Adhyaya 124: Ritual Observances Aligned with the Seasons (Seasonal Devotional Procedure)

Verse 1

अथ ऋतूपस्करम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ फाल्गुनस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥ गृहीत्वा वासन्तिकान् पुष्पान् सुगन्धा ये क्रमागताः ॥

आता ऋतूचे उपस्कर. श्रीवराह म्हणाले—फाल्गुन महिन्याच्या शुक्लपक्षातील द्वादशीला, क्रमाने मिळालेले वसंतऋतूतील सुगंधी पुष्प गोळा करून (विधी करावा).

Verse 2

श्वेतं पाण्डुरकं चैव सुगन्धं शोभनं बहु ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

पांढरी व फिकटवर्णी, सुगंधी, शोभिवंत व पुष्कळ पुष्पे—विधीनुसार मंत्रयुक्त अर्पण करावीत, आणि अंतःकरण प्रसन्न व शांत ठेवावे.

Verse 3

तत एवं विधिं कृत्वा सर्वं भागवतं शुचिः ॥ यस्तु जानाति कर्माणि सर्वं मन्त्रविनिश्चितः ॥

त्यानंतर अशी विधी करून, शुचि होऊन, संपूर्ण भागवत-व्रत (अनुष्ठान) पूर्ण करतो. आणि जो कर्मे जाणतो—जी सर्व मंत्रांनी निश्चित केलेली आहेत—तोच ती योग्य रीतीने करतो.

Verse 4

तदाहरति कर्माणि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ विधिना मन्त्रपूतेन कुर्याच्छान्तमनोऽमलः ॥

मग शास्त्रदृष्ट विधीनुसार कर्मे पुढे आणावीत. मंत्रांनी पवित्र केलेल्या विधीने, निर्मळ व शांत मनाचा पुरुष ती कर्मे करावी.

Verse 5

सपुष्पितस्येह वसन्तकाले वनस्पतेर्गन्धरसप्रयुक्ताः ॥ पश्यंश्च मां पुष्पितपादपेन्द्रं वसन्तकाले समुपागते च ॥

येथे वसंत ऋतूत, फुलांनी बहरलेल्या वृक्षांमध्ये—सुगंध व रसाने युक्त—वसंत पूर्णपणे आला असता, मला, फुललेल्या वृक्षांचा अधिपती, पाहून (व्रत करावे).

Verse 6

यश्चैतेन विधानॆन कुर्यान्मासे तु फाल्गुने ॥ न स गच्छति संसारं मम लोकाय गच्छति ॥

आणि जो कोणी फाल्गुन महिन्यात या विधानानुसार हे व्रत करतो, तो संसारात जात नाही; तो माझ्या लोकाला जातो.

Verse 7

यत्तु पृच्छसि सुश्रोणि मासे वैशाख उत्तमे ॥ शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां यत्फलं तच्छृणुष्व मे ॥

हे सुश्रोणि! तू जे विचारतेस—उत्तम वैशाख महिन्यात, शुक्ल पक्षातील द्वादशीला जे फळ मिळते, ते माझ्याकडून ऐक.

Verse 8

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः— नमोऽस्तु देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ॥ नमोऽस्तु ते लोकनाथ प्रवीराय नमोऽस्तु ते ॥

“नमो नारायण” असे म्हणून हा मंत्र उच्चारावा— “नमोऽस्तु देवदेवेश, शंखचक्रगदाधर। नमोऽस्तु ते लोकनाथ, प्रवीराय नमोऽस्तु ते।”

Verse 9

पुष्पितेषु च शालेशु तथान्येषु द्रुमेषु च ॥ गृहीत्वा शालपुष्पाणि मम कर्मणि संस्थिताः ॥

फुललेल्या शालवृक्षांत तसेच इतर वृक्षांतून शालपुष्पे गोळा करून ते माझ्या कर्मकांडात तत्पर राहिले.

Verse 10

ऋषयः स्तुवन्ति मन्त्रेण वेदोक्तेन च माधवि ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैः सवादितैः ॥

हे माधवी! ऋषी वेदोक्त मंत्रांनी स्तुती करतात; आणि गंधर्व व अप्सरा वाद्यांसह गीत-नृत्यानेही स्तुती करतात.

Verse 11

स्तुवन्ति देवलोकाश्च पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ सिद्धाविद्याधरा यक्षाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥

देवलोकातील निवासी पुरुषोत्तमविषयक या पुराणाची स्तुती करतात; सिद्ध, विद्याधर, यक्ष, पिशाच, नाग आणि राक्षसही स्तुती करतात.

