गृहीत्वा विड्लिप्तवस्त्रक्षालनकारणात् ॥ तीरे निक्षिप्य वस्त्रं स घटं च विनिधाय हि

糞で汚れた布を洗うために水壺を取り、川岸にその布を置き、さらにその水壺もそこに据えた。

Verse 81

स्नातुं गङ्गाजले स्थित्वा विगाहयति जाह्नवीम् ॥ प्रस्वेदघर्मसन्तप्तः स शिरःस्नानमीहते

沐浴のためにガンガー（Gaṅgā）の水に立ち、ジャーフナヴィー（Jāhnavī）へと身を沈める。汗と熱に苦しみ、彼は頭を洗い清めようとする。

Verse 82

जातस्तपोधनस्तत्र दण्डी कुण्डीधरः पुनः ॥ यत्र पश्यति विप्रोऽसौ मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम्

そこに再び、タパスに富む苦行者が現れた。杖を携え、水壺を持つ者である。そこでそのバラモンは、母と水壺と三杖（トリダンダ）を見る。

Verse 83

वस्त्रादि दर्शितं चैव यत्र संस्थापितं पुरा ॥ तत्तेन सर्वं सन्दृष्टं जाते ज्ञाने तु पूर्ववत् ॥

かつて示された衣やそのほかの品々、そしてそれらが以前に据え置かれていた場所を、彼はことごとく識別した。知が生じると、万事は以前のとおりに再び現れた。

Verse 84

विप्रेण ज्ञातुकामेन विष्णुमायां यथा पुरा ॥ तत उत्तरतस्तत्र गङ्गायां तु तपोधनः ॥

以前と同じく、ヴィシュヌのマーヤーを知ろうと願うバラモンがいた。するとさらに北方、ガンガーのほとりに、苦行に富む修行者（タポーダナ）がいた。

Verse 85

वासो गृह्णाति सव्रीडो योगं च परिचिन्तयन् ॥ उपविश्य च गङ्गायाः पुलिने समबालुके ॥

恥じらいを覚えつつ彼は衣を取り、ヨーガを思惟しながら、ガンガーの砂の河岸に坐した。

Verse 86

ततो विन्दति चात्मानं तपसा यत्तदा कृतम् ॥ मया किं कर्म पापेन कृतं निन्द्यं सुदुष्करम् ॥

そのとき彼は、かつて行った苦行によって形づくられた自分を見いだし、こう省みた。「罪によって、私はいかなる非難すべき、きわめて困難な行いをしてしまったのか。」

Verse 87

एवं निन्दति चात्मानं धिक्कुर्वन् साधुदूषितम् ॥ आचारो वा परिभ्रष्टो येनाहं प्रापितस्त्विमाम् ॥

このように彼は自らを責め、正しきものを汚したことを叱りつけて言った。「私の行いが道を外れたのか、それによって私はこの境遇に至ったのか。」

Verse 88

निषादस्य कुले जातो भक्ष्याभक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ जीवाश्च घातिताः सर्वे जलस्थलदिवौकसः ॥

ニシャーダ（Niṣāda）の一族に生まれ、食すべきものも食すべからざるものも口にし、さらに水・地・空に住むあらゆる生きものを殺してきた。

Verse 89

वेश्मन्यभोज्यभोज्यं च भुक्तं चैव न संशयः ॥ पुत्रा दुहितरश्चैव निषादाज्जनिता मया ॥

家において、食すべからざるものも食すべきものも疑いなく口にし、またニシャーダ（Niṣāda）の女より、息子と娘とが私に生まれた。

Verse 90

ततः किंचापराधं वा केन वा तद्विचिन्तये ॥ येनाहं प्रापितो ह्येनां नैषादीमीदृशीं दशाम् ॥

それでは、いかなる罪—あるいは誰によるもの—を私は思い量るべきなのか。まさにそれによって、私はこのようなニシャーダ（Niṣāda）めいた境遇へと至らされたのだ。

Verse 91

एतस्मिन्नन्तरे भूमे निषादः क्रोधमूर्च्छितः ॥ पुत्रैः परिवृतस्तत्र मायातीर्थमुपागतः ॥

その間に、大地よ、怒りに呑まれたニシャーダ（Niṣāda）が、息子たちに囲まれて、そこマーヤー・ティールタ（Māyā-tīrtha）へと到来した。

Verse 92

ततो मृगयते भार्यां भक्तियुक्तां शुभेक्षणाम् ॥ परिपृच्छति चैकेकं तप्यमानं तपोधनम् ॥

それから彼は、信愛に満ち、吉相の容貌をもつ妻を捜し、苦行に励む修行者—「タパスに富む者」—に一人ひとり問いただした。

Verse 93

क्व गतासि प्रियेऽस्माकं त्यक्त्वा पुत्रान् गृहे च माम् ॥ बाला दुहिता रोदिति क्षुधार्त्ता स्तनपायिनी ॥

