Prakarana 10
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।
अयोध्या काण्डाचा रस-आधार करुण व शान्त यांचा अद्वैत-संयोग आहे: करुण म्हणून की ‘धर्म’ाचा विजयही हृदय चिरत येतो; आणि शान्त म्हणून की तीच वेदना विवेक बनून मुक्ती-पथ उघडते. प्रस्तुत अंशात रात्रि-प्रसंग (सीय-रामांचे शयन, लक्ष्मणाचा प्रहरी-भाव, निषादाचे प्रेम-विषाद) ‘मोह-निशा’चे रूपक बनतो. लक्ष्मणाचा उपदेश कर्म-फल, स्वप्न-जागरण, विषय-विराग आणि राम-पद-नेह यांकडे नेतो—येथे तुलसीचा सिद्धान्त-गोंद (निर्गुण-परमार्थ व सगुण-लीला) स्पष्ट आहे: राम ब्रह्म-रूप आहेत, तरी करुणेने मनुज-तन धारण करून चरित करतात. सुमंत्राची राजाज्ञा, रामांची धर्मनिष्ठा, आणि सीतेची सहधर्मिणी-प्रतिज्ञा—हे तिघे मिळून ‘त्यागा’ला ‘भक्ति-सोपान’ बनवितात. या खंडाचे स्थान-तत्त्व असे की भक्ती आता केवळ भाव न राहता, निर्णय-रूप साधना बनते.
Verses
चौपाई 90.1-4
उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।
कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।
गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।
आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।
सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।
तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।
भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।
मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।
uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||
kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||
gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||
āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||
sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||
tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||
bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||
manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||
प्रभू झोपले आहे हे जाणून लक्ष्मण उठले आणि कोमल शब्द बोलून सचिवाला झोपण्यास सांगितले. थोड्या दूर बाण आणि धनुष्य सजवून ते वीरासनात बसून जागण्यास लागले. गुहाने विश्वासू पहारेकऱ्यांना बोलावून अतिशय प्रेमाने त्यांना एकेका ठिकाणी उभारले. ते स्वतः लक्ष्मणाजवळ जाऊन बसले, कमरेला बाणयुक्त भांदा आणि धनुष्यावर बाण चढवून। प्रभूला झोपलेले पाहून निषाद प्रेमाने वेधला गेला आणि त्याच्या हृदयात दुःख भरून आले. त्याचे शरीर पुलकित झाले, डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आणि त्याने प्रेमासह लक्ष्मणाशी बोलले. राजाचे भवन स्वभावतःच सुंदर आहे; सुरपती इंद्राचे देवालयही त्याच्यासारखे होणार नाही. मणींनी बांधलेली त्याची सुंदर चौबारे अशी वाटतात की जणू कामदेवाने स्वतःच्या हातांनी ती सजवली आहेत.
दोहा 90
सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।90।।
suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||90||
ते शुद्ध, अतिशय सुसज्जित आणि सर्व प्रकारच्या सुखांनी परिपूर्ण आहे, जेथे सुगंधी फुलांचा आणि सुगंधांचा सुवास व्याप्त आहे; तेथे सुंदर पलंग, मणियुक्त दिवे आणि सर्व प्रकारे सर्व सुखसुविधा आहेत.
चौपाई 91.1-4
बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।
तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।
ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।
मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।
जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।
पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।
रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।
सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।
bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||
tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||
te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||
mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||
jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||
pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||
rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||
siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||
तेथे नानाविध वस्त्रे, उशाच गाद्या होत्या, कोमल, निर्मळ व सुंदर, दुधाच्या फेनासारख्या श्वेत। त्या पलंगावर सीता आणि राम रात्री झोपत, आणि आपल्या सौंदर्याने रती आणि कामदेवाचा गर्व हरण करत। तेच सीता आणि राम आता गवताच्या पलंगावर झोपले आहेत, थकलेले, आच्छादनविरहित, पाहणे कठीण। माता, पिता, बंधू व नगरवासी, सुशील मित्र, दास व दासी, जे त्यांचे रक्षण स्वतःच्या प्राणांप्रमाणे करत, तेच श्री राम आता भूमीवर झोपत आहेत. तिचे पिता जनक आहेत, ज्यांची प्रभुता जगभर प्रसिद्ध आहे; सासरे रघुकुलाचे राजा दशरथ आहेत, देवराज इंद्राचे मित्र. रामचंद्र तिचे पती आहेत व ती वैदेही आहे, तरीही ती भूमीवर झोपते; विधाता कोणाचा विरोधी नाही? सीता आणि रघुवीर वनास योग्य आहेत का? लोक सत्य म्हणतात की कर्मच प्रधान आहे.
