Ayodhya KandaPrakarana 1020 Verses

Prakarana 10

त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।

अयोध्या-काण्डस्य रस-आधारः करुण-शान्तयोः अद्वैत-संयोगः: करुणः, यतः ‘धर्म’विजयोऽपि हृदयं विदारयन् आगच्छति; शान्तः, यतः सा एव पीडा विवेकत्वेन मुक्तेः पन्थानं उद्घाटयति। अस्मिन् अंशे रात्रि-प्रसङ्गः (सीता-रामयोः शयनम्, लक्ष्मणस्य प्रहरी-भावः, निषादस्य प्रेम-विषादः) ‘मोह-निशा’ इति रूपकं भवति। लक्ष्मणस्य उपदेशः कर्म-फलम्, स्वप्न-जागरण-विवेकम्, विषय-विरागम्, राम-पद-नेहं च प्रति नयति—अत्र तुलसीदासस्य सिद्धान्त-गोंदः (निर्गुण-परमार्थः सगुण-लीला च) स्पष्टः: रामः ब्रह्म-रूपः, तथापि करुणया मनुज-तनुं धृत्वा चरितं करोति। सुमन्त्रस्य राजाज्ञा, रामस्य धर्मनिष्ठा, सीतायाः सहधर्मिणी-प्रतिज्ञा—एते त्रयः मिलित्वा ‘त्याग’ं ‘भक्ति-सोपान’ं कुर्वन्ति। अस्य खण्डस्य स्थान-तत्त्वं यत् भक्ति इदानीं केवलं भावः न, किन्तु निर्णय-रूपा साधना भवति।

In this prakarana

People

  • श्रीरामŚrī Rāma

    धर्मनिष्ठ नायक; रात्रि में शयन/विश्राम के माध्यम से ‘लीला’ और ‘ब्रह्म-रूप’ का संकेत, तथा वन-गमन के निर्णय का केन्द्र

  • लक्ष्मणLakṣmaṇa

    प्रहरी/सेवक-भक्त; जागरण, सुरक्षा, और उपदेश के द्वारा ‘मोह-निद्रा’ तोड़ने वाला विवेक-स्वर

  • सुमंत्रSumantra

    सचिव/सारथी; राजाज्ञा-पालन और व्यवस्था-धर्म का प्रतिनिधि, यात्रा-प्रसंग का संयोजक

  • सीताSītā

    सहधर्मिणी; त्याग में सहभाग, पतिव्रता-धर्म और भक्ति का मूर्त रूप (सहगमन-प्रतिज्ञा का भाव)

  • निषाद (गुह)Niṣāda (Guha)

    प्रेम-विषाद से भरा लोक-भक्त; सामाजिक सीमाओं के पार निष्काम स्नेह और सेवा का प्रतीक

  • राजा (दशरथ)Daśaratha

    पितृवचन/राजाज्ञा का स्रोत (स्मरण-रूप में); जिसके वचन-बंधन से त्याग का नैतिक दबाव बनता है

  • दशरथ (भूपति/कोसलनाथदशरथ (भूपति / कोसलनाथ
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    मानस-परम्परा के भीतर कथावाचक-धारा के रूप में; इस खण्ड-प्रसंग का ‘दृष्टा-स्वर’

  • गरुड़ListensGaruḍa

    जिज्ञासु श्रोता-स्वर; शंका से विवेक की ओर

What happens

  1. How it unfolds

    लक्ष्मण का प्रहरी-रूप (बाण-सरासन सजाकर वीरासन), निषाद का प्रेम-विषाद, लक्ष्मण का विवेक-उपदेश (स्वप्न-जागरण रूपक), सुमंत्र को राजा का आदेश, राम का धर्म-स्थापन, सीता का वन-गमन हेतु दृढ़ विनय, और अंततः रथ का चलना, निषाद का पछिताना

