Adhyaya 124: Ritual Observances Aligned with the Seasons (Seasonal Devotional Procedure)

Verse 1

अथ ऋतूपस्करम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ फाल्गुनस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥ गृहीत्वा वासन्तिकान् पुष्पान् सुगन्धा ये क्रमागताः ॥

अथ ऋतूपस्करम्। श्रीवराह उवाच—फाल्गुनमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां, वासन्तिकानि सुगन्धानि पुष्पाणि क्रमागतानि गृहीत्वा (विधिं कुर्यात्)।

Verse 2

श्वेतं पाण्डुरकं चैव सुगन्धं शोभनं बहु ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

श्वेतानि पाण्डुरकाणि च, सुगन्धानि शोभनानि बहूनि; विधिना मन्त्रयुक्तेन, सुप्रीतेनान्तरात्मना (समर्पयेत्)।

Verse 3

तत एवं विधिं कृत्वा सर्वं भागवतं शुचिः ॥ यस्तु जानाति कर्माणि सर्वं मन्त्रविनिश्चितः ॥

ततः एवं विधिं कृत्वा शुचिः सर्वं भागवतं (व्रतम्) समाप्नोति। यस्तु कर्माणि जानाति, सर्वं मन्त्रविनिश्चितः (स सम्यगर्हः)।

Verse 4

तदाहरति कर्माणि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ विधिना मन्त्रपूतेन कुर्याच्छान्तमनोऽमलः ॥

ततः शास्त्रदृष्टेन विधिना कर्माणि समाहरति। मन्त्रपूतेन विधिना शान्तचित्तोऽमलः पुरुषः तानि सम्यक् कुर्यात्॥

Verse 5

सपुष्पितस्येह वसन्तकाले वनस्पतेर्गन्धरसप्रयुक्ताः ॥ पश्यंश्च मां पुष्पितपादपेन्द्रं वसन्तकाले समुपागते च ॥

इह वसन्तकाले सपुष्पिते वनस्पतौ गन्धरससमन्विते, वसन्ते समुपागते, मां पुष्पितपादपेन्द्रं पश्यन् (व्रतं कुर्यात्)।

Verse 6

यश्चैतेन विधानॆन कुर्यान्मासे तु फाल्गुने ॥ न स गच्छति संसारं मम लोकाय गच्छति ॥

यः एतेन विधानेन फाल्गुनमासे व्रतं कुर्यात्, स न संसारं गच्छति; मम लोकमेव गच्छति॥

Verse 7

यत्तु पृच्छसि सुश्रोणि मासे वैशाख उत्तमे ॥ शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां यत्फलं तच्छृणुष्व मे ॥

सुश्रोणि, यत् त्वं पृच्छसि—उत्तमे वैशाखमासे शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां यत्फलं, तत् मे शृणु॥

Verse 8

नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ मन्त्रः— नमोऽस्तु देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ॥ नमोऽस्तु ते लोकनाथ प्रवीराय नमोऽस्तु ते ॥

“नमो नारायण” इत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्— “नमोऽस्तु देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर। नमोऽस्तु ते लोकनाथ प्रवीराय नमोऽस्तु ते॥”

Verse 9

पुष्पितेषु च शालेशु तथान्येषु द्रुमेषु च ॥ गृहीत्वा शालपुष्पाणि मम कर्मणि संस्थिताः ॥

पुष्पितेषु शालवृक्षेषु तथान्येषु द्रुमेषु च । शालपुष्पाणि समादाय मम कर्मणि संस्थिताः ॥

Verse 10

ऋषयः स्तुवन्ति मन्त्रेण वेदोक्तेन च माधवि ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैः सवादितैः ॥

ऋषयः स्तुवन्ति मन्त्रैर्वेदोक्तैश्च माधवि । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैः सवादितैः ॥

Verse 11

स्तुवन्ति देवलोकाश्च पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ सिद्धाविद्याधरा यक्षाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥

स्तुवन्ति देवलोकाश्च पुराणं पुरुषोत्तमम् । सिद्धाविद्याधरा यक्षाः पिशाचोरगराक्षसाः ॥