दोहा 91
कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।91।।
kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||91||
कैकेय राजाची कन्या मंदबुद्धीने कठोर आणि कपटी धूर्तपणा केला, ज्यामुळे तिने रघुकुलाचे आनंद राम आणि जानकी यांना सुखाच्या वेळी दुःख दिले.
चौपाई 92.1-4
भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।
भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।
बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।
काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।
जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।
जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।
धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।
देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।
bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||
bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||
bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||
kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||
joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||
janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||
dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||
dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||
ती सूर्यवंशाच्या वृक्षाची कुठारी झाली; तिच्या दुष्ट मनाने संपूर्ण जग दुःखी केले. निषादाला भरी शोक झाला जेव्हा त्याने राम आणि सीता यांना भूमीवर शयन करताना पाहिले. लक्ष्मणाने मधुर आणि कोमल वाणीत बोलले, ज्यात ज्ञान, वैराग्य आणि भक्तीचा रस भरला होता. कोणीही दुसऱ्याला सुख किंवा दुःख देणारा नाही. हे भाऊ, सर्वजण स्वतःच्या केलेल्या कर्मांचे फळ भोगतात. मिलन आणि वियोग, भोग, चांगले आणि वाईट, मित्र, शत्रू आणि उदासीन: हे सर्व भ्रमाचे फास आहेत. जन्म आणि मृत्यू, आणि जिथपर्यंत जगाचे जाळे आहे, संपत्ती आणि विपत्ती, कर्म आणि काळ; धरती, घर, धन, नगर आणि परिवार, स्वर्ग आणि नरक, आणि जिथपर्यंत जगाचा व्यवहार आहे; जे काही पाहिले, ऐकले किंवा मनात कल्पिले जाते: मोह हेच त्याचे मूळ आहे, आणि त्यात परमार्थ नाही.
दोहा 92
सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।92।।
sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||92||
स्वप्नात राजा भिकारी होतो, आणि कंगळ स्वर्गाचा स्वामी होतो; जागल्यावर न लाभ होतो न हानी। त्याचप्रमाणे हृदयात जगाच्या भ्रमाचा विचार करा।
चौपाई 93.1-4
अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।
मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।
एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।
जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।
होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।
सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।
राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।
सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।
asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||
moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||
ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||
jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||
hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||
sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||
rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||
sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||
असे विचारून संताप करू नये आणि कोणालाही व्यर्थ दोष देऊ नये। सर्व मोहाच्या रात्रीत झोपणारे आहेत आणि अनेक प्रकारचे स्वप्न पाहतात। या जगाच्या रात्रीत फक्त योगी जागतात, जे परमार्थाचे शोधक आहेत आणि प्रपंचातून वियोगी झाले आहेत. जीव तेव्हाच जगात जागा समजावा, जेव्हा-जेव्हा विषयविलासांतून त्याचा वैराग्य होतो. तेव्हा विवेक होतो, मोहाचा भ्रम पळून जातो, आणि त्यानंतर रघुनाथाच्या चरणांवर अनुराग होतो. हे सखा, हाच परम परमार्थ - मन, कर्म आणि वाणीने रामाच्या चरणांवर प्रेम. राम हे ब्रह्म, परमार्थाचे स्वरूप, अव्यक्त, अलक्ष्य, अनादि आणि अनूप आहेत. ते सर्व विकारांपासून रहित आणि भेदरहित आहेत; वेद त्यांचे निरूपण करतात, नेहमी 'नेति नेति' म्हणत.
दोहा 93
भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।93।।
bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||93||
भक्त, पृथ्वी, ब्राह्मण, गाई आणि देवता यांच्या हितासाठी कृपाळू भगवान मनुष्य शरीर धारण करून चरित्र करतात, आणि ती ऐकून जगाचे जाळे नष्ट होते.
