Prakarana 9
यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
『アヨーディヤー・カーンダ』の主たる रसは悲（karuṇā）である。しかしこの悲は「絶望」ではなく、離欲（vairāgya）を薫習する慈悲の痛みである。本段では、ラーマが世の人々を諭すこと、師への礼拝、そして都人の切なる愛――この三つが合わさり、「法（dharma）対 執着」の鋭い劇性を形づくる。トゥルシの法の眼において、ラーマの森への旅立ちは政治的事件にとどまらず、修行者の内なる「我の王国」を捨てる灌頂である。都の闇の比喩（カーララートリー、火葬場、亡霊）は、主との離別において世の美が色褪せることを示す。一方で、ガンガーの拝観とニシャーダ族の友（グハ）との交わりは、信愛の社会的・包摂的な姿を確かにする。かくしてこの巻は『マーナス』構成の中の中橋であり、『バール・カーンダ』の「生成の信愛」から進んで、「捨離の信愛」と「帰依（śaraṇāgati）」の階梯となる。そこでは有相のリーラーの内に、無相の真理――捨てること、平等、慈悲――が照り出される。
Verses
チャウパーイー 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
外に出て、ラーマはヴァシシュタの家の門に立った。彼は別離の火に焼かれた人々を見た。優しい言葉を語り、すべての人を慰め、ラグ族の英雄はブラフマンの集団を呼び寄せた。グルに語りかけ、彼らに一年の生活費を与えさせ、尊敬、贈り物、謙遜をもって彼らを喜ばせた。乞い求める者たちに贈り物と尊敬をもって満足させ、純粋な心の友たちに愛をもって喜ばせた。それから侍女と召使いを呼び、グルに委ね、手を合わせて語った。主よ、すべての人の必要と幸福を顧みて、彼らに父母のようであってください。幾度も幾度も両手を合わせ、ラーマはすべての人に優しい言葉を語った。王を幸せに保つ人こそ、あらゆる面で私の真の味方である。
ドーハー 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
私のすべての母上方が、私との別離によって悲しみと苦しみを被られませんように。最も賢明な都の民である皆様、それを実現するためのいかなる手段も講じてください。
チャウパーイー 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
このようにラーマは皆を慰め、喜びをもって師の蓮華の足に頭を垂れた。ガナパティ、ガウリー、シヴァを礼拝し、彼らの祝福を受けて、ラグフの主は出発した。ラーマが去ったとき、都に大きな悲しみが降りかかった。そこに上がる悲痛の叫び声は聞くに耐えなかった。ランカには凶兆があり、アヨーディヤには深い悲しみがあった。神々の世界は歓喜と悲しみの双方に圧倒された。昏倒が過ぎ去ると王は目覚め、スマントラを呼んでこう語り始めた。ラーマは森へ去った、しかし私の命は離れない。何の楽しみのために私の体に留まるのか。これより強い苦痛があろうか、人がこのような悲しみを受けて体と命を捨てるほどの。そして再び勇気を取り戻し、王は言った。友よ、戦車を取って彼らと共に行け。
ドーハー 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
二人の王子は非常に繊細であり、ジャナカの娘もまた繊細です。彼らを戦車に乗せて森を見せ、四日が過ぎたら戻りなさい。
チャウパーイー 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
もし二人の兄弟が堅固であって引き返さないなら、ラグ族の主ラーマは誓いに忠実で決心堅固であるから、両手を合わせて懇願せよ：主よ、ミティラーの王の娘を返しておくれ。シーターが森を見て恐れる時、その機会を捉えて私の忠告を伝えよ。義母と義父がこの伝言を送ったと言え：娘よ、引き返せ；森には多くの苦難がある。時に父の家に、時に義父母の家に、お前の好きな所に住め。このようにあらゆる手段を尽くせ；もし彼女が引き返せば、我が命の支えとなる。そうでなければ、結果は我が死である；運命が我に背いた今、何もできぬ。こう言って、王は地に倒れ気絶し、叫んだ：ラーマ、ラクシュマナ、シーターを連れて来て、私に見せてくれ！