Verses

चौपाई 90.1-4

उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।

कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।

गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।

आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।

सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।

तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।

भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।

मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।

uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||

kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||

gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||

āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||

sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||

tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||

bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||

manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||

प्रभुः सुप्तः इति ज्ञात्वा लक्ष्मणः उत्थितः, मृदूनि वचनानि उक्त्वा सचिवं सुप्तुं प्रैषयत्। किञ्चिद् दूरे बाणधनुषी सज्यकृत्य वीरासने उपविश्य जागर्तुं प्रारभत। गुहः विश्वसनीयान् प्रहरिणः आहूय अतिप्रीत्या स्थाने स्थाने तान् स्थापयत्। सः स्वयम् लक्ष्मणस्य समीपे गत्वा उपविशत्, कटिदेशे बाणकोशं धनुषि च बाणं आरोप्य। प्रभुम् सुप्तम् आलोक्य निषादः प्रेमवशं गतः, हृदि च विषादः सम्पूर्णः अभवत्। तस्य शरीरं पुलकितम् अभवत्, नेत्राभ्यां जलं प्रवहत्, सः लक्ष्मणं प्रति प्रेमसहितं वचनम् अवदत्। भूपतेः भवनं स्वभावतः सुन्दरम् अस्ति; सुरपतेः इन्द्रस्य सदनम् अपि तत् न प्राप्नोति। मणिभिः रचितानि चारुणि चौबाराणि इव प्रतीयन्ते यथा रतिपतिः स्वहस्ताभ्यां तानि सम्स्कृतवान्।

दोहा 90

सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।⁠90।।

suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||⁠90||

तत् शुद्धम् अतिसुसज्जितम् सर्वसुखैः परिपूर्णम्, सुगन्धिभिः पुष्पैः सुगन्धैः च सुवासितम्; तत्र सुन्दराणि शय्यानि मणिदीपाः च सन्ति, सर्वविधैः सकलसुखोपकरणैः सहितम्।

चौपाई 91.1-4

बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।

तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।

ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।

मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।

जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।

पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।

रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।

सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।

bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||

tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||

te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||

mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||

jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||

pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||

rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||

siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||

तत्र नानाविधानि वस्त्राण्युपधानानि खट्वाश्च आसन्, मृदूनि निर्मलानि रमणीयानि च, क्षीरफेनसदृशानि श्वेतानि। तस्मिन् शय्ये सीता रामश्च रात्रौ शेते स्तः, स्वसौन्दर्येण रतेः कामदेवस्य च मदं हरतः स्म। तौ एव सीता रामश्च इदानीं तृणशय्यायां शेते, श्रान्तौ, आच्छादनरहितौ, यौ द्रष्टुं न शक्यौ। माता पिता च बान्धवाः नगरवासिनश्च, सुशीलाः सखायः दासाः दास्यश्च, ये तस्य रक्षणं स्वप्राणवत् कुर्वन्ति स्म, स एव श्रीरामः इदानीं भूमौ शेते। पिता जनकः, यस्य प्रभावः सम्पूर्णे जगति प्रसिद्धः; श्वशुरः रघुराजः, देवेश्वरस्य सखा। रामचन्द्रः पतिः तस्याः, सा च वैदेही; तथापि सा भूमौ शेते; विधिः कस्य प्रति विपक्षी न भवति? किं सीता रघुवीरश्च वनाय योग्यौ? लोकाः सत्यं वदन्ति यत् कर्मैव प्रधानमिति।

दोहा 91

कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।⁠91।।

kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||⁠91||

कैकेयराजपुत्री मन्दमतिः कठिनं कुटिलपनं च अकरोत्, येन रघुनन्दनं जानकीं च सुखावसरे दुःखम् अददात्।