Verse 12

स्तुवन्ति देवं भूतानां सर्वलोकस्य चेश्वरम् ॥ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥

स्तुवन्ति देवं भूतानां सर्वलोकस्य चेश्वरम् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥

Verse 13

स्तुवन्ति देवदेवेशं युगानां सङ्क्षयेऽक्षयम् ॥ ततो वायुश्च विश्वे च अश्विनौ च समन्विताः ॥

स्तुवन्ति देवदेवेशं युगानां सङ्क्षयेऽक्षयम् । ततो वायुश्च विश्वे च अश्विनौ च समन्विताः ॥

Verse 14

स्तुवन्ति केशवं देवमादिकालमयं प्रभुम् ॥ ततो ब्रह्मा च सोमश्च शक्रश्चाग्निसमन्वितः ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां सर्वलोकमहेश्वरम् ॥

स्तुवन्ति केशवं देवं आदिकालमयं प्रभुम्। ततः ब्रह्मा च सोमश्च शक्रश्चाग्निसमन्वितः। स्तुवन्ति नाथं भूतानां सर्वलोकमहेश्वरम्॥

Verse 15

नारदः पर्वतश्चैव असितो देवलस्तथा ॥ पुलहश्च पुलस्त्यश्च भृगुश्चाङ्गिर एव च ॥

नारदः पर्वतश्चैव असितो देवलस्तथा। पुलहश्च पुलस्त्यश्च भृगुश्चाङ्गिर एव च॥

Verse 16

एते चान्ये च बहवो मित्रावसुपरावसू ॥ स्तुवन्ति नाथं भूतानां योगिनां योगमुत्तमम् ॥

एते चान्ये च बहवो मित्रावसुपरावसू। स्तुवन्ति नाथं भूतानां योगिनां योगमुत्तमम्॥

Verse 17

श्रुत्वा तु प्रतिनिर्घोषं देवानां तु महौजसाम् ॥ ततो नारायणो देवः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

श्रुत्वा तु प्रतिनिर्घोषं देवानां तु महौजसाम्। ततो नारायणो देवः प्रत्युवाच वसुन्धराम्॥

Verse 18

किमयं श्रूयते शब्दो ब्रह्मघोषेण संयुतः ॥ देवानां च महाभागे महाशब्दोऽत्र श्रूयते ॥

किमयं श्रूयते शब्दो ब्रह्मघोषेण संयुतः। देवानां च महाभागे महाशब्दोऽत्र श्रूयते॥

Verse 19

देवाः काङ्क्षन्ति ते देव वाराहीं रूपसंस्थितिम् ॥ त्वन्नियोगनियुक्ताश्च तदर्थं लोकभावन ॥

देवाः काङ्क्षन्ति ते देव वाराहीं रूपसंस्थितिम् । त्वन्नियोगनियुक्ताश्च तदर्थं लोकभावन ॥

Verse 20

ततो नारायणो देवः पृथिवीं प्रत्युवाच ह ॥ अहं जानामि तान्देवि मार्गमाणानुपस्थितान् ॥

ततो नारायणो देवः पृथिवीं प्रत्युवाच ह । अहं जानामि तान्देवि मार्गमाणानुपस्थितान् ॥

Verse 21

दिव्यं वर्षसहस्रं वै धारितासि वसुन्धरे ॥ मया लीलायमानैने एकदंष्ट्राग्रकेण वै ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं वै धारितासि वसुन्धरे । मया लीलायमानैने एकदंष्ट्राग्रकेण वै ॥

Verse 22

इहागच्छामि भद्रं ते द्रष्टुकामा दिवौकसः ॥ आदित्या वसवो रुद्राः स्कन्देन्द्रौ सपितामहाः ॥

इहागच्छामि भद्रं ते द्रष्टुकामा दिवौकसः । आदित्या वसवो रुद्राः स्कन्देन्द्रौ सपितामहाः ॥