いずこへ行ったのだ、愛しき人よ。われらの息子たちと家と、そして私を捨てて。幼い娘は飢えに苦しみ、まだ乳を吸いながら泣いている。

Verse 94

किं नु पश्यथ भार्यां मे गङ्गातीरमुपागता ॥ घटमादाय हस्तेन आगता जलकारणात् ॥

ガンガーの岸へ行った私の妻を見ませんでしたか。彼女は水を汲むために、手に水瓶を携えて出て行ったのです。

Verse 95

तत्रैव च नराः सर्वे मायातीर्थमुपागताः ॥ पश्यन्तेऽत्र परिव्राजं कुम्भं चैव यथास्थितम् ॥

その場で人々は皆、マーヤー・ティールタに集まり、そこにいる遍歴の修行者と、置かれたままの水瓶とを見た。

Verse 96

ततो दुःखेन संतप्तः अपश्यंश्च स्वकां प्रियाम् ॥ दृष्ट्वा पटं च कुम्भं च करुणं पर्यवेदयेत् ॥ इदं वासश्च कुम्भश्च नदीकूले च तिष्ठति ॥ न चापि दृश्यते भार्या मम गङ्गामुपागता ॥

それから彼は悲嘆に焼かれ、愛妻の姿を見いだせぬまま、衣と水瓶を見て哀れに嘆いた。「この衣と水瓶は川辺にあるのに、ガンガーへ行った我が妻は見当たらない。」

Verse 97

न चाप्रियं मया अस्युक्ता कदाचिदपि वाचकम् ॥ स्वप्नेऽपि नोक्तपूर्वासि कदाचिदपि चाप्रियम् ॥

そして私は、いかなる時も彼女に辛い言葉をかけたことはない。あなたもまた、これまで一度たりとも不快な言葉を口にしたことはなく、夢の中でさえ決してなかった。

Verse 98

अथवापि पिशाचेन भक्षिताऽऽ भूतराक्षसैः ॥ आकृष्टा किं नु रोगेण गङ्गातीरं समाश्रिता ॥

あるいは彼女はピシャーチャ（piśāca）に、またはブータ（bhūta）やラクシャサ（rākṣasa）に喰われたのか。あるいは病に引き寄せられ、ガンガー（Gaṅgā）の岸に身を寄せたのか。

Verse 99

किं कृतं दुष्कृतं पूर्वं मया कर्म सुसङ्कटम् ॥ येन मत्पुरतो भार्याप्यदृष्टा विगतिं गता ॥

私は過去にいかなる重い悪業、いかなる危うい行いをなしたのか。そのために妻は、まさに我が目の前で、見えぬまま破滅へと去ってしまったのか。

Verse 100

एहि मे सुभगे कान्ते मम चित्तानुवर्त्तिनि ॥ पश्यैतान् बालकान् भीतान् क्लिश्यमानानितस्ततः ॥

来ておくれ、幸いなる愛しき人よ、我が心に従う者よ。見よ、この幼子たちを—怯え苦しみ、あちらこちらをさまよっている。

Verse 101

मां पश्य त्वं वरारोहे त्रिपुत्रानतिबालकान् ॥ चतस्रो दुहितॄः पश्य सर्वाश्च मम मानदे ॥

私を見ておくれ、麗しき腰の人よ。三人の息子を見よ、まだ幼い。さらに四人の娘たちも見よ—皆を、我に名誉を与える人よ。

Verse 102

मम पुत्रा रुदन्त्येते बालकास्तव लालसा ॥ नित्यं च दारिका रक्ष मम दुष्कृतकारिणः ॥

この子ら—我が息子たち—は泣き、あなたを慕っている。どうか常に小さき娘を守ってくれ、私は罪を犯した者なのだから。

Verse 103

कामं मां क्षुधितं चैव ज्ञास्यसे त्वं पिपासितम् ॥ एवमुक्ता च कल्याणि मम मुक्त्या व्यवस्थिताः ॥

「まことに汝は我を飢えたる者として見いだし、また渇ける者としても知るであろう。」かく告げられて、吉祥なる者よ、彼女は我が解脱のために固く定まって立った。

Verse 104

एवं विलपमानस्य निषादस्य त्वितस्ततः ॥ सव्रीडं भाषते विप्रो निषादं गच्छ नास्ति सा ॥

ニシャーダがこのように嘆き悲しむと、その場で婆羅門は恥じ入るように語り、ニシャーダに言った。「行け——彼女はここにはいない。」

Verse 105

सुखं योगं च ते नीत्वा सा गता ह्यनिवृत्तये ॥ तं रुदन्तं तथा दृष्ट्वा कारुण्येन परिप्लुतः ॥

「彼女は汝を安楽とヨーガの修行へと導き、そして去った——まことに、再び戻らぬ境地へ。」彼がそのように泣くのを見て、彼は憐れみに満たされた。

Verse 106

एते न त्यजनीया स्ते कदाचिदपि पुत्रकाः ॥ परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादस्तस्य सन्निधौ ॥