चौपाई 92.1-4

भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।

भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।

बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।

काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।

जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।

जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।

धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।

देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।

bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||

bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||

bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||

kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||

joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||

janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||

dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||

dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||

सा सूर्यवंशवृक्षस्य कुठारी अभवत्; तस्याः दुष्टमतिः सकलं जगत् दुःखितम् अकरोत्। निषादे भारी विषादः सम्भूतः यदा सः रामं सीतां च भूमौ शयानौ अपश्यत्। लक्ष्मणः मधुरया मृदुना वाचा अवदत्, या ज्ञानवैराग्यभक्तिरसैः परिपूर्णा आसीत्। कोऽपि न अन्यस्मै सुखदुःखयोः दाता। हे भ्रातन्, सर्वे स्वकृतकर्मणां फलम् अनुभवन्ति। योगः वियोगः भोगाः शुभाशुभे, मित्रशत्रुमध्यमाः: इति एते सर्वे मोहपाशाः सन्ति। जन्म मरण च, यावत् जगतः जालम् अस्ति, सम्पत्तिविपत्ती, कर्म कालः च; धरा धाम धन पुर परिवारः, स्वर्ग नरक च, यावत् लोकव्यवहारः अस्ति; यत् किञ्चित् दृश्यते श्रूयते मनसि कल्प्यते वा: तस्य सर्वस्य मूलम् मोहः अस्ति, परमार्थः न अस्ति।

दोहा 92

सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।⁠92।।

sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||⁠92||

स्वप्ने राजा भिक्षुकः भवति, दरिद्रः च स्वर्गाधिपतिः भवति; जाग्रतः चेत् न लाभः न हानिः च भवति। एवम् एव जगतः प्रपञ्चम् हृदये विचारय।

चौपाई 93.1-4

अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।

मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।

एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।

जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।

होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।

सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।

राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।

सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।

asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||

moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||

ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||

jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||

hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||

sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||

rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||

sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||

एवं विचार्य क्रोधं मा कुरु, कस्मैचित् व्यर्थं दोषं मा देहि। सर्वे मोहरात्रौ निद्रिताः सन्ति बहुविधान् स्वप्नान् पश्यन्ति। अस्यां जगरात्रौ केवलं योगिनः जागर्ति, परमार्थान्वेषिणः प्रपञ्चवियुक्ताश्च। जीवः तदैव जगति जागृतः ज्ञेयः, यदा यदा विषयविलासेभ्यो वैराग्यं भवति। तदा विवेको जायते, मोहभ्रमः पलायते, ततः रघुनाथचरणयोः अनुरागः सम्भवति। हे सखे, अयमेव परमपरमार्थः - मनसा कर्मणा वाचा च रामपदयोः प्रेम। रामः ब्रह्म, परमार्थस्वरूपः, अव्यक्तः, अलक्ष्यः, अनादिः, अनूपः। सः सर्वविकाररहितः, भेदरहितः; वेदाः तं निरूपयन्ति, सदा 'नेति नेति' इति ब्रुवन्तः।

दोहा 93

भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।⁠93।।

bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||⁠93||

भक्तानां भूमेः ब्राह्मणानां गोनां देवतानां च हिताय कृपालुः भगवान् मनुष्यशरीरं धृत्वा चरितानि करोति, तानि च श्रुत्वा जगतः जालं नश्यति।

चौपाई 94.1-4

सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।

कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।

सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।

अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।

हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।

नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।

बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।

लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।

sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||

kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||

sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||

anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||

hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||

nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||

banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||

lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||

हे सखे, एवं मत्वा मोहं परित्यज्य सीतायाः रघुवीरस्य च चरणयोः अनुरक्तो भव। रामस्य गुणान् कथयतः प्रभातम् अभवत्, जगतः कल्याणसुखदाः च जागृताः। रामः सर्वाणि शौचकर्माणि कृत्वा स्नानम् अकरोत्, ततः शुचिः प्राज्ञः वटक्षीरम् आनापयत्। अनुजेन सह शिरसि जटाः निर्माय। इदं दृष्ट्वा सुमन्त्रस्य नयनयोः जलम् आच्छादितम्। हृदये अतीव दहनम् आसीत्, वदनम् च मलीनम् आसीत्; करौ संयम्य अतिदीनवचनानि अवोचत्। "नाथ, कोसलनाथः माम् एवम् अवोचत्: 'रथम् आदाय रामेण सह गच्छ।' 'अरण्यं दर्शयित्वा गङ्गायां स्नापयित्वा च उभौ भ्रातरौ शीघ्रम् आनय।' 'लक्ष्मणम् रामम् सीताञ्च प्रत्यानय, सर्वान् संशयान् सङ्कोचान् च विनिवृत्य।'"

