Prakarana 10
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।
અયોધ્યા કાંડનો રસ-આધાર કરુણ અને શાંતનો અદ્વૈત સંયોગ છે: કરુણ એટલા માટે કે ‘ધર્મ’ની જીત પણ હૃદયને ચીરીને આવે છે, અને શાંત એટલા માટે કે એ જ પીડા વિવેક બની મુક્તિ-પથ ખોલે છે. પ્રસ્તુત અંશમાં રાત્રિ-પ્રસંગ (સીયા-રામનું શયન, લક્ષ્મણનો પ્રહરી-ભાવ, નિષાદનું પ્રેમ-વિષાદ) ‘મોહ-નિશા’નું રૂપક બની જાય છે. લક્ષ્મણનો ઉપદેશ કર્મ-ફળ, સ્વપ્ન-જાગરણ, વિષય-વિરાગ અને રામ-પદ-નેહ તરફ લઈ જાય છે—અહીં તુલસીનું સિદ્ધાંત-ગુંદ (નિર્ગુણ-પરમાર્થ અને સગુણ-લીલા) સ્પષ્ટ છે: રામ બ્રહ્મ-રૂપ છે, છતાં કરુણાથી મનુજ-તન ધરી ચરિત કરે છે. સુમંત્ર-રાજાજ્ઞા, રામની ધર્મનિષ્ઠા, અને સીતાની સહધર્મિણી-પ્રતિજ્ઞા—આ ત્રણેય મળીને ‘ત્યાગ’ને ‘ભક્તિ-સોપાન’ બનાવે છે. આ ખંડનું સ્થાન-તત્ત્વ એ છે કે ભક્તિ હવે માત્ર ભાવ નથી રહેતી—નિર્ણય-રૂપ સાધના બની જાય છે.
Verses
ચોપાઈ 90.1-4
उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।
कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।
गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।
आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।
सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।
तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।
भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।
मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।
uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||
kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||
gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||
āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||
sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||
tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||
bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||
manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||
પ્રભુને સોતા જાણીને લક્ષ્મણ ઊઠ્યા અને કોમળ વચન બોલીને સચિવને સૂઈ જવા કહ્યું. થોડે દૂર બાણ અને ધનુષ્ય સજાડીને તે વીરાસનમાં બેસીને જાગવા લાગ્યા. ગુહે વિશ્વાસુ પહેરેદારોને બોલાવીને અત્યંત પ્રેમથી તેમને એક-એક સ્થાને મૂક્યા. તે પોતે લક્ષ્મણ પાસે જઈને બેઠા, કમરે બાણયુક્ત ભથ્થી અને ધનુષ્ય પર બાણ ચઢાવીને. પ્રભુને સોતા જોઈને નિષાદ પ્રેમમાં વશ થયો અને તેના હૃદયમાં વિષાદ ભરાઈ ગયો. તેનું શરીર પુલકિત થયું, નેત્રોમાંથી જળ વહેવા લાગ્યું અને તેણે પ્રેમસહિત લક્ષ્મણને વચન કહ્યા. રાજાનું ભવન સ્વભાવે સુંદર છે; સુરપતિ ઇન્દ્રનું સદન પણ તેના જેવું ન પામે. મણિઓથી રચિત તેના સુંદર ચૌબારા એવા લાગે જાણે કામદેવે પોતાના હાથે તે સવાર્યા હોય.
દોહા 90
सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।90।।
suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||90||
તે શુદ્ધ, અતિ સુસજ્જિત અને સર્વ પ્રકારના સુખોથી પરિપૂર્ણ છે, જ્યાં સુગંધિત ફૂલો અને સુગંધોનો સુવાસ વ્યાપ્ત છે; ત્યાં સુંદર પલંગ, મણિયુક્ત દીપ અને સર્વ પ્રકારે સકલ સુખસુવિધા છે.