「これらを汝らは決して捨ててはならぬ、いかなる時も、愛しき子らよ。」遍歴の行者の言葉を聞いて、ニシャーダはその傍らにとどまった。

Verse 107

उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मभृतां वर ॥

憂いと悲しみに満たされつつ、彼は甘美なる言葉を述べた。「ああ、尊き牟尼のうち最勝なる方よ。ああ、ダルマを担う者のうち第一なる方よ。」

Verse 108

सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः ॥

婆羅門よ、あなたの柔らかな音節の甘き言葉によって、わたしは慰められた。

Verse 109

निषादस्य वचः श्रुत्वा स मुनिः संशितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं दुःखशोकपरिप्लुतः ॥

ニシャーダの言葉を聞くと、誓戒に堅きその牟尼は、悲嘆と憂いに満たされつつも、やさしい言葉を語った。

Verse 110

मा रोदीर्वच्मि भद्रं ते तवाहं सा प्रियाऽभवत् ॥ गङ्गातीरे समासाद्य मुनिर्जातोऽस्महं तथा ॥

「泣くな」とわたしは言う。汝に吉祥あれ。「わたしは汝の愛しき者となり、さらにガンガーの岸に至って、わたしもまた牟尼（聖仙）となった。」

Verse 111

देशो निर्जलतां याति एषा माया मम प्रिये । सोमो यत्क्षीयते पक्षे पक्षे वापि च वर्द्धते ॥

「ある地は水を失い乾く—愛しき者よ、これがわたしのマーヤーである。月が半月のうちに欠け、また半月ごとに満ちてゆくように。」

Verse 112

पेया-पेयं च मे पीतं विक्रीताश्चाप्यविक्रेयाः ॥ अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं न रक्षितम् ॥

「飲むべきものも飲むべからざるものも飲み、売るべからざるものさえ売った。近づくべからざる所に近づき、言うべきことと言うべからざることの境を守らなかった。」

Verse 113

अथ केनापि ग्राहेण स्नायमाना तपस्विनी ॥ गृहीता तोयमध्ये तु जिह्वालोडेन चाबला ॥

そのとき、苦行の女が沐浴していると、ある鰐に捕らえられた。水のただ中で、無力な彼女はその舌の渦巻く引きによって引きずり回された。

Verse 114

निषादं भाषते तत्र गच्छ किं परिक्लिश्यसे ॥ बालांस्तान्परिरक्षस्व आहारैर्विविधैरपि ॥

そこで彼女はニシャーダに告げた。「行きなさい——なぜ自らを苦しめるのですか。あの子らも守り、さまざまな食をもって養いなさい。」

Verse 115

स तेन चोदितो ह्येवं निषादो नावगच्छति ॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥

このように促されてもニシャーダは理解できなかった。そこで柔らかな声を整え、最勝の二度生まれ（ブラーフマナ）に答えた。

Verse 116

अहं मायाप्रलोभेन गङ्गातीरमुपागतः ॥ दण्डं कुण्डीं च वस्त्रं च तीरे संस्थाप्य यत्ननः ॥ ततः स्नानविधानेन निमग्नस्तज्जलेऽमले ॥

私はマーヤーの誘惑に迷わされ、ガンガーの岸辺に来た。杖と水瓶と衣を岸に慎重に置き、ついで沐浴の作法に従って、その清らかな水に身を沈めた。

Verse 117

ततो विप्रवचः श्रुत्वा तूष्णीमासीन् मुनिस्तदा ॥ ब्राह्मणानुगतं स्थानमात्मनात्मानुसंस्थितः ॥

それから、ブラーフマナの言葉を聞くと、聖仙は沈黙して座した。自己のうちに安住し、ブラーフマナたちに随侍される場所にとどまった。

Verse 118

किं मया विकृतं कर्म सेवमानेन माधव ॥ तपश्च तप्यमानेन किं मया विकृतं कृतम् ॥

おおマーダヴァよ、奉仕に励んでいたとき、私はいかなる邪なる業をなしたのでしょうか。さらに苦行（タパス）を修していたとき、どのような背きの行いを犯したのでしょうか。

Verse 119

त्वया न तत्कृतं किंचिच्छुभं वाशुभमेव वा ॥ सर्वं मायामयं तत्र विस्मयात्परितप्यसे ॥

そこでは、善であれ悪であれ、あなたは実のところ何ひとつ行っていない。あの状況のすべてはマーヤーより成り立っていたのに、なお驚きのあまり嘆き悲しむのだ。

Verse 120

धन्वी तूणी शरी खड्गी मायाबलपराक्रमः ॥ मां च पश्यति वै नित्यं मायाबलसुसंस्थितम् ॥

弓と矢筒と矢と剣を帯び、マーヤーの力によって武威を得た彼は、マーヤーの勢いにより立つこの私をも、つねに見ている。

Verse 121

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ॥ अन्नात्प्रवर्तते जन्तुरेषा माया मम प्रिया ॥