चौपाई 94.1-4
सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।
कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।
सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।
अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।
हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।
नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।
बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।
लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।
sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||
kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||
sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||
anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||
hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||
nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||
banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||
lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||
हे सखा, असे समजून मोह टाक, आणि सीता आणि रघुवीर यांच्या चरणी रत राहा. रामाचे गुण सांगता-सांगता पहाट झाली, आणि जगाचे मंगळ व सुख देणारे जागे झाले. रामाने सर्व शौचादि करून स्नान केले, मग शुचिशील सुजाणाने वडाचे क्षीर मागवले. अनुजासह डोक्यावर जटा बनवल्या. हे पाहून सुमंत्राच्या डोळ्यांत पाणी आले. हृदयात अतिशय जळजळी होती आणि चेहरा मलिन होता; हात जोडून अतिशय दीन शब्द बोलले. "नाथा, कोसलनाथाने मला असे म्हटले: 'रथ घेऊन रामाबरोबर जा.' 'वन दाखवून, गंगेत स्नान घालून, दोन्ही भावांना लवकर परत आणा.' 'लक्ष्मण, राम आणि सीता यांना परत आणा, सर्व संशय व संकोच दूर करून.'"
दोहा 94
नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।94।।
nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||94||
राजाने असे म्हटले, स्वामी; पण तुम्ही जे सांगाल तेच मी करेन, मी तुमचा बली आहे. अशी प्रार्थना करून सुमंत्र रामांच्या चरणांवर कोसळला आणि बाळासारखा रडू लागला.
चौपाई 95.1-4
तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।
मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।
सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।
रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।
धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।
मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।
संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।
तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।
tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||
maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||
sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||
raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||
dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||
maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||
saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||
tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||
हे पिता, कृपा करून तेच करा ज्यायोगे अयोध्या अनाथ होणार नाही। रामाने मंत्र्याला उठवून सांत्वन केले: "हे पिता, तुम्ही धर्माचा संपूर्ण मार्ग शोधून समजला आहे." शिबी, दधीचि आणि राजा हरिश्चंद्र यांनी धर्मासाठी कोटी कष्ट सहन केले. रंतिदेव आणि ज्ञानी राजा बलि यांनी अनेक संकटे सहन करून धर्म धारण केला. सत्यासमान दुसरा धर्म नाही; असे आगम, निगम आणि पुराण सांगतात. मी तोच धर्म सहजपणे प्राप्त केला; जर मी त्याला सोडले तर तीनही लोकांत अपकीर्ती पसरेल. सन्मानितासाठी अपकीर्ती मिळणे एक भयंकर दाह आहे, कोटी मृत्यूंच्या समान. हे पिता, तुमच्याशी आणि काय सांगू? उत्तर देऊन मी पुन्हा पातकच घेईन.
दोहा 95
पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।95।।
pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||95||
माझ्या पित्याचे चरण धरून कोटी वेळा नमस्कार करून आणि हात जोडून विनवणी करा - हे तात, माझ्या बाबतीत कोणत्याही गोष्टीची चिंता करू नका.
चौपाई 96.1-4
तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।
सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।
सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।
पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।
सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।
कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।
जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।
नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।
tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||
saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||
suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||
puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||
sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||
kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||
jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||
nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||
तुम्ही मला पित्यासमान अतिशय प्रिय आहात; हे तात, मी हात जोडून तुमच्याकडे विनंती करतो. सर्व प्रकारे हेच तुमचे कर्तव्य आहे की माझ्या पित्याला आमच्यामुळे दुःख लागू नये. रघुनाथ आणि सचिव यांचा हा संवाद ऐकून निषाद आपल्या सपरिवारासह व्याकुळ झाला. मग लक्ष्मणाने काही कठोर वचने बोलली, पण प्रभूने ती अतिशय अनुचित समजून त्याला रोखले. राम लाजून लक्ष्मणाकडून स्वतःची शपथ घेतली की तू हा संदेश घेऊन जाऊ नकोस. मग सुमंत्राने राजाचा संदेश दिला की सीता वनाचे क्लेश सहन करू शकणार नाहीत. ज्या प्रकारे सीता अयोध्येत परत येईल, तसेच हे रघुवरा, तुम्ही करावे. अन्यथा संपूर्ण आधाररहित होऊन मी जगणार नाही, ज्याप्रमाणे पाण्याविना मासा.
दोहा 96
मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।96।।
maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||96||
माहेरी किंवा सासरी सर्व सुखं आहेत, जेव्हा आणि जिथे मन समाधानी असेल, तिथे तेव्हा सीता सुखाने राहो, जोपर्यंत ही विपत्ती संपत नाही.