Verse 12

स्तुवन्ति देवं भूतानां सर्वलोकस्य चेश्वरम् ॥ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥

ते भूतांचे स्वामी व सर्वलोकांचे ईश्वर अशा देवाची स्तुती करतात—आदित्य, वसु, रुद्र, दोन्ही अश्विन आणि मरुद्गण.

Verse 13

स्तुवन्ति देवदेवेशं युगानां सङ्क्षयेऽक्षयम् ॥ ततो वायुश्च विश्वे च अश्विनौ च समन्विताः ॥

ते देवदेवेश्वराची स्तुती करतात, जो युगांच्या संक्षयातही अक्षय आहे. मग वायु, विश्वेदेव आणि दोन्ही अश्विन एकत्र होऊन स्तुती करतात.

Verse 14

स्तुवन्ति केशवं देवमादिकालमयं प्रभुम् ॥ ततो ब्रह्मा च सोमश्च शक्रश्चाग्निसमन्वितः ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां सर्वलोकमहेश्वरम् ॥

ते आदिकालस्वरूप प्रभू अशा दिव्य केशवदेवाची स्तुती करतात. मग ब्रह्मा, सोम, शक्र आणि अग्निसहित देवगणही सर्व लोकांचा महेश्वर, भूतांचा नाथ याची स्तुती करतात.

Verse 15

नारदः पर्वतश्चैव असितो देवलस्तथा ॥ पुलहश्च पुलस्त्यश्च भृगुश्चाङ्गिर एव च ॥

नारद व पर्वत, तसेच असित व देवल; पुलह व पुलस्त्य, भृगु आणि अंगिरा—हेही (तेथे उपस्थित आहेत)।

Verse 16

एते चान्ये च बहवो मित्रावसुपरावसू ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां योगिनां योगमुत्तमम् ॥

हे आणि इतरही अनेक—मित्रावसु व परावसु—भूतांचा नाथ आणि योगींमध्ये परम योगलाभस्वरूप प्रभू याची स्तुती करतात.

Verse 17

श्रुत्वा तु प्रतिनिर्घोषं देवानां तु महौजसाम् ॥ ततो नारायणो देवः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

महातेजस्वी देवांचा तो प्रतिनिर्घोष ऐकून, तेव्हा देव नारायणाने वसुंधरेला (पृथ्वीला) प्रत्युत्तर दिले.

Verse 18

किमयं श्रूयते शब्दो ब्रह्मघोषेण संयुतः ॥ देवानां च महाभागे महाशब्दोऽत्र श्रूयते ॥

“हा कोणता शब्द ऐकू येतो, जो ब्रह्मघोषाने संयुक्त आहे? आणि हे महाभागे, येथे देवांचा महान शब्द ऐकू येत आहे.”

Verse 19

देवाः काङ्क्षन्ति ते देव वाराहीं रूपसंस्थितिम् ॥ त्वन्नियोगनियुक्ताश्च तदर्थं लोकभावन ॥

हे देव! देवगण तुमच्या वाराही (वराह) रूपस्थितीची आकांक्षा करीत आहेत. हे लोकभावन! तुझ्या आज्ञेने नियुक्त होऊन ते त्या कार्यासाठी आले आहेत.

Verse 20

ततो नारायणो देवः पृथिवीं प्रत्युवाच ह ॥ अहं जानामि तान्देवि मार्गमाणानुपस्थितान् ॥

मग देव नारायणाने पृथ्वीला उत्तर दिले—“हे देवी! शोध घेत घेत जे जवळ आले आहेत, त्यांना मी ओळखतो.”

Verse 21

दिव्यं वर्षसहस्रं वै धारितासि वसुन्धरे ॥ मया लीलायमानैने एकदंष्ट्राग्रकेण वै ॥

हे वसुंधरे! दिव्य एक हजार वर्ष तू माझ्याकडून—क्रीडारूपाने—एका दंष्ट्रेच्या अग्रभागावर धारण केली गेलीस.

Verse 22

इहागच्छामि भद्रं ते द्रष्टुकामा दिवौकसः ॥ आदित्या वसवो रुद्राः स्कन्देन्द्रौ सपितामहाः ॥

मी येथे येत आहे—तुझे कल्याण असो. हे पाहण्याची इच्छा बाळगून दिवौकसही येत आहेत—आदित्य, वसु, रुद्र, स्कंद व इंद्र, तसेच पितामह (ब्रह्मा) सहित.

Verse 23

एवं तस्य वचः श्रुत्वा माधवस्य वसुन्धरा ॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय ततस्तु चरणेऽपतत् ॥

अशा रीतीने माधवाचे वचन ऐकून वसुंधरेने मस्तकावर अंजली (जोडलेले हात) ठेवले; आणि मग ती त्यांच्या चरणांवर पडली.