音と触と形と味と、第五として香り。食より生類ははたらき出る。これこそ我が愛するマーヤーである。

Verse 122

पुनश्च पत्रादियुतमेतन्मायाबलं मम ॥ एकबीजात्प्रकीर्णाद्वै जायन्ते तानि भूरिशः ॥

さらにまた、葉などを備えたこの我がマーヤーの力は広がりゆく。ひとつの種子が散らされると、そこからそれらの姿が数多く生じる。

Verse 123

वडवामुखमास्थाय पिबामि तदहं जलम् ॥ वायुं मायामयं कृत्वा मेघेषु विसृजाम्यहम्

「牝馬の口」（海底の口）の姿をとって、わたしはその水を飲む。さらに風をマーヤーの乗り物として、雲の間へ放つ。

Verse 124

मम मायाबलं ह्येतद्येन तिष्ठाम्यहं जले ॥ प्रजापतिं च रुद्रं च सृजामि च वहामि च

これこそ、わたしが水の中にとどまる所以の、わたしのマーヤーの力である。わたしはプラジャーパティとルドラを創り、また彼らを支え担う。

Verse 125

यथा ब्राह्मणमुख्येन प्राप्ता स्त्रियोनिरेव च ॥ न तस्य विकृतं कर्म अपराधो न विद्यते

たとえ最上のバラモンであっても女身の生を得ることがありうるように、彼にとってその行為は歪められたものとは見なされず、過失も認められない。

Verse 126

तथा स्वर्गसहस्राणामेकं चापि न रोचते ॥ ज्ञातुमिच्छामि ते मायां यया क्रीडसि माधव

同様に、幾千の天界のうち一つとして私を喜ばせるものはない。あなたが戯れるそのマーヤーを知りたい、マーダヴァよ。

Verse 127

योऽहं निषादगर्भेऽस्मिन्वसामि नरकेषु च ॥ धिक् तपो धिक् च मे कर्म धिक् फलं धिक् च जीवितम्

このニシャーダの胎に宿り、また地獄にも住まうこの私よ——苦行よ恥じよ、我が行いよ恥じよ。果報よ恥じよ、そして命そのものよ恥じよ。

Verse 128

गम्यागम्यं न जानाति मायाजालेन मोहितः ॥ पञ्चाशद्वर्षके काले मया ख्यातः स ब्राह्मणः

マーヤーの網に惑わされ、近づくべきものと避けるべきものを知らない。五十年の時のうちに、わたしは彼をブラーフマナとして認めた。

Verse 129

परिव्राजवचः श्रुत्वा निषादो विगतज्वरः ॥ श्लक्ष्णं वचनमादाय प्रत्युवाच द्विजोत्तमम्

遍歴の苦行者の言葉を聞くと、ニシャーダは動揺を離れ、柔らかな言葉遣いをとって、最上の二度生まれ（ブラーフマナ）に答えた。

Verse 130

किमिदं भाषसे विप्र अव्यक्तं यत्कदाचन ॥ न भावं वा यद्धटितं स्त्रियः पुंस्त्वं सदैव हि

何を語るのか、ヴィプラよ。時にそれは曖昧ではないか。あるいは定まったあり方がないのか、女がまことに幾度も男身となるのだから。

Verse 131

निषादस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणो दुःखमूर्च्छितः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गङ्गातीरे च धीवरम्

ニシャーダの言葉を聞いて、ブラーフマナは悲しみに気を失いながらも、ガンガーの岸の漁夫に甘美な言葉を語った。

Verse 132

शीघ्रं गच्छ स्वकं देशमेतान् गृह्य स्वबालकान् ॥ सर्वेषां च यथासंख्यं स्नेहः कर्त्तव्य एव च

急いで自分の国へ帰り、これら――汝の子ら――を連れて行け。そして彼らすべてに、しかるべき順序に従って、まことに慈愛と養護を施すべきである。

Verse 133

किं त्वया दुष्कृतं कर्म कृतं पूर्वं पुरातनम् ॥ मम यद्भाषसे चैव स्त्रीत्वं प्राप्तोऽसि तत्कथम्

汝ははるか昔、いかなる悪しき業をなしたのか。いま我に語りかけるが、いかにして女身の境に至ったのか。

Verse 134

केन दोषेण प्राप्तस्त्वं स्त्रीत्वं भूत्वा पुमान् पुनः ॥ पुंस्त्वं चैव कथं प्राप्त एतदाचक्ष्व पृच्छतः

いかなる過失によって女身を得、のち再び男となったのか。さらに、いかにして男身を取り戻したのか。問う我に告げよ。

Verse 135

एवं तस्य वचः श्रुत्वा स ऋषिः संहितव्रतः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं मायातीर्थजलेचरम्

その言葉を聞くと、誓戒を厳守するその聖仙は、マーヤー・ティールタの水に住み動く者に、甘美なる言葉をもって語った。

Verse 136

निषाद शृणु तत्त्वेन मत्कथां च प्रजल्पतः ॥ न मया दुष्कृतं किंचित्कृतं कुत्रापि तत्त्वतः