चौपाई 97.1-4
बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।
पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।
सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।
सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।
प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।
प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।
पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।
तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।
binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||
pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||
sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||
suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||
prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||
prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||
patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||
tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||
राजाने ज्या प्रकारे विनवणी केली, त्यातील व्याकुलता आणि प्रेम सांगता येत नाही. पित्याचा संदेश ऐकून कृपानिधान प्रभूने सीतेला कोटी उपायांनी शिकवणी दिली. सास, ससुर, गुरु आणि प्रिय परिवार, तू परतलास तर सर्वांचे दुःख दूर होईल. पतीचे वचन ऐकून वैदेही म्हणाली, ऐक, प्राणपती, परम प्रिय. प्रभू, तू करुणामय आणि परम विवेकी आहास. शरीर सोडून छाया कशी थांबू शकते? सूर्य सोडून प्रभा कुठे जाऊ शकते? चंद्र सोडून चंद्रिका कुठे जाऊ शकते? पतीला प्रेममय विनवणी सांगून ती सचिवाला सुंदर वचने बोलू लागली. तू पिता आणि ससुरासमान हितकारी आहास; मी तुला उत्तर देऊ, ते अतिशय अनुचित होईल.
दोहा 97
आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।97।।
ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||97||
आर्तीच्या भरात समोर बोललो, हे तात, ते वाईट घेऊ नका. राजपुत्राच्या चरणकमलांशिवाय जितके नातेगोते आहेत, ते सर्व व्यर्थ आहेत.
चौपाई 98.1-4
पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।
सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।
ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।
ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।
बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।
अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।
कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।
pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||
sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||
sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||
sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||
binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||
agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||
kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||
मी पाहिले आहे माझ्या पित्याच्या घराचे वैभव आणि विलास, जेथे राजांचे रत्नजडित मुकुट त्यांच्या चरणपीठावर जमतात. असे माझ्या पित्याचे घर सुखांचे भांडार आहे, पण प्रियतमाशिवाय मनाला आवडत नाही, अगदी केव्हाही नाही. माझे सासरे चक्रवर्ती कोसलराज आहेत, ज्यांची प्रभा चौदा भुवनांत प्रगट आहे. पुढे जाऊन सुरपती इंद्र त्यांना घेतात आणि आपल्या सिंहासनाचे अर्धे आसन देतात. असे माझे सासरे आहेत आणि अयोध्या माझे निवासस्थान आहे; परिवार प्रिय आहे आणि सासू मातेसमान आहे. पण रघुपतीच्या चरणकमलांच्या रजाशिवाय, मला काहीही स्वप्नातही सुखद वाटले नाही. अगम्य मार्ग आहे, वनभूमी, पर्वत, हत्ती, सिंह, सरोवर आणि अपार नद्या. कोल, किरात, हरीण आणि पक्षी: प्राणपतीच्या संगतीत हे सर्व मला सुखद वाटतात.
दोहा 98
सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।98।।
sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||98||
सास आणि सासऱ्यांच्या चरणी पडून माझ्याकडून विनवणी कर. माझ्यासाठी काही चिंता करू नको, मी वनात स्वभावाने सुखी आहे.
चौपाई 99.1-4
प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।
नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।
सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।
नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।
राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।
जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।
मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।
राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।
prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||
nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||
suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||
nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||
rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||
jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||
meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||
rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||
प्राणनाथ आणि प्रिय दिरासोबत, दोघेही शूरवीरांचे श्रेष्ठ, धनुष्य आणि तूणीर धारण केलेले, मार्गात मला न थकवा आहे, न भ्रम आहे, न मनात दुःख आहे. माझ्यासाठी भूलकाही चिंता करू नका. सीतेचे शीतल वचन ऐकून सुमंत्र व्याकुल झाला, जसा सर्प आपला मणि हरवून बसतो. त्याचे डोळे देखू शकत नाहीत, कान ऐकू शकत नाहीत, अत्यंत व्याकुल झाल्यामुळे काहीच बोलू शकत नाही. रामाने त्याला अनेक प्रकारे सांत्वन दिले, तरीही त्याचे हृदय शीतल होत नव्हते. त्याने सोबत जाण्यासाठी अनेक प्रयत्न केले, आणि रघुनंदनाने प्रत्येकाला योग्य उत्तर दिले. रामाची आज्ञा मिटवता येत नाही, कठिण कर्माची गती, काहीच त्याच्या ताब्यात नाही. राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या चरणांवर डोके ठेवून तो परतला, जसा वणिक मूळधन गमावून परततो.