ચોપાઈ 91.1-4
बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।
तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।
ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।
मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।
जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।
पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।
रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।
सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।
bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||
tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||
te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||
mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||
jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||
pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||
rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||
siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||
ત્યાં નાના પ્રકારનાં વસ્ત્ર, ઓશિકા અને ગાદલાં હતાં, કોમળ, નિર્મળ અને સુંદર, દૂધના ફેન જેવાં સફેદ. તે પથારી પર સીતા અને રામ રાત્રે ઊંઘત, અને પોતાના સૌંદર્યથી રતિ અને કામદેવનો ગર્વ હરી લેત. તે જ સીતા અને રામ હવે ઘાસની પથારી પર ઊંઘે છે, થાકેલા, આવરણવિના, જેને જોવું કઠિન છે. માતા, પિતા, સગાસ્નેહી અને નગરવાસી, સુશીલ મિત્ર, દાસ અને દાસીઓ, જે તેમનું રક્ષણ પોતાના પ્રાણને સમાન કરત, તે જ શ્રી રામ હવે ભૂમિ પર ઊંઘે છે. તેમના પિતા જનક છે, જેનો પ્રભાવ જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે; સસરા રઘુકુળના રાજા દશરથ છે, દેવરાજ ઇન્દ્રના મિત્ર. રામચન્દ્ર તેમના પતિ છે અને તે વૈદેહી છે, છતાં તે ભૂમિ પર ઊંઘે છે; વિધાતા કોના પ્રતિ વિરોધી નથી? શું સીતા અને રઘુવીર વન માટે યોગ્ય છે? લોકો સત્ય કહે છે કે કર્મ જ પ્રધાન છે.
દોહા 91
कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।91।।
kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||91||
કૈકેય રાજાની પુત્રી મંદબુદ્ધિએ કઠોર અને કુટિલ ચાલ ચલાવી, જેથી તેણે રઘુકુળના આનંદ રામ અને જાનકીને સુખના અવસરે દુઃખ આપ્યું.
ચોપાઈ 92.1-4
भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।
भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।
बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।
काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।
जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।
जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।
धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।
देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।
bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||
bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||
bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||
kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||
joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||
janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||
dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||
dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||
તે સૂર્યવંશ રૂપી વૃક્ષની કુહાડી બની; તેના દુષ્ટ મને આખા જગને દુઃખી કરી દીધું. નિષાદને ભારે શોક થયો જ્યારે તેણે રામ અને સીતાને ભૂમિ પર શયન કરતા જોયા. લક્ષ્મણે મધુર અને કોમળ વાણીમાં કહ્યું, જેમાં જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિનો રસ ભરેલો હતો. કોઈ પણ બીજાને સુખ કે દુઃખ આપનાર નથી. હે ભાઈ, બધા પોતાના કરેલા કર્મનું ફળ ભોગવે છે. મિલન અને વિયોગ, ભોગ, સારા અને નરસા, મિત્ર, શત્રુ અને ઉદાસીન: આ બધા ભ્રમના ફાંસા છે. જન્મ અને મૃત્યુ, અને જ્યાં સુધી જગનું જાળું છે, સંપત્તિ અને વિપત્તિ, કર્મ અને કાળ; ધરતી, ઘર, ધન, નગર અને પરિવાર, સ્વર્ગ અને નરક, અને જ્યાં સુધી જગનો વ્યવહાર છે; જે કંઈ જોયું, સાંભળ્યું કે મનમાં કલ્પાય છે: મોહ જ તેનું મૂળ છે, અને તેમાં પરમાર્થ નથી.