दोहा 94

नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।⁠94।।

nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||⁠94||

राजा एवमुक्तवान्, स्वामिन्; यद् यद् भवान् ब्रूयात्, तत् तत् करोमि, अहम् भवतः बलिः अस्मि। एवं प्रार्थयित्वा सुमन्त्रः राघवस्य पादयोः पपात, बालक इव च रुरोद।

चौपाई 95.1-4

तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।

मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।

सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।

रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।

धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।

मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।

संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।

तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।

tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||

maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||

sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||

raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||

dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||

maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||

saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||

tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||

हे पितः, कृपया तत् कुरु येन अयोध्या अनाथा न भवेत्। रामः मन्त्रिणम् उत्थाप्य प्रबोधयामास: "हे पितः, त्वया धर्मस्य कृत्स्नः पन्थाः अन्विष्टः अवगतः च।" शिबिः, दधीचिः, नृपः हरिश्चन्द्रः च धर्मार्थं कोटिशः क्लेशान् सहितवन्तः। रन्तिदेवः, विद्वान् नृपः बलिः च बहुविधानि संकटानि सहन् धर्मम् आधृतवन्तः। सत्यसमानः अन्यः धर्मः नास्ति; एवं आगमाः, निगमाः, पुराणानि च वर्णयन्ति। अहमेव सः धर्मः सुलभतया प्राप्तवान्; यदि त्यजामि तर्हि त्रिषु लोकेषु अपकीर्तिः प्रसरेत्। सम्मानितस्य अपकीर्तिः प्राप्तिः घोरः दाहः, कोटिमृत्युसमः। हे पितः, भवता सह बहु किं वदामि? उत्तरं दत्वा पुनः पापमेव लप्स्ये।

दोहा 95

पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।⁠95।।

pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||⁠95||

मम पितुः पादौ गृहीत्वा कोटिप्रणामान् कृत्वा करौ संयोज्य प्रार्थनां कुरु - हे तात, मयि कस्यापि विषये चिन्तां मा कुरु।

चौपाई 96.1-4

तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।

सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।

सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।

पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।

सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।

कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।

जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।

नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।

tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||

saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||

suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||

puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||

sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||

kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||

jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||

nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||

त्वं च पितृसमः अतिप्रियः मे; हे तात, करयोः संयोज्य भवत्या विनतिं करोमि। सर्वथा इदं भवतः कर्तव्यम् यत् मम पिता अस्माकं हेतोः शोकं न प्राप्नोतु। रघुनाथस्य सचिवस्य च संवादं श्रुत्वा निषादः स्वसपरिजनः सह व्याकुलः अभवत्। ततः लक्ष्मणः किञ्चित् कटुकवाणीम् अवोचत्, परं प्रभुः तत् अत्यनुचितम् इति ज्ञात्वा निवारितवान्। रामः सकुचित्वा लक्ष्मणात् स्वप्रतिज्ञाम् अकारयत् - गत्वा इदं सन्देशं मा देहि इति। ततः सुमन्त्रः राज्ञः सन्देशम् अवोचत् - सीता वनक्लेशान् सोढुं न शक्ष्यति इति। येन केन प्रकारेण सीता अयोध्यां प्रत्यागच्छेत्, तथा हे रघुवर, भवता कर्तव्यम्। अन्यथा सर्वथा आश्रयरहितः सन् जलरहितः मीन इव न जीविष्यामि।