Verse 23

एवं तस्य वचः श्रुत्वा माधवस्य वसुन्धरा ॥ शिरस्यञ्जलिमाधाय ततस्तु चरणेऽपतत् ॥

एवं तस्य वचः श्रुत्वा माधवस्य वसुन्धरा । शिरस्यञ्जलिमाधाय ततस्तु चरणेऽपतत् ॥

Verse 24

वाराहं पुरुषं देवं विज्ञापयति सा धरा ॥ उद्धृतासि त्वया देव रसातलगता ह्यहम् ॥

सा धरा वाराहं पुरुषं देवं विज्ञापयामास— “त्वया देव उद्धृतास्मि; अहं रसातलगता आसम्।”

Verse 25

शरणं त्वां प्रपन्नाहं त्वद्भक्ता त्वं गतिः प्रभुः ॥ किं कर्म कर्मणा केन किं वा जन्मपरायणम् ॥

“त्वां शरणं प्रपन्नाहं, त्वद्भक्ता; त्वमेव गतिः प्रभुः। किं कर्म केन कर्मणा शुभं स्यात्? किं वा जन्मपरायणम्?”

Verse 26

कथं वा तुष्यसे देव पूज्यसे केन कर्मणा ॥ तवाऽहं कर्तुमिच्छामि यच्च मुख्यं सुखावहम् ॥

“कथं वा तुष्यसे देव? केन कर्मणा पूज्यसे? तव कर्तुमिच्छामि तदेव, यन्मुख्यं सुखावहम्।”

Verse 27

न च मेऽस्ति व्यथा काचित्तव कर्मणि नित्यशः ॥ न ग्लानिर्न जरा काचिन्न जन्ममरणे तथा ॥

“न च मे व्यथा काचित् तव कर्मणि नित्यशः; न ग्लानिर्न जरा काचित्, न जन्ममरणे तथा।”

Verse 28

कानि कर्माणि कुर्वन्ति ये त्वां पश्यन्ति माधव ।। किमाहाराः किमाचारास्त्वां पश्यन्तीह माधव ॥

हे माधव, ये त्वां पश्यन्ति ते कानि कर्माणि कुर्वन्ति? इह त्वां पश्यन्तः किमाहाराः किमाचाराः, हे माधव?

Verse 29

ब्राह्मणस्य च किं कर्म क्षत्रियस्य च किं भवेत् ।। वैश्यः किं कुरुते कर्म शूद्रः किं कर्म कारयेत् ॥

ब्राह्मणस्य च किं कर्म, क्षत्रियस्य च किं भवेत्? वैश्यः किं कर्म कुरुते, शूद्रः किं कर्म कारयेत्?

Verse 30

योगो वै प्राप्यते केन तपो वा केन निश्चितम् ।। किं चात्र फलमाप्नोति तव कर्मपरायणः ॥

योगो वै प्राप्यते केन, तपो वा केन निश्चितम्? किं चात्र फलमाप्नोति तव कर्मपरायणः?

Verse 31

किं च दुःखनिवासं वा भोजनं पानकं तथा ।। किं च कर्म प्रयोक्‍तव्यं तव भक्तैश्च माधव ॥

किं च दुःखनिवासं वा, भोजनं पानकं तथा? किं च कर्म प्रयोक्‍तव्यं तव भक्तैश्च माधव?

Verse 32

प्रापणं कीदृशं चापि कासु दिक्षु तथा प्रभो ।। कथं योनिं न गच्छेत वियोनिं न च गच्छति ॥

प्रापणं कीदृशं चापि, कासु दिक्षु तथा प्रभो? कथं योनिं न गच्छेत, वियोनिं न च गच्छति?

Verse 33

तिर्यग्योनिं न गच्छेत कर्मणा केन केशव ।। तन्ममाचक्ष्व सकलं येन चैव सुखं भवेत् ॥

तिर्यग्योनिं न गच्छेत कर्मणा केन केशव? तन्ममाचक्ष्व सकलं येन चैव सुखं भवेत्।

Verse 34

जरा वा केन गच्छेत जन्म वा केन गच्छति ।। गर्भवासं न गच्छेत कर्मणा केन वाऽच्युत ॥

जरा वा केन प्रकारेण निवर्तते, जन्म वा केन निवर्तते? हे अच्युत, केन कर्मणा गर्भवासं न गच्छेत?