દોહા 92
सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।92।।
sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||92||
સ્વપ્નમાં રાજા ભિખારી થાય છે અને કંગાળ સ્વર્ગનો સ્વામી થાય છે; જાગવાથી ન લાભ થાય છે ન હાનિ। એવી રીતે હૃદયમાં જગતના ભ્રમનો વિચાર કરો।
ચોપાઈ 93.1-4
अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।
मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।
एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।
जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।
होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।
सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।
राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।
सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।
asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||
moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||
ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||
jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||
hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||
sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||
rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||
sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||
આવું વિચારીને ક્રોધ ન કરવો અને કોઈને પણ વ્યર્થ દોષ ન આપવો. સૌ મોહની રાતમાં ઊંઘનારા છે અને અનેક પ્રકારનાં સ્વપ્ન જુએ છે. આ જગતની રાતમાં માત્ર યોગી જાગે છે, જે પરમાર્થના શોધક છે અને પ્રપંચથી વિયોગી થયા છે. જીવ ત્યારે જ જગતમાં જાગ્યો સમજાય, જ્યારે-જ્યારે વિષયવિલાસથી વૈરાગ્ય થાય. ત્યારે વિવેક થાય, મોહનો ભ્રમ ભાગી જાય, અને પછી રઘુનાથના ચરણોમાં અનુરાગ થાય. હે સખા, આ જ પરમ પરમાર્થ - મન, કર્મ અને વચનથી રામના ચરણોમાં પ્રેમ. રામ બ્રહ્મ છે, પરમાર્થનું સ્વરૂપ, અવ્યક્ત, અલક્ષ્ય, અનાદિ અને અનૂપ. તે સર્વ વિકારોથી રહિત અને ભેદરહિત છે; વેદ તેમનું નિરૂપણ કરે, સદા 'નેતિ નેતિ' કહતા.
દોહા 93
भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।93।।
bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||93||
ભક્તો, પૃથ્વી, બ્રાહ્મણો, ગાયો અને દેવતાઓના હિત માટે કૃપાળુ ભગવાન મનુષ્ય શરીર ધારણ કરીને ચરિત્ર કરે છે, અને તે સાંભળીને જગતનું જાળું મટી જાય છે.
ચોપાઈ 94.1-4
सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।
कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।
सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।
अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।
हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।
नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।
बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।
लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।
sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||
kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||
sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||
anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||
hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||
nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||
banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||
lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||
હે સખા, એમ સમજીને મોહ ત્યાગ, અને સીતા અને રઘુવીરના ચરણમાં રત રહો. રામના ગુણ કહેતા-કહેતા પ્રભાત થયું, અને જગતના મંગળ અને સુખ આપનારા જાગી ઊઠ્યા. રામે સર્વ શૌચાદિ કરીને સ્નાન કર્યું, પછી શુચિશીલ સુજાણે વડનું ક્ષીર મંગાવ્યું. અનુજ સાથે માથે જટા બનાવી. આ જોઈને સુમંત્રની આંખોમાં જળ છવાયું. હૃદયમાં અત્યંત દાહ હતો અને મુખ મલીન હતું; હાથ જોડીને અતિ દીન વચન બોલ્યા. "નાથ, કોસલનાથે મને એમ કહ્યું: 'રથ લઈને રામની સાથે જા.' 'વન બતાવીને, ગંગામાં સ્નાન કરાવીને, બંને ભાઈઓને શીઘ્ર પાછા લાવ.' 'લક્ષ્મણ, રામ અને સીતાને પાછા લાવ, સર્વ સંશય અને સંકોચ દૂર કરીને.'"
દોહા 94
नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।94।।
nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||94||
રાજાએ આવી રીતે કહ્યું, સ્વામી; પણ તમે જે કહો તે હું કરું, હું તમારો બલિ છું. આવી પ્રાર્થના કરીને સુમંત્ર રામના ચરણોમાં પડી ગયો અને બાળકની જેમ રડવા લાગ્યો.
ચોપાઈ 95.1-4
तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।
मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।
सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।
रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।
धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।
मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।
संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।
तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।
tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||
maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||
sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||
raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||
dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||
maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||
saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||
tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||
હે પિતા, કૃપા કરીને તે જ કરો જેથી અયોધ્યા અનાથ ન થાય. રામે મંત્રીને ઉઠાવીને સાંત્વન આપ્યું: "હે પિતા, તમે ધર્મનો સઘળો માર્ગ શોધીને સમજી લીધો છે." શિબિ, દધીચિ અને રાજા હરિશ્ચંદ્રે ધર્મ માટે કોટિ કષ્ટ સહ્યા. રંતિદેવ અને જ્ઞાની રાજા બલિએ અનેક સંકટ સહીને ધર્મ ધારણ કર્યો. સત્ય સમાન બીજો ધર્મ નથી; એમ આગમ, નિગમ અને પુરાણ કહે છે. મેં તે જ ધર્મ સરળતાથી પામ્યો; જો મેં તેનો ત્યાગ કર્યો તો ત્રણે લોકમાં અપયશ ફેલાય. સન્માનિત માટે અપયશ મેળવવું એ ભયંકર દાહ છે, કોટિ મૃત્યુ સમાન. હે પિતા, તમારી સાથે વધારે શું કહું? ઉત્તર આપીને હું ફરી પાપ જ લઉં.