दोहा 96

मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।⁠96।।

maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||⁠96||

मातृगृहे वा श्वसुरगृहे वा सर्वसुखानि सन्ति, यदा यत्र च मनः प्रसन्नं भवति, तत्र तदा सीता सुखेन तिष्ठेत् यावत् इयं विपत्तिः अतीता न भवति।

चौपाई 97.1-4

बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।

पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।

सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।

सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।

प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।

प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।

पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।

तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।

binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||

pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||

sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||

suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||

prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||

prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||

patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||

tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||

येन प्रकारेण राजा प्रार्थनां कृतवान्, या च तत्र व्याकुलता प्रेम च, सा न कथयितुं शक्यते। पितुः संदेशं श्रुत्वा कृपानिधिः भगवान् सीतायै कोटिभिः उपायैः उपदेशं दत्तवान्। श्वश्रूः श्वसुरः गुरुः प्रियः परिवारः च, यदि त्वं प्रत्यागच्छसि तर्हि सर्वेषां दुःखम् अपनीयते। पत्युः वचनं श्रुत्वा वैदेही अवोचत्, शृणु, प्राणपते, परमप्रिय। प्रभो, त्वं करुणामयः परमविवेकी च। शरीरं त्यक्त्वा छाया कथं स्थातुं शक्यते? भास्करं त्यक्त्वा प्रभा कुत्र गन्तुं शक्नोति? चन्द्रं त्यक्त्वा चन्द्रिका कुत्र गन्तुं शक्नोति? पतये प्रेममयीं विनतीं प्रकट्य ततः सचिवं प्रति मधुराणि वचनानि अवोचत्। त्वं पितुः श्वशुरश्च सदृशः हितकारी; तुभ्यं उत्तरं दातुं मे अत्यनुचितं भवेत्।

दोहा 97

आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।⁠97।।

ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||⁠97||

आर्तिवशात् सम्मुखे प्रत्युक्तवानस्मि, हे तात, मा दोषार्थं मन्यस्व। राजपुत्रस्य चरणपद्मयोः विना यावन्तः बान्धवाः सन्ति, सर्वे निष्फलाः।

चौपाई 98.1-4

पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।

सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।

ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।

आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।

ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।

बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।

अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।

कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।

pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||

sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||

sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||

āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||

sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||

binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||

agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||

kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||

पितुः गृहस्य वैभवं विलासं च अहं दृष्टवती; यत्र राज्ञां मणिमुकुटाः पदपीठे समागच्छन्ति। एतादृशं मे पितुः गृहं सुखनिधानम् अस्ति, परन्तु प्रियविहीने सति मनः न रोचते, न कदाचित् अपि। मम श्वशुरः चक्रवर्ती कोसलराजा अस्ति, यस्य प्रभावः चतुर्दशभुवनेषु प्रकटितः अस्ति। यम् अभिमुखं गत्वा सुरपतिः इन्द्रः गृह्णाति, अर्धसिंहासनं आसनं च ददाति। एतादृशः मम श्वशुरः, अयोध्या च मे निवासः; प्रियः परिवारः, मातृसमा च श्वश्रूः। रघुपतेः पद्मपादरजः विना, मह्यं किमपि स्वप्नेऽपि सुखदं न अभवत्। अगम्यः पन्थाः, वनभूमिः, पर्वताः, गजाः, सिंहाः, सरांसि, अपाराः नद्यः च। कोलाः, किराताः, कुरङ्गाः, विहङ्गाः च: प्राणपतिसहिते सति एते सर्वे मह्यं सुखदाः भवन्ति।

दोहा 98

सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।⁠98।।

sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||⁠98||

श्वश्रूश्वशुरयोः चरणयोः पतित्वा मया हेतुना विनयं कुरु। मां प्रति किञ्चित् चिन्तां मा कुरु, अहं वने स्वभावतः सुखिनी अस्मि।

