Prakarana 10
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।
アヨーディヤ・カाण्डの रसの基底は、悲哀と寂静の不二の合流である。悲哀であるのは、「法」の勝利すら心を裂いて訪れるからであり、寂静であるのは、その痛みが分別となって解脱の道を開くからである。本段の夜の場面（シーター＝ラーマの眠り、ラクシュマナの衛士の心、ニシャーダの愛と憂い）は「迷妄の夜（moha-niśā）」の寓意となる。 ラクシュマナの教えは、業と果、夢と覚醒、対象への離欲、そしてラーマの御足への愛へと導く。ここにトゥルシーの教理の接着（無相の究極義と有相のリーラー）が明瞭である。ラーマは梵（brahman）の相でありながら、慈悲ゆえに人の身を取り、御事績を演じ給う。スムントラの王命、ラーマの法への堅忍、シーターの伴侶としての誓い——この三つが合して、「捨離」を「信愛の階梯」とする。本段の位置づけは、信愛がもはや感情に留まらず、決断としての修行へと成る点にある。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 90.1-4
उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।
कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।
गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।
आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।
सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।
तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।
भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।
मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।
uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||
kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||
gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||
āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||
sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||
tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||
bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||
manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||
主が眠っているのを知り、ラクシュマナは立ち上がり、優しい言葉で大臣に眠るよう告げた。少し離れた所で矢と弓を整え、英雄の座に座って見張りを始めた。グハは信頼できる衛兵を呼び、深い愛情をもって彼らをあちこちに配置した。自らラクシュマナのそばに行って座り、腰に矢筒を付け、弓に矢をつがえた。主が眠っているのを見て、ニシャーダは愛に打ち勝たれ、心に悲しみが満ちた。体は震え、目から涙が流れ、愛に満ちた言葉でラクシュマナに語りかけた。王の宮殿はその本性において美しい；神々の主インドラの住処も及ばない。その美しい楼閣は宝石で造られ、まるで愛の神が自らの手で飾り立てたかのようである。
ドーハー 90
सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।90।।
suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||90||
清らかで、極めて美しく、喜びに満ち、香り高い花々が咲き誇り、美しい寝床と魅力的な灯火があり、すべてが完全に整っている。
チャウパーイー 91.1-4
बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।
तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।
ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।
मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।
जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।
पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।
रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।
सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।
bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||
tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||
te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||
mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||
jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||
pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||
rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||
siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||
様々な布、枕、敷布団があり、柔らかく、汚れがなく、美しく、牛乳の泡のように白かった。そこでシーターとラーマは夜に眠り、自らの美しさでラティとカーマデーヴァの誇りを恥じ入らせた。その同じシーターとラーマは今、草の寝床に眠っている、疲れ果て、覆いもなく、どこへも行かない。母と父、親族、都市の住民、善良な友人たち、男女の召使い、自分の命のように彼を守っていた人々、その主ラーマは今、大地の上に眠っている。彼女の父はジャナカ、その栄光は世界中に知られ、義父はダシャラタ、神々の主インドラの友である。ラーマチャンドラが夫であり、彼女はヴィデーハの娘である、それなのに彼女は地上に眠る、運命は誰に敵対しないのか？シーターとラグの英雄は森林にふさわしいのか？人々は真実を語る、業と運命が至上であると。
ドーハー 91
कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।91।।
kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||91||
ケーカヤ王の娘は、愚かな心で、残酷で曲がった狡猾さを働かせ、それによってラーグ族の喜びであるラーマとジャーナキーに、喜びの時に悲しみを与えた。
チャウパーイー 92.1-4
भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।
भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।
बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।
काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।
जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।
जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।
धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।
देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।
bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||
bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||
bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||
kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||
joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||
janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||
dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||
dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||
彼女は太陽の一族という木の斧となった。その邪なる心は世界全体を悲嘎に陥れた。ニシャダはラーマとシーターが地に横たわるのを見て、深い悲しみに襲われた。ラクシュマナは甘く柔らかな言葉で語った。それは智慧、離欲、信心の味に満ちていた。誰も他者に楽しみや苦しみを与える者ではない。兄弟よ、すべての者は自らの行いの果報を受ける。合と離、享楽、善と悪、友、敵、見知らぬ者：これらはすべて迷妄の罠である。生と死、そして世界のあらゆる絡み合い、富と苦、業と時間；大地、住居、富、都市と家族、天と地獄、そして世界のあらゆる営み；見られ、聞かれ、心に思惟されるすべてのもの：迷妄がその根であり、その中に至高の真理はない。
ドーハー 92
सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।92।।
sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||92||
夢の中で王は物乞いとなり、貧者は天界の主となる。しかし目覚めれば得もなく損もない。このように、世の幻を心の中で考えよ。
チャウパーイー 93.1-4
अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।
मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।
एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।
जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।
होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।
सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।
राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।
सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।
asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||
moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||
ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||
jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||
hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||
sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||
rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||
sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||
このように考えて、怒ってはならない。無駄に誰かを責めてはならない。迷いという夜に、すべての者は眠り、様々な夢を見る。この世界で、ヨーギだけが目覚めている。至高の真理を求める者は世俗の幻から離れている。魂が感覚的な快楽から離れる時、その時こそ魂は世界で目覚めていると知れ。分別が生じ、迷いが消え去る時、ラグ族の主の足への愛が生まれる。友よ、これこそ至高の善である。心と行いと言葉でラーマの足を愛すること。ラーマは至高の実在であり、至高の善の姿、不可知、未顕現、始まりなく、比類なき方である。すべての不純から離れ、すべての区別を超え、ヴェーダは常に「これにあらず、これにあらず」と説く。
ドーハー 93
भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।93।।
bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||93||
信者たち、大地、バラモン、牛、そして神々のために、慈悲深き主は人間の身をとって聖なる御業を行い、それを聞くことで世の網は断ち切られる。
チャウパーイー 94.1-4
सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।
कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।
सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।
अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।
हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।
नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।
बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।
लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।
sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||
kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||
sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||
anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||
hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||
nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||
banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||
lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||
友よ、これを悟り、迷いを捨て、シーターとラグ一族の英雄の足に帰依せよ。彼がラーマの徳を語るうちに夜が明け、世界に幸福と吉祥をもたらす者たちが目覚めた。ラーマはすべての浄化の儀式を済ませて沐浴し、清らかな智者はバニヤンの樹液を取り寄せた。弟と共に頭に髪を編んで苦行の髪にした。これを見て、スマントラの目に涙が溢れた。彼の心は激しい痛みで焼け、顔は蒼白であった。手を合わせて、極めてへりくだった言葉を述べた。主よ、コーサラの王が私にこう申しました。戦車を駆ってラーマと共に行けと。二人に森を示し、ガンジスで沐浴させ、二人の兄弟を急いで連れ戻せと。ラクシュマナ、ラーマ、シーターを連れ戻し、すべての疑いと躊躇を取り除けと。
ドーハー 94
नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।94।।
nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||94||
王はこう申しました。「おお主よ、あなたがおっしゃること、それを私は行いましょう」。彼は祈りを捧げ、御足元にひれ伏し、子供のように泣きました。
チャウパーイー 95.1-4
तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।
मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।
सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।
रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।
धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।
मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।
संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।
तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।
tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||
maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||
sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||
raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||
dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||
maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||
saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||
tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||
父上、どうか御慈悲を垂れ、アヨーディヤーが守護者なきままとならぬよう、それをなされてください。ラーマは大臣を起こして慰めた：「父上、あなたは正法の道のすべてを探り究められました。」シビ、ダディチ、そしてハリシュチャンドラ王は、正法のために千万の苦難を耐え忍んだ。ランティデーヴァと賢明なバリ王は、正法を守り、数々の災厄に耐えた。真理に等しき正法のほかに正法はなし、アーガマ、ヴェーダ、プラーナがそう説く。私はその正法を容易に得た。もし捨てれば、不名誉が三界に広がるであろう。尊崇を受ける者にとって、不名誉を得ることは百万の死に等しい恐ろしい焼熱である。父上、これ以上何を申し上げましょう。お答えすれば罪を招くのみです。
ドーハー 95
पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।95।।
pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||95||
父上の足を抱きしめ、百万回平伏し、手を合わせて懇願しなさい。父上、どうか私のことで何事についても心配なさらないでくださいと。
チャウパーイー 96.1-4
तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।
सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।
सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।
पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।
सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।
कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।
जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।
नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।
tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||
saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||
suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||
puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||
sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||
kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||
jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||
nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||
あなたはまた父のように私に極めて親愛なる方です、私は手を合わせてあなたに嘆願いたします。いかなる方法においてもこれがあなたのなすべきことです：我が父が我々のことで憂いを被らないように。ラーマと大臣の対話を聞いて、ニシャーダとその一行は皆ひどく動揺した。それからラクシュマナが厳しい言葉を述べたが、主はそれを極めて不適切と見て制止した。ラーマは恥じてラクシュマナに自らの誓いを立てさせた：この伝言を届けに行ってはならない。それからスマントラが王の伝言を伝えた：シーターは森の苦難に耐えられないだろう。いかなる方法でシーターが再びアヨーディヤーに戻れるとしても、ラーグヴの最上よ、それをあなたはなすべきである。さもなくば、私は全く頼るべきものを失い、水なき魚のように生きることはできない。
ドーハー 96
मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।96।।
maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||96||
実家にも義理の家にも、あらゆる安楽がある。彼女の心が満たされる場所と時において、シーターはこの災難が去るまで幸せに過ごせる。
チャウパーイー 97.1-4
बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।
पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।
सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।
सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।
प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।
प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।
पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।
तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।
binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||
pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||
sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||
suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||
prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||
prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||
patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||
tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||
王はその苦悩と愛が言い表せないほどの方法で嘆願しました。父の伝言を聞いて、慈悲の海である主は、シーターに幾百万もの方法で教えを与えました。「もしあなたが戻れば、母、義父、父、師、愛する家族の心配はすべて消えるでしょう。」夫の言葉を聞いて、ヴィデーハの娘は言いました。「私の命の主よ、最も愛する方よ、聞いてください。主は慈悲深く、最高の洞察力をお持ちです。体を捨てた後、影がどうして存在できるでしょうか。太陽が去るとき、光はどこへ行くのでしょうか。月が去るとき、月光はどこへ行くのでしょうか。彼女は夫に愛に満ちた嘆願の言葉を述べ、大臣に優雅な言葉で語りました。「あなたは私の父、義父のような方であり、私の幸福を願う方です。私は返答をいたしますが、それは極めて不適切です。」」
ドーハー 97
आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।97।।
ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||97||
悲しみに圧倒され、私はあなたに面と向かって口答えをしました、愛する父よ、どうかお気を悪くなさらないでください。高貴な王子の蓮の御足なくしては、世にあるすべての縁者は無価値です。
チャウパーイー 98.1-4
पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।
सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।
ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।
ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।
बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।
अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।
कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।
pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||
sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||
sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||
sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||
binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||
agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||
kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||
父の家の栄華と楽しみを見てきた。そこでは王たちの宝石の冠が彼の足元に集まっている。父の家はこのようであり、幸福の宝庫である。しかし愛する方なしには、私の心は喜ばない、偶然にすらも。義父は皇帝、コーサラの王であり、その栄光は十四の世界に現れている。前に出て彼に会うと、神々の主インドラは彼を迎え、自分の玉座の半分を座席として与える。義父はこのようであり、アヨーディヤーは私の住処である。私の家族は私に愛しく、義母は私の実母と同じである。しかしラーグフの主の蓮の足の塵なくしては、何も私に快く感じられない、夢の中でさえも。道は越え難い、森の地、山、象、獅子、湖、果てしない川がある。コール人とキーラータ人、鹿と鳥：これらすべては、私の命の主と共にいる時に私に快い。
ドーハー 98
सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।98।।
sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||98||
義母と義父の足元にひれ伏し、私の代わりに嘆願してちょうだい。私のことで少しも心配させないで、私は森で天性のままに幸せですから。
チャウパーイー 99.1-4
प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।
नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।
सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।
नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।
राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।
जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।
मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।
राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।
prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||
nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||
suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||
nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||
rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||
jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||
meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||
rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||
我が命の主と愛する義弟が傍らに、二人とも勇者の筆頭、弓と矢筒を手にして道中、疲れも迷いも心の悲しみもない。私のために心配してはならない、誤ってでも。シータの心安らぐ言葉を聞いて、スマントラは動揺した、まるで宝石を失った蛇のように。目は見えず耳は聞こえない。何も言えなかった、あまりの悲しみに圧倒されて。ラーマは多くの方法で彼を慰めた、しかしその心は冷まることはなかった。伴に行くよう数多の努力をした、ラーグ族の喜びはそれぞれにふさわしい答えを与えた。ラーマの命令は覆せない。運命の道は厳しく、何も彼の力の及ぶところではない。ラーマ、ラクシュマナ、シータの足に頭を垂れ、彼は引き返した、元手を失った商人のように。
ドーハー 99
रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।99।।
ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||99||
御者が戦車を駆り進めると、馬たちは幾度もラーマを振り返りいななき続けた。これを見てニシャーダたちは悲しみに打ちひしがれ、頭を叩いて後悔した。
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।
सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