Verse 24

वाराहं पुरुषं देवं विज्ञापयति सा धरा ॥ उद्धृतासि त्वया देव रसातलगता ह्यहम् ॥

ती धरा वराहरूप परमपुरुष देवाला निवेदन करू लागली— “हे देवा, मी रसातलात गेले होते; तू मला उचलून उद्धरलेस।”

Verse 25

शरणं त्वां प्रपन्नाहं त्वद्भक्ता त्वं गतिः प्रभुः ॥ किं कर्म कर्मणा केन किं वा जन्मपरायणम् ॥

“मी तुझ्या शरणी आले आहे, तुझी भक्त आहे; तूच माझी गती व प्रभु-मार्गदर्शक आहेस. कोणते कर्म, कोणत्या प्रकारच्या कर्माने कल्याण होते? आणि जीवन-जन्माबद्दल कोणती वृत्ती ठेवावी?”

Verse 26

कथं वा तुष्यसे देव पूज्यसे केन कर्मणा ॥ तवाऽहं कर्तुमिच्छामि यच्च मुख्यं सुखावहम् ॥

“हे देवा! तू कसा प्रसन्न होतोस? कोणत्या कर्माने तुझी पूजा होते? जे मुख्य व सुख-कल्याण देणारे आहे, तेच मी तुझ्यासाठी करावयास इच्छिते।”

Verse 27

न च मेऽस्ति व्यथा काचित्तव कर्मणि नित्यशः ॥ न ग्लानिर्न जरा काचिन्न जन्ममरणे तथा ॥

“आणि तुझ्या कार्यात माझ्यात सतत कोणतीही व्यथा नाही. ना थकवा, ना जरा; तसेच जन्म-मरणाची स्थितीही नाही।”

Verse 28

कानि कर्माणि कुर्वन्ति ये त्वां पश्यन्ति माधव ।। किमाहाराः किमाचारास्त्वां पश्यन्तीह माधव ॥

“हे माधव! जे तुला पाहतात ते कोणती कर्मे करतात? हे माधव! इथे तुला पाहणाऱ्यांचा आहार काय आणि त्यांचा आचार कसा असतो?”

Verse 29

ब्राह्मणस्य च किं कर्म क्षत्रियस्य च किं भवेत् ।। वैश्यः किं कुरुते कर्म शूद्रः किं कर्म कारयेत् ॥

ब्राह्मणाचे कर्तव्य काय आणि क्षत्रियाचे काय असावे? वैश्य कोणते कर्म करतो आणि शूद्राने कोणते कर्म करावे?

Verse 30

योगो वै प्राप्यते केन तपो वा केन निश्चितम् ।। किं चात्र फलमाप्नोति तव कर्मपरायणः ॥

योग कोणत्या उपायाने प्राप्त होतो आणि तप कोणत्या प्रकारे दृढ होते? तसेच या विषयात तुझ्यासाठी कर्मपरायण मनुष्य कोणते फळ प्राप्त करतो?

Verse 31

किं च दुःखनिवासं वा भोजनं पानकं तथा ।। किं च कर्म प्रयोक्‍तव्यं तव भक्तैश्च माधव ॥

आणि ‘दुःखाचे निवासस्थान’ म्हणून काय टाळावे, तसेच योग्य अन्न व पेय कोणते? हे माधवा, तुझ्या भक्तांनी कोणती कर्मे करावीत?

Verse 32

प्रापणं कीदृशं चापि कासु दिक्षु तथा प्रभो ।। कथं योनिं न गच्छेत वियोनिं न च गच्छति ॥

आणि हे प्रभो, ती ‘प्राप्ती’ कशी आहे व कोणत्या दिशांत (किंवा प्रकारांत) सांगितली आहे? मनुष्य कसा योनीत जाऊ नये आणि कसा अयोग्य योनीत पडू नये?

Verse 33

तिर्यग्योनिं न गच्छेत कर्मणा केन केशव ।। तन्ममाचक्ष्व सकलं येन चैव सुखं भवेत् ॥

हे केशवा, कोणत्या कर्माने मनुष्य तिर्यक्-योनी (पशुयोनी) मध्ये जात नाही? ते सर्व मला सांग, ज्यायोगे निश्चयच सुख-कल्याण होईल.