ニシャーダよ、真実をもって我が物語を語るゆえ、よく聞け。実のところ、我はどこにおいてもいささかの悪業もなしていない。

Verse 137

एकभक्तं मयाचारें अभक्ष्यं चैव वर्जितम् ॥ स मयाराधितो देवो लोकनाथो जनार्दनः ॥ कर्मभिर्बहुभिश्चैव मया दर्शनकाङ्क्षिणा

我が行いにおいては一日一食の戒を守り、食すべからざるものを退けた。かくして世の主ジャナールダナなる神を、多くの奉仕行によって礼拝し、その御姿を拝することを願い求めた。

Verse 138

अथ दीर्घेण कालेन मया दृष्टो जनार्द्दनः ॥ वरेण छन्दयामास बहुधा मायया ततः

やがて長い時を経て、私はジャナールダナを拝した。すると彼は、さまざまなマーヤーによって、恩寵（ヴァラ）をもって私を誘おうとした。

Verse 139

मया नाभीप्सितस्तस्माद्दीयमानो वरस्ततः ॥ मायां मे दर्शय विभो विष्णो प्रणतवत्सल

ゆえに、与えられようとする恩寵を私は望まなかった。「大いなるヴィシュヌよ、礼拝して伏す者を慈しむお方よ、あなたのマーヤーをお示しください。」

Verse 140

ततो मां भाषते विष्णुर्मायां दृष्ट्वा ह्यलं द्विज ॥ मया पुनः पुनश्चोक्तो मम प्रीत्या प्रदर्शय

するとヴィシュヌは私に言われた。「マーヤーを見たのなら、それで十分だ、二度生まれの者よ。」しかし私は幾度も、「私への慈愛ゆえにお示しください」と願った。

Verse 141

ततोऽहं तेन चाप्युक्तस्तर्हि द्रक्षत्यलं भवान् ॥ गच्छ कुब्जाम्रके गङ्गां स्नात्वेत्यन्तर्हितोऽभवत्

すると彼はまた私に告げた。「それなら、汝は十分に見るであろう。クブジャームラカのガンガーへ行き、そこで沐浴せよ……。」—そう言って彼は姿を消した。

Verse 142

न तत्र किंचिज्जानामि किमिदं किं प्रवर्त्तते ॥ निषादीगर्भसम्भूतस्तव पत्न्यभवं ततः

そこで私は何一つ理解できなかった――これは何か、何が起こっているのか。やがてニシャーディーの女の胎より生まれ、私はあなたの妻となった。

Verse 143

केनचित्कारणेणात्र प्रविष्टो जाह्नवीजले ॥ स्नात्वाऽपश्यं पूर्ववच्छ तावज्जातो ऋषिस्त्वहम् ॥

ある理由によって、私はここでジャーフナヴィー（ガンガー）の水に入った。沐浴ののち、私は以前のままの自分を見いだしたが、そのわずかな間に、私はすでにリシ（ṛṣi）となっていた。

Verse 144

निषाद पश्य कुण्डीं च मात्रां वस्त्रं यथा पुरा ॥ पञ्चाशद्वर्षदेशीयो जातोऽस्मि त्वद्गृहे वसन् ॥ दण्डवस्त्रादि यत्किञ्चिन्न जीर्णं गङ्गया हृतम् ॥

ニシャーダよ、見よ——水壺も、量りの器も、衣も、昔のままだ。お前の家に住むうちに、私は五十年の者となった（すなわち、私には五十年が過ぎた）。杖や衣など、朽ちていないものはすべて、ガンガー（Gaṅgā）に運び去られた。

Verse 145

एवं तेन ततश्चोक्ता निषादोऽदृश्यतां गतः ॥ ये च ते बालकास्तत्र तेषां कश्चिन्न दृश्यते ॥

そう語り終えると、ニシャーダは姿を消して見えなくなった。そこにいた少年たちも、もはや誰一人として見えない。

Verse 146

स ततो ब्राह्मणो देवि तपस्तपति निश्चितम् ॥ ऊर्ध्वश्वासोर्ध्वबाहुश्च वायुभक्षपरायणः ॥

それからそのブラーフマナは、デーヴィよ、確かな決意をもってタパス（苦行の熱）に入った。息を上へと引き上げ、両腕を掲げ、空気のみを糧として生きることに専念した。

Verse 147

तस्य प्रतिष्ठमानस्य अपराह्णं तु जायते ॥ ततः प्रमुच्यते तोयं देवि कृत्वा यथोचितम् ॥

彼がその姿勢に確立して立ち続けるうちに、午後となった。すると、デーヴィよ、しかるべき作法を行ったのち、水が放たれた。

Verse 148

कर्मण्यानि च पुष्पाणि आहृत्य श्रद्धयान्वितः ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं वीरासनमुपागतः ॥

