Adhyaya 124: Ritual Observances Aligned with the Seasons (Seasonal Devotional Procedure)

Verse 1

अथ ऋतूपस्करम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ फाल्गुनस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥ गृहीत्वा वासन्तिकान् पुष्पान् सुगन्धा ये क्रमागताः ॥

Ab main tumhe mausam ke baare mein batata hoon. Varaha bhagwan bole, Phalgun mahine ki dwadashi tithi ko bahar ke phool todo. Basant ke phool le ke aao jo mehak rahe hon aur sahi tarike se aaye hon.

Verse 2

श्वेतं पाण्डुरकं चैव सुगन्धं शोभनं बहु ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

Phool saaf safed hon, halka rang ke hon, mehak rahe hon aur acche hon. Inhe sahi vidhi se mantra bol ke chadhaao. Mann khush aur shaant rakh ke puja karo.

Verse 3

तत एवं विधिं कृत्वा सर्वं भागवतं शुचिः ॥ यस्तु जानाति कर्माणि सर्वं मन्त्रविनिश्चितः ॥

Jab tak yeh poora vidhi sahi se karo, tab tak Bhagwat ka kaam poora hoga. Jo insaan sab mantr aur karam jaanta hai, wohi isse sahi se kar sakta hai.

Verse 4

तदाहरति कर्माणि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ विधिना मन्त्रपूतेन कुर्याच्छान्तमनोऽमलः ॥

Phir vidhi ke hisaab se karam karo. Mantr se saaf ho ke, shaant mann se sab karo.

Verse 5

सपुष्पितस्येह वसन्तकाले वनस्पतेर्गन्धरसप्रयुक्ताः ॥ पश्यंश्च मां पुष्पितपादपेन्द्रं वसन्तकाले समुपागते च ॥

Jab basant ka time aata hai, pedon par phool aate hain. Khushbu aur ras dono milte hain. Jab main, phoolon wala bada ped, nazar aata hoon, tab yeh sab karo.

Verse 6

यश्चैतेन विधानॆन कुर्यान्मासे तु फाल्गुने ॥ न स गच्छति संसारं मम लोकाय गच्छति ॥

Jo insaan Phalgun mahine mein yeh vidhi karta hai, woh dobara janam nahi leta. Woh seedha mere paas aata hai.

Verse 7

यत्तु पृच्छसि सुश्रोणि मासे वैशाख उत्तमे ॥ शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां यत्फलं तच्छृणुष्व मे ॥

Sushroni, tum jo pooch rahi ho, woh suno. Vaishakh mahine mein, shukla paksh ki dwadashi ko jo fal milta hai, main batata hoon.

Verse 8

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः— नमोऽस्तु देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ॥ नमोऽस्तु ते लोकनाथ प्रवीराय नमोऽस्तु ते ॥

Pehle 'Namo Narayan' bolo. Phir yeh mantra padho. Bhagwan ko naman karo jo devataon ke bhi guru hain. Unke haath mein shankh, chakra aur gada hai. Tum sab duniya ke ho malik, tum mahaan veer ho, tumhari jai ho.

Verse 9

पुष्पितेषु च शालेशु तथान्येषु द्रुमेषु च ॥ गृहीत्वा शालपुष्पाणि मम कर्मणि संस्थिताः ॥

Jab saal ke ped phool rahe the, tab logon ne unke phool tod liye. Phir woh sab mere kaam mein lag gaye. Doosron pedon se bhi phool liye the.

Verse 10

ऋषयः स्तुवन्ति मन्त्रेण वेदोक्तेन च माधवि ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैः सवादितैः ॥

Rishi log Vedon ke shabd se uski prashansa karte hain. Gandharv aur Apsara log gaate aur naachte hain. Saath mein baaje bhi baj rahe hain.

Verse 11

स्तुवन्ति देवलोकाश्च पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ सिद्धाविद्याधरा यक्षाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥

Devlok ke log Puran padh ke bhagwan ki prashansa karte hain. Siddh, Vidyadhar, Yaksh, Pishach, Naag aur Rakshas bhi unki tarif karte hain.