Verse 34

जरा वा केन गच्छेत जन्म वा केन गच्छति ।। गर्भवासं न गच्छेत कर्मणा केन वाऽच्युत ॥

जरा कोणत्या उपायाने दूर होते आणि जन्म कोणत्या उपायाने निवृत्त होतो? हे अच्युत, कोणत्या कर्माने गर्भवासात पडावे लागत नाही?

Verse 35

संसारस्य न गच्छेत केन कर्मप्रभावतः ।। इत्युक्तो भगवांस्तत्र प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

कर्माच्या प्रभावाने कोणत्या प्रकारे संसारात प्रवेश होणार नाही? असे विचारल्यावर तेथे भगवानांनी वसुंधरेला उत्तर दिले.

Verse 36

शृण्वन्तु मे भागवता ये च मोक्षे व्यवस्थिताः ।। तान्मन्त्रान्कीर्त्तयिष्यामि यैस्तोषं याति नित्यशः ॥

जे माझे भागवत भक्त आहेत आणि जे मोक्षसाधनेत स्थिर आहेत त्यांनी माझे ऐकावे. ज्या मंत्रांनी नित्य तोष (भगवत्प्रसाद) मिळतो ते मंत्र मी कीर्तन करीन.

Verse 37

एवं ग्रीष्मे विधिं चैव कुर्यात्सर्वं ममोक्तितः।। इममुच्चारयेन्मन्त्रं सर्वभागवतप्रियम् ॥

अशाच प्रकारे ग्रीष्म ऋतूतही माझ्या सांगण्याप्रमाणे सर्व विधी करावा. सर्व भागवतभक्तांना प्रिय असा हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 38

मासेषु सर्वेष्वपि मुख्यभूतो मासो भवान्ग्रीष्म एकः प्रपन्नः ॥ पश्येद्भवन्तं वर्तमानं च ग्रीष्मे तेनैव सर्वं दुःखमेतु प्रशान्तिम् ॥

सर्व महिन्यांमध्ये ‘ग्रीष्म’ नावाने प्रसिद्ध असा महिना श्रेष्ठ आहे. ग्रीष्म ऋतूत तुम्ही उपस्थित आहात असे मानून दर्शन करावे; त्याने सर्व दुःख शांत होवो.

Verse 39

एवं ग्रीष्मे वरारोहे मम चैवार्चनं कुरु ॥ न जन्ममरणं येन मम लोके गतिर्भवेत् ॥

हे सुंदरी! ग्रीष्म ऋतूतही माझे पूजन कर; ज्यायोगे पुनर्जन्म-मरण होणार नाही आणि माझ्या लोकाची प्राप्ती होईल.

Verse 40

यावन्तः पुष्पिताः शालाः पृथिव्यां यावत्सुगन्धकाः ॥ अर्च्चितः स भवेत्सर्वैः कृतो येन ह्ययं विधिः ॥

पृथ्वीवर जितके फुललेले शालवृक्ष आहेत आणि जितकी सुगंधी पुष्पे आहेत, तितक्याच प्रमाणे सर्वांकडून तो पूजिला जातो ज्याने ही विधी केली आहे.

Verse 41

एवं वर्षास्वपि धरे मम कर्म च कारयेत् ॥ निष्कला भवतो बुद्धिः संसारे च न जायते ॥

हे धरा-धारिणी! वर्षा ऋतूतही माझे कर्म/विधी करव; तुझी बुद्धी निर्विकार होईल आणि संसारासक्ती उत्पन्न होणार नाही.

Verse 42

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म संसारमोक्षणम् ॥ कदम्बमुकुलाश्चैव सरलार्जुनपादपाः ॥

आणखी एक संसारमोक्षण देणारे कर्म मी तुला सांगतो—कदंबाच्या कळ्यांनी तसेच सरला व अर्जुन वृक्षांनी।

Verse 43

एतेषां सुमनोभिश्च पूजनीयो महादरात् ॥ मम संस्थापनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

या वृक्षांच्या पुष्पांनी मोठ्या आदराने माझी पूजा करावी. विधिपूर्वक माझे संस्थापन करून ‘नमो नारायणाय’ हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 44

पश्यन्ति ये ध्यानपरा घनाभं त्वामाश्रिताः पूज्यमानं महिम्ना ॥ निद्रां भवान् भजतां लोकनाथ वर्षास्विमं पश्यतु मेघवर्णम् ॥

जे ध्यानपरायण आहेत, मेघवर्ण तुझा आश्रय घेऊन तुझ्या महिमायुक्त पूजेत रत राहतात, ते तुला दर्शन करतात। हे लोकनाथ, जे निद्रेला जातात त्यांनी वर्षाकाळी तुला मेघवर्ण रूपाने पाहावे।