चौपाई 99.1-4

प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।

नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।

सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।

नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।

राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।

जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।

मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।

राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।

prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||

nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||

suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||

nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||

rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||

jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||

meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||

rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||

प्राणनाथेन प्रियेण देवरेण च सह, वीरश्रेष्ठाभ्यां धनुष्तूणीरे धारयद्भ्याम्, मार्गे न श्रमः, न भ्रमः, न च मनसि दुःखम्। मयि कृते भ्रान्त्या अपि चिन्तां मा कुरु। सीतायाः शीतलां वाणीं श्रुत्वा सुमन्त्रः व्याकुलः अभवत्, यथा भुजगः मणिनाशम्। नेत्राभ्यां न पश्यति, कर्णाभ्यां न शृणोति, अतिव्याकुलतया किञ्चित् न वक्तुं शक्नोति। रामः बहुप्रकारेण तम् प्रबोधयामास, तथापि तस्य हृदयं न शीतलं भवति। सहगमनाय बहून् प्रयत्नान् अकरोत्, रघुनन्दनः च उचितम् उत्तरम् अददात्। रामस्य आज्ञा न अपाकर्तुं शक्या, कठिना कर्मगतिः, न किञ्चित् तस्य वशे। रामलक्ष्मणसीतानां पादयोः शिरसा नत्वा स निवृत्तः, यथा वणिक् मूलधनं हृत्वा।

दोहा 99

रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।⁠99।।

ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||⁠99||

रथं प्रेर्यमाणे रामस्य तनुं पुनः पुनः पश्यन्तः अश्वाः हिहिनादन्ति। एतत् दृष्ट्वा निषादाः शोकवशं गत्वा शिरः ताडयन्तः पश्चात्तापं कुर्वन्ति।

Inside Prakarana 10

Bhakti highlights

(1) ‘जागरण’ की भक्ति: लक्ष्मण का प्रहरी-भाव बताता है कि प्रेम केवल भावुकता नहीं—सतर्क सेवा और धर्म-रक्षा है। (2) वियोग से नेह: रात्रि का सन्नाटा और आगामी वियोग भक्त के भीतर राम-पद-नेह को गाढ़ा करता है; करुणा ही शुद्ध भक्ति का ईंधन बनती है। (3) कर्म-फल/स्वप्न-जागरण का संकेत: संसार-स्वप्न से जागकर राम-आश्रय लेना—विषय-विराग का व्यावहारिक रूप। (4) सगुण-निर्गुण संगति: राम ब्रह्म-रूप होकर भी मनुज-लीला करते हैं—भक्त के लिए यह आश्वासन है कि परम सत्य करुणा बनकर निकट आता है। (5) त्याग का रूपान्तरण: राजसुख-सम्पदा के बीच ‘धर्म’ की पुकार सुनकर लिया गया निर्णय ही साधना है; वन-गमन बाह्य यात्रा नहीं, ‘अन्तर-वन’ में प्रवेश है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का रस-आधार करुण और शान्त का अद्वैत-संयोग है: करुण इसलिए कि ‘धर्म’ की विजय भी हृदय को चीरती हुई आती है, और शान्त इसलिए कि वही पीड़ा विवेक बनकर मुक्ति-पथ खोलती है। प्रस्तुत अंश में रात्रि-प्रसंग (सीय-राम का शयन, लक्ष्मण का प्रहरी-भाव, निषाद का प्रेम-विषाद) ‘मोह-निशा’ का रूपक बन जाता है। लक्ष्मण का उपदेश कर्म-फल, स्वप्न-जागरण, विषय-विराग और राम-पद-नेह की ओर ले जाता है—यहाँ तुलसी का सिद्धान्त-गोंद (निर्गुण-परमार्थ और सगुण-लीला) स्पष्ट है: राम ब्रह्म-रूप हैं, फिर भी करुणा से मनुज-तन धरकर चरित करते हैं। सुमंत्र-राजाज्ञा, राम की धर्मनिष्ठा, और सीता की सहधर्मिणी-प्रतिज्ञा—ये तीनों मिलकर ‘त्याग’ को ‘भक्ति-सोपान’ बनाते हैं। इस खण्ड का स्थान-तत्त्व यह है कि भक्ति अब केवल भाव नहीं, निर्णय-रूप साधना बनती है।