Verse 12

स्तुवन्ति देवं भूतानां सर्वलोकस्य चेश्वरम् ॥ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥

Sab log us bhagwan ki stuti karte hain jo sabka malik hai. Aditya, Vasu, Rudra, Ashwini aur Marut gan sab milkar uski jai karte hain.

Verse 13

स्तुवन्ति देवदेवेशं युगानां सङ्क्षयेऽक्षयम् ॥ ततो वायुश्च विश्वे च अश्विनौ च समन्विताः ॥

Sab bhagwan ki stuti karte hain jo devtaon ka bada malik hai. Yuga khatam hone par bhi woh kabhi khatam nahi hota. Phir Vayu dev aur Vishvedev mil ke uski tarif karte hain. Ashwin bhi aake uski stuti mein jud jaate hain.

Verse 14

स्तुवन्ति केशवं देवमादिकालमयं प्रभुम् ॥ ततो ब्रह्मा च सोमश्च शक्रश्चाग्निसमन्वितः ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां सर्वलोकमहेश्वरम् ॥

Sab Keshav bhagwan ki stuti karte hain jo shuru se hai aur samay ke malik hain. Phir Brahma aur Soma mil ke uski tarif karte hain. Indra aur Agni bhi aate hain aur sab mil ke prabhu ki stuti karte hain. Woh sab jeevon ka rakshak hai aur sari duniya ka bada malik hai.

Verse 15

नारदः पर्वतश्चैव असितो देवलस्तथा ॥ पुलहश्च पुलस्त्यश्च भृगुश्चाङ्गिर एव च ॥

Narad aur Parvat bhi wahin hain. Asita aur Devala bhi aaye hain. Pulah aur Pulastya bhi hain. Bhrigu aur Angiras bhi sabke saath khade hain.

Verse 16

एते चान्ये च बहवो मित्रावसुपरावसू ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां योगिनां योगमुत्तमम् ॥

Ye sab aur bahut saare aur bhi hain. Mitravasu aur Paravasu bhi hain. Sab mil ke prabhu ki stuti karte hain jo jeevon ka rakshak hai. Woh yogiyon mein sabse bada yogi hai.

Verse 17

श्रुत्वा तु प्रतिनिर्घोषं देवानां तु महौजसाम् ॥ ततो नारायणो देवः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

Jab devtaon ki awaaz suni gayi jo bahut taqatwar the. Tab Narayan bhagwan ne jawab diya. Unhone Vasundhara se baat ki jo dharti hai.

Verse 18

किमयं श्रूयते शब्दो ब्रह्मघोषेण संयुतः ॥ देवानां च महाभागे महाशब्दोऽत्र श्रूयते ॥

Yeh awaaz kya hai jo aa rahi hai? Brahma ke bol ke saath mix ho rahi hai. Devi, devta log bhi yahan apni awaaz se guhar rahe hain.

Verse 19

देवाः काङ्क्षन्ति ते देव वाराहीं रूपसंस्थितिम् ॥ त्वन्नियोगनियुक्ताश्च तदर्थं लोकभावन ॥

Deva, devta log tumhara suar wala roop dekhna chahte hain. Tumne unhe bulaya hai, isliye woh aaye hain. Tum duniya ko chalate ho.

Verse 20

ततो नारायणो देवः पृथिवीं प्रत्युवाच ह ॥ अहं जानामि तान्देवि मार्गमाणानुपस्थितान् ॥

Phir Narayan ne Prithvi se kaha. Devi, main un sabko jaanta hoon. Woh log dhundhte-dhundhte yahan pahunch gaye hain.

Verse 21

दिव्यं वर्षसहस्रं वै धारितासि वसुन्धरे ॥ मया लीलायमानैने एकदंष्ट्राग्रकेण वै ॥

Vasundhara, maine tumhe ek hazaar saal tak pakda hai. Apne ek daant ke upar, khelte-khelte.

Verse 22

इहागच्छामि भद्रं ते द्रष्टुकामा दिवौकसः ॥ आदित्या वसवो रुद्राः स्कन्देन्द्रौ सपितामहाः ॥

Main ab yahan aa raha hoon. Tumhara bhalaa ho. Swarg wale bhi tumhe dekhne aa rahe hain. Aditya, Vasu, Rudra, Skanda, Indra aur Brahma sab saath mein hain.