ドーハー 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
許可を得て、彼は頭を下げ、戦車を大いなる速さで走らせた。彼はシーターと二人の兄弟が都の外にいるところへ行った。
チャウパーイー 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
その後スーマントラは王の言葉を伝え、恭しく願い出てラーマを戦車に乗せた。二人の兄弟はシーターと共に戦車に乗り、心の中でアヨーディヤーに頭を垂れて出発した。ラーマが去りアヨーディヤーが守り手を失うのを見て、すべての人々が悲しみに打ちひしがれ、彼に従い始めた。慈悲の海は多くの方法で彼らを慰めた。彼らは愛に負けて引き返し、また彼のあとを追って来た。アヨーディヤーは極めて恐ろしくなり、まるで死の闇夜のようであった。町の男女は恐ろしい獣のようであり、互いに見つめ合っては震えていた。家は火葬場のよう、親族は幽霊のよう、息子や友人はヤマの使いのようであった。庭園の木々や蔓はしおれ、川や湖は見るに耐えないほど恐ろしくなった。
ドーハー 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
数百万の馬と象、飼い慣らされた鹿、町の家畜、チャータカ鳥と孔雀、郭公、チャクラヴァーカ、鸚鵡と九官鳥、鶴、白鳥とチャコル。
チャウパーイー 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
ラーマとの別れの悲しみに皆打ちひしがれて立ち尽くした、まるで絵に描かれてあちこちに置かれた人物のように。都は広く茂った大森林のようであり、すべての男女はその中の無数の鳥や獣のようであった。運命はカイケーイを蛮族の女、狩人となし、彼女は十方すべてに耐え難い猛火を放った。ラーマとの別離の火に耐えられず、人々は皆慌てて逃げ出した。皆は心の中で考えた、ラーマ、ラクシュマナ、シータなしには幸せはないと。ラーマのいる所にこそすべての集いと安らぎがあり、ラグフの英雄なくばアヨーディヤーは何の役にも立たない。このように固く決心して、彼と共に出発した、神々すら得難い楽しみのある家を後にして。ラーマの蓮の御足を愛する者たちを、感覚の快楽がどうして支配できようか。
ドーハー 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
子供たちも老人たちも家を離れ、すべての人々が共に集まった。ラグ族の主は初日にタマサー川の岸辺に宿を取られた。
チャウパーイー 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
ラグパティが人々が愛に打ち勝たれているのを見た時、その慈悲深い心は大いに苦しんだ。ラグナート主は慈悲に満ちており、他者の苦痛に速やかに心を動かされる。愛を込めた柔らかく快い言葉を語り、ラーマは人々を多くの方法で説き諭した。多くの法の教えを与えたが、人々は愛に捉えられ、振り返らなかった。彼らの善良さと愛情は捨てられず、ラグの主は困惑に陥った。悲しみと疲労で人々は眠りにつき、その心も神の幻惑に少し惑わされていた。夜の二更が過ぎた時、ラーマは大臣に愛情を込めて語った。「車を駆って跡を消せ、親愛なる友よ、他の方法では事は成らぬ。」
ドーハー 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
ラーマ、ラクシュマナ、シーターは戦車に乗り込み、シャンブの足元に頭を垂れた。大臣は直ちに戦車を駆り、あちこちに曲がって足跡を隠した。
チャウパーイー 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
夜が明けて人々が皆目覚めると、大騒ぎが起こった：ラーマが去ったのだ。どこにも戦車の跡は見つからず、「ラーマ、ラーマ」と叫びながら、あらゆる方向へ走った。まるで海に船が沈み、大勢の商人たちが混乱に陥ったかのようであった。互いに語り合った：「ラーマは我々の惨めさを知って、我々を見捨てたのだ。」自らを責め、魚を羨み、叫んだ：「ラーグ族の英雄なき命など呪われよ！」「もし運命が愛する者との別れをもたらしたのなら、なぜ我々が求めた死を与えなかったのか？」このように数々の嘆き悲しみながら、焼けるような悲しみに満ちてアヨーディヤーに戻ってきた。その別離の恐ろしい苦しみは語り尽くせない；定められた時の帰還の希望だけが、皆を生かしていた。