儀礼にふさわしい花を携え、篤い信心と専念をもって、法にかなって礼拝供養し、ついでヴィーラ―サナ（vīrāsana）の坐法に就いた。

Verse 149

वृतस्तु ब्राह्मणैर्मुख्यैर्गङ्गास्नानेषु वै द्विजः ॥ ऊचुस्ततो द्विजास्तत्र तपस्विनमनिन्दितम् ॥

ガンガーの沐浴所において、最上のバラモンたちに囲まれたその二度生まれの者に、そこでバラモンたちは、非難なき苦行者へと語りかけた。

Verse 150

पूर्वाह्णे स्थापयित्वात्र मात्रां कुण्डीं त्रिदण्डकम् ॥ इतो गतोऽसि ब्रह्मेन्द्र स्थापयित्वा तु धीवरान् ॥ विस्मृतं किं त्वया स्थानं कथं शीघ्रं न चागतः ॥

「午前に、ここへ量器と水壺（カマンダル）と三杖（トリダンダ）を置いたまま、汝はここを去った、ブラフメーンドラよ。漁夫たちをそれぞれの持ち場に据えた後でな。場所を忘れたのか。なぜ速やかに戻らなかったのか。」

Verse 151

एतस्मिन्नन्तरे देवि स च ब्राह्मणपुङ्गवः ॥ अद्य पञ्चाशद्वर्षाणि अमावास्याद्य चैव हि ॥

その間に、女神よ、その最上のバラモンは言った。「今日で五十年になる。しかも今日こそ、まさにアマーヴァーシャー（amāvāsyā：新月の日）でもある。」

Verse 152

कथमेवतावतङ्कालं मामूचुर्ब्राह्मणाश्च किम् ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं स्वां मात्रां चापराह्णिके ॥ कथं कालेऽनुसम्प्राप्तः किमेतदिति भाषते ॥

「どうしてバラモンたちは、これほどの時が過ぎたと私に告げたのか。汝は午前に自らの量器を置き、（そして）午後に戻ったというのに、どうして定めの時に到着したのか。これは何事か。」—彼はこのように語った。

Verse 153

एतस्मिन्नन्तरे देवि ब्राह्मणाय ततो मया ॥ दर्शयित्वा निजं रूपं तमवोचमिदं धरे

その間に、女神よ、私はそのバラモンに自らの姿を示し、ダラー（大地）よ、次の言葉を彼に告げた。

Verse 154

किमिदं भ्रान्तरूपोऽसि किं वा त्वं दृष्टवानसि ॥ पश्यामि त्वां व्यग्रमिव सावधानो भव स्वयम्

「どうしたのだ——迷いに沈んでいるのか。それとも何かを見たのか。そなたは動揺しているように見える。心を澄まし、身を整えよ。」

Verse 155

एवमुक्तः स तु मया भूमौ कृत्वा शिरः स्वकम् ॥ उवाच दुःखितो दीनो निःश्वस्य च मुहुर्मुहुः

私にそう告げられると、彼は頭を地に伏せ、悲嘆し意気消沈して、幾度もため息をつきながら語った。

Verse 156

अहो देव द्विजा एते मां वदन्ति जगद्गुरो ॥ पूर्वाह्ने स्थापयित्वा त्वं वस्त्रं दण्डकमण्डलू ॥ आगतोऽस्यपराह्ने किं स्थलṃ विस्मृतवानसि

「ああ、主よ！これらのバラモンたちは私を『世界の師』と呼びます。午前にあなたは衣と杖とカマンダル（浄水の壺）を置かれ、午後になってようやく戻られました。場所をお忘れになったのですか。」

Verse 157

अहं व्याधस्य वै भूत्वा भार्या च व्याधयोनिजा ॥ पञ्चाशद्वर्षपर्यन्तं तत्र स्थित्वा ततः किल

「私は猟師となり、猟師の家系に生まれた妻を迎え、そこで五十年のあいだ暮らしてから、まことに……」

Verse 158

तस्माच्चैव त्रयः पुत्रास्तिस्रश्चापि च कन्यकाः ॥ जातान्येवमपत्यानि दुष्टकर्मकृतस्तथा

その（結合）から三人の息子と、また三人の娘が生まれた――かくして生じた子らは、悪しき業をなした者にふさわしく現れた。

Verse 159

स्नातुं कदाचिद्गङ्गायां गतोऽहं तीरभूमिगः ॥ स्थापयित्वाद्य स्वं वस्त्रं मग्नः स्नास्यन् जलेऽमले ॥ उन्मज्य स्वयं पुनश्चैव प्राप्तो रूपं मुनिस्तुतम्

ある時、沐浴しようとしてガンガーへ赴き、河岸に至った。衣を置いて清らかな水に身を沈めて沐浴し、そして自ら再び浮かび上がると、牟尼たちに讃えられる姿を取り戻した。

Verse 160

भक्षितं किमकर्मण्यं सेवमानेन चाच्युत ॥ व्यभिचारश्च मे तत्र को जातस्तव अर्चने

アチュタよ、奉仕に携わっていた私が口にした不相応なものとは何ですか。さらに、あなたを礼拝するその折、私にはどのような過失が生じたのですか。

Verse 161

एतदाचक्ष तत्त्वेन येनाहं नरकं गतः ॥ एतच्चिन्ताव्याकुलोऽहं निबोध भगवन्मम

これを真実のままに説き明かしてください――私が地獄に赴いた原因を。私はこの思いに乱されています。世尊よ、どうか私の事情をお汲み取りください。

Verse 162

मायालुब्धेन हि मया पूर्वं विज्ञापितो ह्यसि ॥ नान्यत्स्मरामि पापं च नरके येन पातितः