દોહા 95
पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।95।।
pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||95||
મારા પિતાના ચરણ પકડીને કોટિ વાર પ્રણામ કરીને અને હાથ જોડીને વિનંતી કરવી - હે તાત, મારા વિષે કોઈ પણ વાતની ચિંતા ન કરશો.
ચોપાઈ 96.1-4
तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।
सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।
सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।
पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।
सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।
कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।
जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।
नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।
tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||
saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||
suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||
puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||
sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||
kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||
jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||
nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||
તમે મને પિતા સમાન અત્યંત પ્રિય છો; હે તાત, હું હાથ જોડીને તમને વિનંતી કરું છું. બધી રીતે આ જ તમારું કર્તવ્ય છે કે મારા પિતાને અમારા કારણે શોક ન પહોંચે. રઘુનાથ અને સચિવનો આ સંવાદ સાંભળીને નિષાદ પોતાના સપરિવાર સહિત વ્યાકુળ થયો. પછી લક્ષ્મણે કંઈક કઠોર વચન કહ્યા, પણ પ્રભુએ તે અત્યંત અનુચિત જાણી રોક્યા. રામ સંકોચથી લક્ષ્મણ પાસે પોતાની પ્રતિજ્ઞા કરાવી કે તું આ સંદેશ લઈને ન જઈશ. પછી સુમંત્રે રાજાનો સંદેશ આપ્યો કે સીતા વનના ક્લેશ સહન ન કરી શકશે. જે રીતે સીતા અયોધ્યા પરત આવે, એવું જ હે રઘુવર, તમારે કરવું જોઈએ. અન્યથા સંપૂર્ણ આધારરહિત થઈને હું જીવીશ નહીં, જેમ જળ વિના માછલી.
દોહા 96
मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।96।।
maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||96||
માયકા કે સસરામાં બધા સુખ છે, જ્યારે અને જ્યાં મન સંતુષ્ટ હોય, ત્યાં ત્યારે સીતા સુખથી રહે, જ્યાં સુધી આ વિપત્તિ વીતી ન જાય.
ચોપાઈ 97.1-4
बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।
पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।
सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।
सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।
प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।
प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।
पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।
तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।
binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||
pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||
sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||
suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||
prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||
prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||
patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||
tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||
રાજાએ જે રીતે વિનંતી કરી, તેમાં જે વ્યાકુલતા અને પ્રેમ હતા, તે કહી શકાય નહીં. પિતાનો સંદેશ સાંભળીને કૃપાનિધાન પ્રભુએ સીતાને કોટિ ઉપાયોથી શિખવણી આપી. સાસ, સસર, ગુરુ અને પ્રિય પરિવાર, તું પાછી આવે તો બધાનું દુઃખ દૂર થઈ જાય. પતિના વચન સાંભળીને વૈદેહી બોલી, સાંભળ, પ્રાણપતિ, પરમ પ્રિય. પ્રભુ, તમે કરુણામય અને પરમ વિવેકી છો. શરીર છોડીને છાયા કેવી રીતે રોકાઈ રહે? સૂર્ય છોડીને પ્રભા ક્યાં જાઈ શકે? ચંદ્ર છોડીને ચંદ્રિકા ક્યાં જાઈ શકે? પતિને પ્રેમમય વિનંતી સંભળાવીને તેણે સચિવને સુંદર વચનો કહ્યાં. તમે પિતા અને સસર સમાન હિતકારી છો; હું તમને ઉત્તર આપું, તે ઘણું અનુચિત થાય.