ドーハー 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
再びラーマをお見上げするため、男も女も誓願と斎戒を守り始めた。彼らは暗闇の敵である太陽を失ったチャクワ鳥、チャクウィ鳥、そして蓮の花のようであった。
チャウパーイー 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
二人の兄弟はシーターと大臣と共に、シュリンガヴェールプルに到着した。ラーマは降り立ち、神々の河を見て、特別な喜びをもって伏し拝んだ。ラクシュマナ、大臣、そしてシーターが河に礼拝し、ラーマは皆と共に喜んだ。ガンガーはすべての喜びと吉祥の源であり、すべての幸福を与え、すべての苦痛を除く。無数の物語と逸話を語りつつ、ラーマはガンガーの波を見つめていた。大臣、弟、そして愛するシーターに、神々の河の偉大な栄光を語り聞かせた。彼らは沐浴し、道中の疲れは去り、清らかな水を飲んで心は喜びに満ちた。その方を思い念じれば疲労の重荷は消え去る、その方の疲労とは世間的な振る舞いにすぎない。
ドーハー 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
ラーマ、太陽の王朝の旗印、純粋にして存在・意識・歓喜に満ち、喜びの源である。彼は世俗の存在の海を渡る橋でありながら、人間のように振る舞い、人間の道を模倣する。
チャウパーイー 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
ニシャーダのグハがこの知らせを受けたとき、彼は喜びに満たされ、親愛なる一族を集めた。果物と根菜を取り、贈り物として重い籠に詰め、心に限りない喜びを抱いて主に会いに出発した。伏し拝みをし、贈り物をラーマの前に置き、深い愛情をもって主を見つめた。ラーグフの主は自然な愛情に打たれ、グハを近くに座らせ、安否を尋ねた。「主よ、あなたの蓮の御足を拝見し、私は安泰です。私はあなたの僕の中で、幸運の器とされた者と自らを数えます。」「主よ、土地も富も家もすべてあなたのものです。私は卑しい者にすぎず、家族も同様です。」「恩寵を賜り、私たちの町に足を踏み入れ、私をあなたの僕としてください。そうすればすべての人々が私の幸運を羨むでしょう。」ラーマは言った。「賢明な友よ、あなたの言ったことはすべて真実です。しかし、父は私に別の命令を与えました。」
ドーハー 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
十四年間、あなたは森に住み、行者の姿で根菜と果実を食とする。村に住むことはふさわしくないと聞いて、グハは悲しみの重荷を負った。
チャウパーイー 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
村の男女はラーマ、ラクシュマナ、シーターの美しさを見て、愛を込めて語った。教えておくれ、友よ、このような子供たちを森に送ったのはどんな親だろうか。ある者は言った。王は善きことをした。天意が我らの目にこの光景を見る恵みを与えたのだ。その時、ニシャーダの主は心に思いを巡らし、シンシュパーの木を美しい場所と考えた。彼はラグナートを連れてその場所を見せ、ラーマはそれがあらゆる点で美しいと言った。町の人々は敬意を表して家に帰り、ラグヴァラは夕べの祈りを捧げるために向かった。グハは寝床を整えて敷き、柔らかく美しく、クシャ草と柔らかな葉で作った。どの果実と根が清らかで甘く柔らかかを知り、葉の器に何度も満たして手元に置いた。
ドーハー 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
シーター、スマントラ、そして弟と共に根茎、球根、果物を食べてから、ラグ一族の宝石は眠りにつき、弟はその足を揉んだ。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