Verse 45

आषाढमासे द्वादश्यां सर्वशान्तिकरं शुभम् ॥ य एतेन विधानॆन मम कर्म तु कारयेत् ॥

आषाढ महिन्याच्या द्वादशीस—जी शुभ व सर्वशांतिकारक आहे—जो कोणी या विधानानुसार माझे कर्म (अनुष्ठान) करवून घेईल…

Verse 46

तरन्ति येन संसारं नराः कर्मपरायणाः ॥ एतद्गुह्यं महाभागे देवाः केऽपि न जानते ॥

ज्यामुळे कर्मपरायण मनुष्य संसारातून तरून जातात। हे महाभागे, हे गुह्य रहस्य काही देवतांनाही माहीत नाही।

Verse 47

मुक्त्वा नारायणं देवं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ नादीक्षिताय दातव्यं मूर्खाय पिशुनाय च ॥

इतर सर्व बाजूला ठेवून, हा उपदेश वाराहरूप धारण करणाऱ्या देव नारायणाविषयी आहे। तो अदीक्षितास, मूर्खास आणि पिशुन/दुष्ट निंदकास देऊ नये।

Verse 48

कुशिष्याय न दातव्यं ये च शास्त्रार्थदूषकाः ॥ न पठेद्गोघ्नमध्ये वै न पठेच्छठमध्यतः ॥

कुशिष्याला तसेच जे शास्त्रार्थ दूषित करतात त्यांना हे देऊ नये। गोहत्या करणाऱ्यांच्या मध्ये याचे पठण करू नये, आणि शठांच्या संगतीतही पठण करू नये।

Verse 49

धनधर्मक्षयस्तेषां पठनादाशु जायते ॥ पठेद्भागवतानां च ये च धर्मेण दीक्षिताः ॥

अशा पठणामुळे त्यांचा धन व धर्म यांचा शीघ्र क्षय होतो. म्हणून भागवत भक्तांसाठी आणि धर्मविधीने दीक्षित जनांच्या हितार्थ पाठ करावा.

Verse 50

एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वं यत्पृष्टवत्यसि ॥ कार्त्स्न्येन कथितं ह्येतत्किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

हे भद्रे, तू पूर्वी जे विचारलेस ते मी तुला सांगितले. हे सर्व पूर्णपणे कथन केले आहे—आता तू आणखी काय विचारतेस?

Verse 51

कृत्वा तु मम कर्माणि शुभानि तरुणानि च ॥ पूज्य भागवतान्सर्वान् स्थापयित्वा ततोऽग्रतः ॥

माझी शुभ कर्मे आणि नवीन (निर्दिष्ट) कर्मे करून, सर्व भागवतांचा पूजन-सन्मान करून, नंतर त्यांना पुढे (आदरस्थानी) बसवावे/स्थापावे.

Verse 52

ततः कमलपत्राक्षी सर्वरूपगुणान्विता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

त्यानंतर कमलपर्ण-नेत्री, सर्व रूप-गुणांनी युक्त वसुंधरा हिने वराहरूपधारी देवास प्रत्युत्तर दिले.

Verse 53

सर्वे सुरासुरा लोकाः सरुद्रेन्द्रपितामहाः ॥ क्वेष्टं निवासं कुर्वन्ति एकैकं च यशोधर ॥

हे यशोधर, रुद्र, इंद्र आणि पितामहांसह देव-आसुरांचे सर्व लोक—ते प्रत्येकजण कुठे निवास करतात?

Verse 54

मन्त्रः— मासेषु सर्वेषु च मुख्यभूतस्त्वं माधवो माधवमास एव ॥ पश्येद्देवं तं तु वसन्तकाले उपागतं गन्धरसप्रयुक्त्या ॥ नित्यं च यज्ञेषु तथेज्यते यो नारायणः सप्तलोकेषु वीरः ॥

मंत्र— सर्व मासांमध्ये तू, माधव, मुख्य आहेस; विशेषतः माधवमासात। वसंत ऋतूत सुगंध व रसयुक्त अर्पणांनी समीप आलेल्या त्या देवाचे दर्शन करावे। जो सप्तलोकांत वीर नारायण आहे, तो यज्ञांत नित्य पूजिला जातो।

Verse 55

स मर्त्यो न प्रणश्येत संसारेऽस्मिन् युगेयुगे ॥ एतत्ते कथितं देवि ऋतूनां कर्म चोत्तमम् ॥

तो मर्त्य या संसारचक्रात युगेयुगे नष्ट होत नाही। हे देवी, ऋतूंशी संबंधित कर्तव्यांचे हे उत्तम विधान तुला सांगितले आहे।