દોહા 97
आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।97।।
ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||97||
આર્તિના વેગમાં સામે બોલી ગયો, હે તાત, તે વાઈટ ન માનજો. રાજપુત્રના ચરણકમળ વગર જેટલા નાતાગોતા છે, તે બધા વ્યર્થ છે.
ચોપાઈ 98.1-4
पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।
सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।
ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।
ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।
बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।
अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।
कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।
pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||
sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||
sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||
sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||
binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||
agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||
kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||
મેં જોયું છે મારા પિતાના ઘરનું વૈભવ અને વિલાસ, જ્યાં રાજાઓના રત્નજડિત મુકુટ તેમના ચરણપીઠ પર ભેગા થાય છે. આવું મારા પિતાનું ઘર સુખોનું ભંડાર છે, પણ પ્રિયતમ વિના મનને ભાવતું નથી, બિલકુલ થોડુંય નહિ. મારા સસરા ચક્રવર્તી કોસલરાજ છે, જેમની પ્રભુતા ચૌદ ભુવનમાં પ્રગટ છે. આગળ જઈને સુરપતિ ઇન્દ્ર તેમને લઈ જાય છે અને પોતાના સિંહાસનનું અર્ધું આસન આપે છે. આવા છે મારા સસરા અને અયોધ્યા મારું નિવાસ છે; પરિવાર પ્રિય છે અને સાસુ માતા સમાન છે. પણ રઘુપતિના ચરણકમળના રજ વિના, મને કંઈ પણ સ્વપ્નમાં પણ સુખદ ન લાગ્યું. અગમ્ય માર્ગ છે, વનભૂમિ, પર્વત, હાથી, સિંહ, સરોવર અને અપાર નદીઓ. કોલ, કિરાત, હરણ અને પક્ષી: પ્રાણપતિની સાથે આ બધા મને સુખદ લાગે છે.
દોહા 98
सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।98।।
sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||98||
સાસ અને સસરાના ચરણોમાં પડીને મારી વતી વિનંતી કરવી. મારા માટે કંઈ ચિંતા ન કરવી, હું વનમાં સ્વભાવે સુખી છું.
ચોપાઈ 99.1-4
प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।
नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।
सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।
नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।
राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।
जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।
मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।
राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।
prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||
nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||
suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||
nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||
rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||
jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||
meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||
rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||
પ્રાણનાથ અને પ્રિય દેવર સાથે, બંને શૂરવીરોના શ્રેષ્ઠ, ધનુષ્ય અને તૂણીર ધારણ કરેલા, માર્ગમાં મને ન થાક છે, ન ભ્રમ છે, ન મનમાં દુઃખ છે. મારા માટે ભૂલથી પણ ચિંતા ન કરો. સીતાના શીતળ વચન સાંભળીને સુમંત્ર વ્યાકુળ થયો, જેમ સર્પ પોતાનો મણિ ગુમાવી બેસે. તેની આંખો જોઈ શકતી નથી, કાન સાંભળી શકતા નથી, અત્યંત વ્યાકુળ થયાને કારણે કંઈ કહી શકતો નથી. રામે તેને ઘણા પ્રકારે સાંત્વના આપી, છતાં તેનું હૃદય શીતળ થતું ન હતું. તેણે સાથે જવા માટે અનેક પ્રયત્ન કર્યા, અને રઘુનંદને દરેકનો યોગ્ય જવાબ આપ્યો. રામની આજ્ઞા મિટાવી શકાતી નથી, કઠિન કર્મની ગતિ, કંઈ પણ તેના વશમાં નથી. રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાના ચરણોમાં મસ્તક નમાવીને તે પાછો ફર્યો, જેમ વણિક મૂળધન ગુમાવીને ફરે.
દોહા 99
रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।99।।
ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||99||
રથ ચલાવતા રામના શરીરને વારંવાર જોઈને ઘોડા હણહણવા લાગ્યા. આ જોઈને નિષાદો શોકમાં ઘેરાઈ ગયા અને માથું પીટીને પસ્તાવા લાગ્યા.
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।
सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