かつて私はマーヤーに惑わされ、迷妄に囚われた心であなたに申し上げました。これ以外に、私が地獄へ落とされた罪を思い出せません。

Verse 163

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा कारुण्यपरिदेवितम् ॥ उक्तवानस्मि तं विप्रं दुःखसंतप्तमानसम्

そこで、慈悲に満ちた嘆きとして語られた彼の言葉を聞き、悲しみに心を焼かれたそのバラモンに、私は語りかけた。

Verse 164

मा दुःखं कुरु विप्रेन्द्र आत्मदोषसमुद्भवम् ॥ विकर्म न कृतं किञ्चिदपि मे विप्र पूजने ॥ येन दुःखमनुप्राप्तं तिर्यग्योनिं च वै गतः

嘆くな、バラモンの中の最勝者よ。この悲しみは自らの過失より生じたものだ。わが礼拝において、バラモンよ、汝は少しも邪な行いをしていない。ゆえに苦しみを受け、まことに畜生の胎へ赴くことなどない。

Verse 165

उक्तमेव मया पूर्वं शृणु ब्राह्मणपुङ्गव ॥ वरान् वरय भो ब्रह्मन् त्वं मायां वृतवानसि

これは以前にも私が告げたことだ。聞け、バラモンの雄牛よ。恩寵を選べ、バラモンよ。汝はマーヤーを見ようと選んだのだ。

Verse 166

ददामि दिव्यभोगान्वै भौमान्वापि तवेप्सितम् ॥ तांस्तु नेच्छसि मायाया दर्शनं वृतवानसि

私は天上の享楽をも、また望むなら地上の享楽をも授けよう。だが汝はそれらを望まず、マーヤーの顕現を見ることを選んだ。

Verse 167

दृष्टा तु वैष्णवी माया या त्वया ब्राह्मणेप्सिता ॥ न गतो दिवसश्रेष्ठ नापराह्णेऽपि कुत्रचित् ॥ वर्षाणि चैव पञ्चाशान्निषादस्य गृहेऽपि न

バラモンよ、汝が望んだヴァイシュナヴィー・マーヤーは、まさしく見られた。最勝の日よ、汝はどこへも行かず、午後のひとときでさえ離れてはいない。ニシャーダの家においても、五十年が過ぎたのではない。

Verse 168

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ या एषा वैष्णवी माया त्वया ब्राह्मण ईप्सिता

さらに汝に語ろう—聞け、二度生まれし者のうち最勝なる者よ。汝が婆羅門として希い求めたこのヴァイシュナヴィー・マー ヤーは——

Verse 169

यत्त्वया दुष्कृतं कर्म व्यभिचारश्च तत्र वै ॥ अर्च्चनं च न ते भ्रष्टं तपश्चैव न नाशितम्

その事において汝が悪しき業をなし、また行いに過ちがあったとしても、汝の礼拝は損なわれず、汝の苦行も滅びてはいない。

Verse 170

भवान्तरे कृतं यच्च येनेदं प्राप्तवान्महत् ॥ दुःखं तच्च तवाख्यास्ये शृणु ब्राह्मणसत्तम

そして我は汝に説き明かそう—聞け、婆羅門のうち最勝なる者よ—他の生においてなされたことにより汝が受けた大いなる苦しみを。

Verse 171

मम भक्ताः द्विजाः शुद्धा यत्त्वया नाभिवादिताः ॥ तत्पापादीदृशो भोगस्तव जातो हि दुःखदः

汝が我が清浄なる二度生まれの帰依者たちに敬礼の挨拶を捧げなかったゆえ、その罪過より汝にはかかる報いが生じた—まことに苦をもたらすものとして。

Verse 172

ये च भागवताः शुद्धास्ते नूनं मम मूर्त्तयः ॥ तान्विप्रान्ये नमस्यन्ति ते मामेव नमस्यते ॥ विदितोऽस्मीह विप्रेन्द्र तैरहं नात्र संशयः

清浄なるバ―ガヴァタ（帰依者）たちは、まことに我が身の顕れである。かの婆羅門たちに礼拝する者は、ただ我にのみ礼拝する。婆羅門のうち最勝なる者よ、我はここにおいて彼らによって知られている—これに疑いはない。

Verse 173

मम दर्शनकामाः ये ते मे भक्ताः द्विजास्तथा ॥ शुद्धा भागवताः पूज्या द्रष्टव्याः सर्वदा नृभिः ॥