Verse 23

एवं तस्य वचः श्रुत्वा माधवस्य वसुन्धरा ॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय ततस्तु चरणेऽपतत् ॥

Vasundhara ne Madhav ki baat sun li. Usne haath jode aur sar pe rakhe. Phir woh unke paon pe gir gayi.

Verse 24

वाराहं पुरुषं देवं विज्ञापयति सा धरा ॥ उद्धृतासि त्वया देव रसातलगता ह्यहम् ॥

Dharti ne us Varah roop wale Bhagwan se kaha. Main to neeche rasatal mein chali gayi thi. Aapne mujhe utha liya.

Verse 25

शरणं त्वां प्रपन्नाहं त्वद्भक्ता त्वं गतिः प्रभुः ॥ किं कर्म कर्मणा केन किं वा जन्मपरायणम् ॥

Main aapki sharan mein aa gayi hoon. Main aapki bhakt hoon. Aap hi mera sahara hoon. Kaunsa kaam achha hota hai? Kaise karna chahiye? Zindagi kaise bitaani chahiye?

Verse 26

कथं वा तुष्यसे देव पूज्यसे केन कर्मणा ॥ तवाऽहं कर्तुमिच्छामि यच्च मुख्यं सुखावहम् ॥

Bhagwan, aap kaise khush hote hain? Kaunsa kaam aapko pasand aata hai? Main woh karna chahti hoon jo aapko accha lage. Jo sabse bada kaam ho aur sukh de.

Verse 27

न च मेऽस्ति व्यथा काचित्तव कर्मणि नित्यशः ॥ न ग्लानिर्न जरा काचिन्न जन्ममरणे तथा ॥

Aapke kaam mein mujhe koi takleef nahi hai. Na thakaawat hai, na buddha hona. Na janma hai, na marna. Yeh sab mujhe nahi hai.

Verse 28

कानि कर्माणि कुर्वन्ति ये त्वां पश्यन्ति माधव ।। किमाहाराः किमाचारास्त्वां पश्यन्तीह माधव ॥

Madhav, jo log tumhe dekhte hain woh kaise kaam karte hain? Woh kya khate hain aur kaise rehte hain? Jo log tumhe yahan dekhte hain Madhav, unka kya hai?

Verse 29

ब्राह्मणस्य च किं कर्म क्षत्रियस्य च किं भवेत् ।। वैश्यः किं कुरुते कर्म शूद्रः किं कर्म कारयेत् ॥

Brahmin ka kaam kya hona chahiye? Kshatriya ka kaam kya banna chahiye? Vaishya log kya kaam karte hain aur Shudra log kya kaam karte hain?

Verse 30

योगो वै प्राप्यते केन तपो वा केन निश्चितम् ।। किं चात्र फलमाप्नोति तव कर्मपरायणः ॥

Yog kaise milta hai? Tap kaise pakka hota hai? Jo log tumhare kaam mein lage rehte hain unhe kya milta hai?

Verse 31

किं च दुःखनिवासं वा भोजनं पानकं तथा ।। किं च कर्म प्रयोक्‍तव्यं तव भक्तैश्च माधव ॥

Dukh kahan rehta hai, woh jagah kaise chhodni chahiye? Kya khana chahiye aur kya peena chahiye? Tumhare bhakt log kya kaam karte hain Madhav?

Verse 32

प्रापणं कीदृशं चापि कासु दिक्षु तथा प्रभो ।। कथं योनिं न गच्छेत वियोनिं न च गच्छति ॥

Prabhu, yeh moksh kaisa hai aur kahan milta hai? Kaise aadmi phir se garbh mein nahi jaata? Kaise buri yoni mein nahi jaata?

Verse 33

तिर्यग्योनिं न गच्छेत कर्मणा केन केशव ।। तन्ममाचक्ष्व सकलं येन चैव सुखं भवेत् ॥

Keshav, kaunsa kaam karein ki jaanwar ki zindagi na mile? Mujhe poora batao, kaise karein ki sukh mile.