Verse 35

संसारस्य न गच्छेत केन कर्मप्रभावतः ।। इत्युक्तो भगवांस्तत्र प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥

कर्मप्रभावतः केन संसारं न प्रविशेत? इत्युक्तो भगवान् तत्र वसुन्धरां प्रत्युवाच।

Verse 36

शृण्वन्तु मे भागवता ये च मोक्षे व्यवस्थिताः ।। तान्मन्त्रान्कीर्त्तयिष्यामि यैस्तोषं याति नित्यशः ॥

ये मे भागवताः शृण्वन्तु, ये च मोक्षे व्यवस्थिताः। तान् मन्त्रान् कीर्तयिष्यामि यैः नित्यशः तोषं याति।

Verse 37

एवं ग्रीष्मे विधिं चैव कुर्यात्सर्वं ममोक्तितः।। इममुच्चारयेन्मन्त्रं सर्वभागवतप्रियम् ॥

एवं ग्रीष्मेऽपि ममोक्तितः सर्वं विधिं कुर्यात्। सर्वभागवतप्रियं इमं मन्त्रं उच्चारयेत्।

Verse 38

मासेषु सर्वेष्वपि मुख्यभूतो मासो भवान्ग्रीष्म एकः प्रपन्नः ॥ पश्येद्भवन्तं वर्तमानं च ग्रीष्मे तेनैव सर्वं दुःखमेतु प्रशान्तिम् ॥

मासेषु सर्वेष्वपि मुख्यभूतो ग्रीष्माख्यो मास एकः प्रपन्नः। ग्रीष्मे भवन्तं वर्तमानं पश्येत्; तेनैव सर्वं दुःखं प्रशान्तिम् एतु।

Verse 39

एवं ग्रीष्मे वरारोहे मम चैवार्चनं कुरु ॥ न जन्ममरणं येन मम लोके गतिर्भवेत् ॥

एवं ग्रीष्मकाले वरारोहे ममापि पूजनं कुरु। येन पुनर्जन्ममरणं न स्यात्, मम लोके च गतिः प्राप्यते॥

Verse 40

यावन्तः पुष्पिताः शालाः पृथिव्यां यावत्सुगन्धकाः ॥ अर्च्चितः स भवेत्सर्वैः कृतो येन ह्ययं विधिः ॥

यावन्तः पुष्पिताः शालवृक्षाः पृथिव्यां यावन्तश्च सुगन्धयः। तावद्भिः सर्वैः स पूजितो भवति येनायं विधिः कृतः॥

Verse 41

एवं वर्षास्वपि धरे मम कर्म च कारयेत् ॥ निष्कला भवतो बुद्धिः संसारे च न जायते ॥

एवं वर्षास्वपि धरे मम कर्म कारयेत्। निष्कला भवति बुद्धिः, संसारे च न जायते॥

Verse 42

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म संसारमोक्षणम् ॥ कदम्बमुकुलाश्चैव सरलार्जुनपादपाः ॥

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म संसारमोक्षणम्। कदम्बमुकुलैश्चैव सरलार्जुनपादपैः॥

Verse 43

एतेषां सुमनोभिश्च पूजनीयो महादरात् ॥ मम संस्थापनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

एतेषां सुमनोभिः महादरात् पूजनीयोऽस्मि। मम संस्थापनं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा। ‘नमो नारायणाय’ इति मन्त्रमिमं उदाहरेत्॥

Verse 44

पश्यन्ति ये ध्यानपरा घनाभं त्वामाश्रिताः पूज्यमानं महिम्ना ॥ निद्रां भवान् भजतां लोकनाथ वर्षास्विमं पश्यतु मेघवर्णम् ॥

ये ध्यानपराः त्वाम् घनाभं शरणं गताः, महिम्ना पूज्यमानं त्वां पश्यन्ति। लोकनाथ, निद्रां भजतां जनानां कृते वर्षासु मेघवर्णं त्वामिमं पश्यतु।