我を拝見したいと願う者――そのような二度生まれ（dvija）は我が帰依者である。清浄なるバ―ガヴァタ（主の信徒）は礼拝に値し、人々は常に彼らを求めて会い、拝すべきである。

Verse 174

विशेषेण कलौ ब्रह्मन् द्विजरूपो ह्यवस्थितः ॥ तस्माद् ब्राह्मणभक्ता ये ते मद्भक्ता न संशयः ॥

とりわけカリの時代において、ブラフマンよ、主は二度生まれ（dvija）の姿として確立している。ゆえに、バラモンに帰依する者は我が帰依者である—疑いはない。

Verse 175

यो मां प्राप्तमिहेच्छेत यस्यावाच्यं न विद्यते ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मद्भक्तेषु नियोजयेत् ॥

ここにおいて我に到達したい者――口にすべきでない言葉を持たぬ者は――心を一つに定め、我が帰依者たちに身を投じて仕えるべきである。

Verse 176

गच्छ ब्राह्मण सिद्धोऽसि यदा प्राणान् विमोक्ष्यसि ॥ तदा आगन्तासि मत्स्थानं श्वेतद्वीपं न संशयः ॥

行け、バラモンよ――汝は成就した。命の息を解き放つとき、汝は我が住処・白島（Śvetadvīpa）に来るであろう。疑いはない。

Verse 177

एवमुक्त्वा वरारोहे तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ सोऽपि द्विजस्तनुं त्यक्त्वा मायातीर्थे यशस्विनि ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागतः ॥

かく語り終えると、麗しき腰の者よ、我はその場で姿を消した。かの二度生まれもまた、誉れ高き者よ、マーヤー・ティールタ（Māyā-tīrtha）にて身を捨て、きわめて困難な行を成し遂げて、白島（Śvetadvīpa）に到った。

Verse 178

मायया किं तव धरे न मायां ज्ञातुमर्हसि ॥ मम मायां न जानन्ति देवदानवराक्षसाः ॥

世界を支える者よ、汝にマーヤー（幻力）と何の関わりがあろうか。汝はマーヤーを知るにふさわしくない。デーヴァ、ダーナヴァ、ラークシャサでさえ、わがマーヤーを知らない。

Verse 179

एतत्ते कथितं भूमे मायाख्यानं महौजसम् ॥ मायाचक्रमिति ख्यातं सर्वपुण्यसुखावहम् ॥

大地よ、汝に語り告げたのは、マーヤーに関する大いなる力ある説話である。これは「マーヤー・チャクラ（幻力の輪）」として知られ、あらゆる功徳と安楽をもたらすと説かれる。

Verse 180

आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परन्तपः ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं गतीनां च परा गतिः ॥

物語の中ではこれが大物語であり、苦行の中では悪を焼き尽くす苦行である、敵を焼く者よ。功徳の中ではこれが最上の功徳であり、到達すべき境地の中ではこれが至高の境地である。

Verse 181

नित्यं पठेद्यो भक्तेषु अभक्तेषु न कीर्तयेत् ॥ मा पठेन्नीचमध्येषु मा पठेच्छास्त्रदूषके ॥

常に信心ある者たちの中で誦すべきであり、不信の者たちの中で言い広めてはならない。卑しき者のただ中で誦してはならず、シャーストラを毀る者に誦してはならない。

Verse 182

अग्रतः पृच्छता शूद्रमद्भक्तेषु तथाग्रतः ॥ पठते शोभते विप्रो न तु ये शास्त्रदूषकाः ॥

シュードラが前にいて問いかける時、またわが信者たちが前にいる時、誦するバラモンは光り輝き尊ばれる。しかしシャーストラを毀る者たちはそうではない。

Verse 183

कल्यमुत्थाय यो भूमे पठते च दृढव्रतः ॥ तेन द्वादश वर्षाणि ममाग्रे पठितं भवेत् ॥

おおブーミよ、夜明けに起きて堅固な誓戒をもってこれを誦する者は—その行為により、あたかも十二年のあいだ我が前で誦したのと同じである。

Verse 184

अथ पूर्णेन कालेन पुमान् पञ्चत्वमागतः ॥ मद्भक्तो जायते देवि वियोनिं न च गच्छति ॥

そして時が満ちて人が死に至るとき、ああデーヴィよ、彼は我が信奉者として生まれ、凶なる胎に赴くことはない。

Verse 185

य एवँ शृणुयान्नित्यं महाख्यानं वसुन्धरे ॥ न स जायेत मन्दात्मा वियोनिं नैव गच्छति ॥

おおヴァスンダラーよ、この大いなる物語をこのように常に聴聞する者は、卑小な心として生まれず、また凶なる胎に赴くこともない。

Verse 186

एतत्ते कथितं भद्रे त्वया यत्पूर्वमीप्सितम् ॥ मुच्यमाना वरारोहे किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

おお善き者よ、かつて汝が望んだことはすでに汝に語られた。おお麗しき腰の者よ、（重荷より）解き放たれつつある今、なお何を問うのか。