Verse 34

जरा वा केन गच्छेत जन्म वा केन गच्छति ।। गर्भवासं न गच्छेत कर्मणा केन वाऽच्युत ॥

Budha hone se kaise bachenge? Phir se paida hone se kaise rukenge? Aur kaunsa kaam karein ki maa ke pet mein na aana pade, Achyut?

Verse 35

संसारस्य न गच्छेत केन कर्मप्रभावतः ।। इत्युक्तो भगवांस्तत्र प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

Kaunsa kaam itna achha hai ki is duniya ke chakkar mein na phansna pade? Yeh sunke bhagwan ne Vasundhara ko jawab diya.

Verse 36

शृण्वन्तु मे भागवता ये च मोक्षे व्यवस्थिताः ।। तान्मन्त्रान्कीर्त्तयिष्यामि यैस्तोषं याति नित्यशः ॥

Jo log mukti chahte hain, woh sab mere paas suno. Main woh mantra bataunga jisse hamesha khush rahoge.

Verse 37

एवं ग्रीष्मे विधिं चैव कुर्यात्सर्वं ममोक्तितः।। इममुच्चारयेन्मन्त्रं सर्वभागवतप्रियम् ॥

Garmi ke dinon mein bhi yeh sab karo, jaise maine bataya. Yeh mantra padho, bhagwan ke bhakt ko yeh pasand hai.

Verse 38

मासेषु सर्वेष्वपि मुख्यभूतो मासो भवान्ग्रीष्म एकः प्रपन्नः ॥ पश्येद्भवन्तं वर्तमानं च ग्रीष्मे तेनैव सर्वं दुःखमेतु प्रशान्तिम् ॥

Saare mahino mein se greeshm sabse bada maana jaata hai. Greeshm mein bhagwan ko hazar samjho. Isse tumhari saare dukh shaant ho jaate hain.

Verse 39

एवं ग्रीष्मे वरारोहे मम चैवार्चनं कुरु ॥ न जन्ममरणं येन मम लोके गतिर्भवेत् ॥

Toh greeshm mein mera puja karo. Isse tumhe janam-marna nahi hona padta. Tum seedha mere paas aa jaoge.

Verse 40

यावन्तः पुष्पिताः शालाः पृथिव्यां यावत्सुगन्धकाः ॥ अर्च्चितः स भवेत्सर्वैः कृतो येन ह्ययं विधिः ॥

Dharti par jitne bhi phoolon wale ped hain, sabse uska samman hota hai jo yeh puja karta hai.

Verse 41

एवं वर्षास्वपि धरे मम कर्म च कारयेत् ॥ निष्कला भवतो बुद्धिः संसारे च न जायते ॥

Barsaat mein bhi yeh puja karwao. Tumhara dimaag saaf ho jaata hai. Phir tumhe is duniya ka chakkar nahi lagta.

Verse 42

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म संसारमोक्षणम् ॥ कदम्बमुकुलाश्चैव सरलार्जुनपादपाः ॥

Ab main ek aur baat batata hoon jo tumhe is duniya se aazaad kare. Kadamb ke phool aur kuch ped istemaal karne hote hain.

Verse 43

एतेषां सुमनोभिश्च पूजनीयो महादरात् ॥ मम संस्थापनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

In pedon ke phool se bhagwan ki puja karo, poora dhyan rakho. Murti ko sahi vidhi se lagao. Phir 'namo narayanaya' yeh mantra bolo.

Verse 44

पश्यन्ति ये ध्यानपरा घनाभं त्वामाश्रिताः पूज्यमानं महिम्ना ॥ निद्रां भवान् भजतां लोकनाथ वर्षास्विमं पश्यतु मेघवर्णम् ॥

Jo log tumhare upar dhyan lagate hain, woh tumhe dekhte hain. Tum barish ke baadal jaise kalo ho. Duniya ke swami, jo log sote hain, barish ke mausam mein unhe baadal jaisa roop dikhna chahiye.

Verse 45

आषाढमासे द्वादश्यां सर्वशान्तिकरं शुभम् ॥ य एतेन विधानॆन मम कर्म तु कारयेत् ॥

Ashadh mahine ki baarahvin tarikh bahut achhi hai. Is din yeh puja karo, yeh sab theek kar deta hai. Jo is tarah se mera kaam karwaye.