Verse 45

आषाढमासे द्वादश्यां सर्वशान्तिकरं शुभम् ॥ य एतेन विधानॆन मम कर्म तु कारयेत् ॥

आषाढमासे द्वादश्यां सर्वशान्तिकरं शुभं; यः एतेन विधानेन मम कर्म कारयेत्।

Verse 46

तरन्ति येन संसारं नराः कर्मपरायणाः ॥ एतद्गुह्यं महाभागे देवाः केऽपि न जानते ॥

येन कर्मणा कर्मपरायणाः नराः संसारं तरन्ति। महाभागे, एतद्गुह्यं देवाः केऽपि न जानन्ति।

Verse 47

मुक्त्वा नारायणं देवं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ नादीक्षिताय दातव्यं मूर्खाय पिशुनाय च ॥

नारायणं देवं वाराहरूपमास्थितं मुक्त्वा (अन्यं न किञ्चित्)। न अदीक्षिताय दातव्यं, न मूर्खाय, न पिशुनाय च।

Verse 48

कुशिष्याय न दातव्यं ये च शास्त्रार्थदूषकाः ॥ न पठेद्गोघ्नमध्ये वै न पठेच्छठमध्यतः ॥

कुशिष्याय न दातव्यं, ये च शास्त्रार्थदूषकाः। गोघ्नमध्ये वै न पठेत्, शठमध्यतो न पठेत्।

Verse 49

धनधर्मक्षयस्तेषां पठनादाशु जायते ॥ पठेद्भागवतानां च ये च धर्मेण दीक्षिताः ॥

तेषां तादृशपाठनात् धनधर्मयोः क्षयोऽचिरेण जायते। तस्माद् भागवतजनानां तथा धर्मेण दीक्षितानां च हितार्थं पठेत्॥

Verse 50

एतत्ते कथितं भद्रे पूर्वं यत्पृष्टवत्यसि ॥ कार्त्स्न्येन कथितं ह्येतत्किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

भद्रे, यत् पूर्वं त्वया पृष्टं तत् ते मया कथितम्। एतत् सर्वथा कार्त्स्न्येन व्याख्यातम्—किमन्यत् पुनः परिपृच्छसि॥

Verse 51

कृत्वा तु मम कर्माणि शुभानि तरुणानि च ॥ पूज्य भागवतान्सर्वान् स्थापयित्वा ततोऽग्रतः ॥

मम शुभानि कर्माणि तरुणानि च कृत्वा, सर्वान् भागवतान् पूजयित्वा, ततः तान् अग्रतः प्रतिष्ठापयेत्॥

Verse 52

ततः कमलपत्राक्षी सर्वरूपगुणान्विता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

ततः कमलपत्राक्षी सर्वरूपगुणान्विता वसुन्धरा वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच॥

Verse 53

सर्वे सुरासुरा लोकाः सरुद्रेन्द्रपितामहाः ॥ क्वेष्टं निवासं कुर्वन्ति एकैकं च यशोधर ॥

सर्वे सुरासुरा लोकाḥ सरुद्रेन्द्रपितामहाः। क्वेष्टं निवासं कुर्वन्ति एकैकं च यशोधर॥

Verse 54

मन्त्रः— मासेषु सर्वेषु च मुख्यभूतस्त्वं माधवो माधवमास एव ॥ पश्येद्देवं तं तु वसन्तकाले उपागतं गन्धरसप्रयुक्त्या ॥ नित्यं च यज्ञेषु तथेज्यते यो नारायणः सप्तलोकेषु वीरः ॥

मन्त्रः— मासेषु सर्वेषु त्वं माधवो मुख्यभूतः, विशेषतः माधवमासे। वसन्तकाले गन्धरसोपहारैः समुपागतं तं देवं पश्येत्। यः सप्तलोकेषु वीरः नारायणः, स नित्यं यज्ञेषु तथैव इज्यते।

Verse 55

स मर्त्यो न प्रणश्येत संसारेऽस्मिन् युगेयुगे ॥ एतत्ते कथितं देवि ऋतूनां कर्म चोत्तमम् ॥

स मर्त्योऽस्मिन् संसारे युगे युगे न प्रणश्येत। देवि, एतत्ते कथितं ऋतूनां कर्मोत्तमं विधानम्।