दोहा 99
रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।99।।
ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||99||
रथ चालवताना रामाचे शरीर पुन्हा पुन्हा पाहून घोडे हिनहिनू लागले. हे पाहून निषाद दुःखाने व्याप्त झाले आणि डोके ठोकून पश्चात्ताप करू लागले.
Inside Prakarana 10
Bhakti highlights
(1) ‘जागरण’ की भक्ति: लक्ष्मण का प्रहरी-भाव बताता है कि प्रेम केवल भावुकता नहीं—सतर्क सेवा और धर्म-रक्षा है। (2) वियोग से नेह: रात्रि का सन्नाटा और आगामी वियोग भक्त के भीतर राम-पद-नेह को गाढ़ा करता है; करुणा ही शुद्ध भक्ति का ईंधन बनती है। (3) कर्म-फल/स्वप्न-जागरण का संकेत: संसार-स्वप्न से जागकर राम-आश्रय लेना—विषय-विराग का व्यावहारिक रूप। (4) सगुण-निर्गुण संगति: राम ब्रह्म-रूप होकर भी मनुज-लीला करते हैं—भक्त के लिए यह आश्वासन है कि परम सत्य करुणा बनकर निकट आता है। (5) त्याग का रूपान्तरण: राजसुख-सम्पदा के बीच ‘धर्म’ की पुकार सुनकर लिया गया निर्णय ही साधना है; वन-गमन बाह्य यात्रा नहीं, ‘अन्तर-वन’ में प्रवेश है।
Compositional abstract
अयोध्या काण्ड का रस-आधार करुण और शान्त का अद्वैत-संयोग है: करुण इसलिए कि ‘धर्म’ की विजय भी हृदय को चीरती हुई आती है, और शान्त इसलिए कि वही पीड़ा विवेक बनकर मुक्ति-पथ खोलती है। प्रस्तुत अंश में रात्रि-प्रसंग (सीय-राम का शयन, लक्ष्मण का प्रहरी-भाव, निषाद का प्रेम-विषाद) ‘मोह-निशा’ का रूपक बन जाता है। लक्ष्मण का उपदेश कर्म-फल, स्वप्न-जागरण, विषय-विराग और राम-पद-नेह की ओर ले जाता है—यहाँ तुलसी का सिद्धान्त-गोंद (निर्गुण-परमार्थ और सगुण-लीला) स्पष्ट है: राम ब्रह्म-रूप हैं, फिर भी करुणा से मनुज-तन धरकर चरित करते हैं। सुमंत्र-राजाज्ञा, राम की धर्मनिष्ठा, और सीता की सहधर्मिणी-प्रतिज्ञा—ये तीनों मिलकर ‘त्याग’ को ‘भक्ति-सोपान’ बनाते हैं। इस खण्ड का स्थान-तत्त्व यह है कि भक्ति अब केवल भाव नहीं, निर्णय-रूप साधना बनती है।
The emotional arc
करुण-शान्त का क्रमिक अद्वैत-संयोग। आरम्भ में ‘मोह-निशा’ का सघन भाव—रात्रि का सन्नाटा, वन-गमन की अनिवार्यता, और भीतर-भीतर उठती वियोग-छाया। फिर लक्ष्मण का ‘प्रहरी-भाव’ करुणा को तेजस्वी कर्तव्य-रस में बदलता है: जागरण, सावधानी, और धर्म-रक्षा का संकल्प। मध्य में उपदेश-स्वर (कर्म-फल, स्वप्न-जागरण, विषय-विराग) करुण को विवेक में रूपान्तरित करता है—हृदय की पीड़ा ‘शान्त’ का द्वार बनती है। अंततः राम-पद-नेह का उदय: त्याग अब केवल दुख नहीं, साधना का सोपान बनता है; रात्रि-प्रसंग ‘अन्तर-वन’ की तैयारी में परिणत होकर स्थिर शान्त-रस पर टिकता है।
The dialogue
- काकभुशुण्डि (मानस-परम्परा के भीतर कथावाचक-धारा के रूप में; इस खण्ड-प्रसंग का ‘दृष्टा-स्वर’)गरुड़ (जिज्ञासु श्रोता-स्वर; शंका से विवेक की ओर) · उत्तर घाट (भक्ति की परिपक्वता: वैराग्य, विवेक, और शरणागति के द्वारा ‘जागरण’)
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।
सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