Verse 46

तरन्ति येन संसारं नराः कर्मपरायणाः ॥ एतद्गुह्यं महाभागे देवाः केऽपि न जानते ॥

Is se log is duniya ke chakkar se paar kar jaate hain. Yeh baat bahut chhupi hui hai. Bhagwan, devata bhi isko nahi jaante.

Verse 47

मुक्त्वा नारायणं देवं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ नादीक्षिताय दातव्यं मूर्खाय पिशुनाय च ॥

Narayan bhagwan ne suar ka roop liya hai. Yeh baat kisi ko mat batana. Jo log diya nahi liya hai, unko mat batana. Moorkh logon ko aur jhooth bolne walon ko mat batana.

Verse 48

कुशिष्याय न दातव्यं ये च शास्त्रार्थदूषकाः ॥ न पठेद्गोघ्नमध्ये वै न पठेच्छठमध्यतः ॥

Is gyaan ko kisi aise shishya ko mat dena jo is layak nahi hai. Na hi unko dena jo shastra ke arth ko bigaad dete hain. Gau maare hue aadmi ke saamne isko padhna nahi chahiye. Jhootha ya dhokhebaaz logon ke beech bhi nahi padhna.

Verse 49

धनधर्मक्षयस्तेषां पठनादाशु जायते ॥ पठेद्भागवतानां च ये च धर्मेण दीक्षिताः ॥

Aise logon ke saamne padhne se unka paisa aur dharam dono khatam ho jaata hai. Yeh padhna bhagwan ke bhakton ke liye chahiye. Aur jo log dharam ke saath jud gaye hain unke liye bhi.

Verse 50

एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वं यत्पृष्टवत्यसि ॥ कार्त्स्न्येन कथितं ह्येतत्किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

Bhadrarupini, maine woh sab bata diya jo tune pehle poocha tha. Poora detail mein samjha diya hai. Ab aur kya jaanna chahti ho?

Verse 51

कृत्वा तु मम कर्माणि शुभानि तरुणानि च ॥ पूज्य भागवतान्सर्वान् स्थापयित्वा ततोऽग्रतः ॥

Pehle mere liye shubh karam karo, naye naye bhi. Phir sab bhagwan ke bhakton ki puja karo. Phir unko aage bitha ke sammaan do.

Verse 52

ततः कमलपत्राक्षी सर्वरूपगुणान्विता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

Phir Vasundhara ne baat ki. Uski aankhein kamal ke phool jaisi thin. Woh har tarah se sundar thi. Usne Varaha roop wale bhagwan se kaha.

Verse 53

सर्वे सुरासुरा लोकाः सरुद्रेन्द्रपितामहाः ॥ क्वेष्टं निवासं कुर्वन्ति एकैकं च यशोधर ॥

Devi aur asur sabhi log, Rudra aur Indra aur Brahma sab milkar. Yashodhara, batao toh sahi, sab apna ghar kahan banaate hain? Ek-ek karke batao.

Verse 54

मन्त्रः— मासेषु सर्वेषु च मुख्यभूतस्त्वं माधवो माधवमास एव ॥ पश्येद्देवं तं तु वसन्तकाले उपागतं गन्धरसप्रयुक्त्या ॥ नित्यं च यज्ञेषु तथेज्यते यो नारायणः सप्तलोकेषु वीरः ॥

Yeh mantra hai. Saare mahino mein Madhav sabse bada hai, aur Madhav mahina bhi bahut khaas hai. Basant ke time Bhagwan ko dekh sakte ho, phool aur mithai ke saath. Narayan jo hai, saat duniya ka mahan veer, usey yagya mein hamesha puja karte hain.

Verse 55

स मर्त्यो न प्रणश्येत संसारेऽस्मिन् युगेयुगे ॥ एतत्ते कथितं देवि ऋतूनां कर्म चोत्तमम् ॥

Jo insan yeh sab karta hai woh kabhi nahi marta, janam-janam tak nahi. Devi, maine tumhe poora bataya hai ki ruton ke hisaab se kya karna chahiye.