The emotional arc

करुण-शान्त का क्रमिक अद्वैत-संयोग। आरम्भ में ‘मोह-निशा’ का सघन भाव—रात्रि का सन्नाटा, वन-गमन की अनिवार्यता, और भीतर-भीतर उठती वियोग-छाया। फिर लक्ष्मण का ‘प्रहरी-भाव’ करुणा को तेजस्वी कर्तव्य-रस में बदलता है: जागरण, सावधानी, और धर्म-रक्षा का संकल्प। मध्य में उपदेश-स्वर (कर्म-फल, स्वप्न-जागरण, विषय-विराग) करुण को विवेक में रूपान्तरित करता है—हृदय की पीड़ा ‘शान्त’ का द्वार बनती है। अंततः राम-पद-नेह का उदय: त्याग अब केवल दुख नहीं, साधना का सोपान बनता है; रात्रि-प्रसंग ‘अन्तर-वन’ की तैयारी में परिणत होकर स्थिर शान्त-रस पर टिकता है।

The dialogue

  • Ghatउत्तर घाट (भक्ति की परिपक्वता: वैराग्य, विवेक, और शरणागति के द्वारा ‘जागरण’)

Bhakti in this prakarana

दास्य (लक्ष्मण का सेवक-प्रहरी भाव), सख्य (लक्ष्मण द्वारा ‘सखा’ संबोधन और हितोपदेश), तथा शान्त-भक्ति (विषय-विराग, प्रपंच-स्वप्न दृष्टि) का प्रबल संयोग

Nirguna and saguna

लक्ष्मण-वाणी में ‘राम ब्रह्म परमारथ रूपा… नेति नेति’ द्वारा निर्गुण-अद्वैत का संकेत है, पर उसी के साथ ‘कृपालु धरि मनुज तनु करत चरित’ द्वारा सगुण-ईश्वर की लीला-सुलभता स्थापित होती है। फलतः ब्रह्म ‘अविगत अलख’ भी है और ‘राम-पद-नेह’ का विषय भी—तुलसी का समन्वय यह कि निर्गुण सत्य का आस्वाद सगुण-भक्ति के माध्यम से सहज होता है।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: राम-सीता-लक्ष्मण का प्रस्थान-पूर्व रात्रि/तैयारी, सुमंत्र का रथ-कार्य, तथा निषाद-सम्बन्धी प्रसंगों के समतुल्य; अध्यात्मरामायण में भी ‘वैराग्य-विवेक’ का बल

Awadhi idioms

मृदु बानी, कछुक दूर, गुँह बोलाइ (गुप्त/चुपचाप बुलाकर), ठावँ ठाँव, कटि भाथी, मन क्रम बचन, जियँ जोइ (जिया में जान/देख), जागें लाभु न हानि, जतन अनेक, जिमि (जैसे), बिकल, निपट अवलंब बिहीना

Metaphors

  • ‘मोह-निशा’ बनाम ‘जागरण’ (अज्ञान-निद्रा/विवेक-जागृति)
  • स्वप्न-राजा/भिखारी का दृष्टान्त (प्रपंच की अनित्यता)
  • सूर्य-प्रभा/चन्द्र-चाँदनी उपमा (पति-वियोग में असंभवता)
  • भक्ति-भूमि/चरित-श्रवण से ‘जग-जाल’ कटना (बंधन-रूपक)

Meter

90-99; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत; पाठ-परम्परा अनुसार कुछ स्थलों पर सोरठा-पाठ)

Verses in this prakarana

दोहा 90 से दोहा 99 (अयोध्या काण्ड; रात्रि-जागरण से रथ-प्रस्थान तक)

Frequently Asked Questions

परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।

सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।

Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play