Prakarana 10
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ രസാധാരം കരുണയും ശാന്തവും തമ്മിലുള്ള അദ്വൈതസംയോഗമാണ്: ‘ധർമ്മ’വിജയം പോലും ഹൃദയം കീറിക്കൊണ്ടാണ് വരുന്നത് എന്നതിനാൽ കരുണ; അതേ വേദന വിവേകമായി മാറി മോക്ഷപഥം തുറക്കുന്നതിനാൽ ശാന്ത. ഈ അംശത്തിലെ രാത്രിപ്രസംഗം (സീയ-രാമശയനം, ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രഹരിഭാവം, നിഷാദന്റെ പ്രേമവിഷാദം) ‘മോഹനിശ’ എന്ന രൂപകമാകുന്നു. ലക്ഷ്മണോപദേശം കർമഫലം, സ്വപ്ന-ജാഗരണം, വിഷയവിരാഗം, രാമപദനേഹമെന്ന ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു—ഇവിടെ തുളസിയുടെ സിദ്ധാന്തഗോന്ദ് (നിർഗുണപരമാർത്ഥവും സഗുണലീലയും) വ്യക്തമാണ്: രാമൻ ബ്രഹ്മരൂപനാണ്; എന്നിട്ടും കരുണകൊണ്ട് മനുഷ്യദേഹം ധരിച്ചു ചരിതം നടത്തുന്നു. സുമന്ത്രന്റെ രാജാജ്ഞ, രാമന്റെ ധർമ്മനിഷ്ഠ, സീതയുടെ സഹധർമിണീപ്രതിജ്ഞ—ഇവ മൂന്നും ചേർന്ന് ‘ത്യാഗം’യെ ‘ഭക്തിസോപാനം’ ആക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ സ്ഥാനതത്ത്വം ഇതാണ്: ഭക്തി ഇനി വെറും ഭാവമല്ല; നിർണ്ണയരൂപമായ साधനയായി മാറുന്നു.
Verses
ചൗപായി 90.1-4
उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।
कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।
गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।
आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।
सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।
तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।
भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।
मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।
uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||
kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||
gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||
āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||
sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||
tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||
bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||
manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||
പ്രഭു ഉറങ്ങുന്നുവെന്നറിഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണൻ എഴുന്നേറ്റു, മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് മന്ത്രിയോട് ഉറങ്ങാൻ പറഞ്ഞു. അല്പം ദൂരെ അമ്പും വില്ലും ഒരുക്കി, വീരാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് കാവൽ കാക്കാൻ തുടങ്ങി. ഗുഹൻ വിശ്വസ്തരായ കാവൽക്കാരെ വിളിച്ച്, വലിയ സ്നേഹത്തോടെ സ്ഥലങ്ങളിൽ നിർത്തി. അവൻ തന്നെ പോയി ലക്ഷ്മണന് അരികിൽ ഇരുന്നു, അരയിൽ അമ്പുപെട്ടിയും വില്ലിൽ അമ്പും വെച്ച്. പ്രഭു ഉറങ്ങുന്നത് കണ്ട നിഷാദൻ, സ്നേഹത്തിന് വശനായി, ഹൃദയം വിഷാദത്താൽ നിറഞ്ഞു. ശരീരം രോമാഞ്ചിതമായി, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണീരൊഴുകി, സ്നേഹത്തോടെ ലക്ഷ്മണനോട് സംസാരിച്ചു. രാജാവിന്റെ ഭവനം സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരമാണ്; ദേവന്മാരുടെ തലവനായ ഇന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥലം പോലും അതിന് തുല്യമാകാനാകില്ല. മാണിക്യങ്ങൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച സുന്ദരമായ മുകളിലത്തെ മാളികകൾ, മന്മഥൻ തന്റെ കൈകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുപോലെ.
ദോഹ 90
सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।90।।
suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||90||
അത് പവിത്രമാണ്, അത്ഭുതകരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതാണ്, എല്ലാ സുഖങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതാണ്, പുഷ്പങ്ങളുടെയും ഇനിയ സുഗന്ധങ്ങളുടെയും മണം വീശുന്നതാണ്; അവിടെ സുന്ദരമായ കിടക്കകളും രത്നദീപങ്ങളുമുണ്ട്, എല്ലാ വിധത്തിലും എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളുമുണ്ട്.
ചൗപായി 91.1-4
बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।
तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।
ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।
मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।
जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।
पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।
रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।
सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।
bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||
tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||
te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||
mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||
jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||
pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||
rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||
siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||
പലവിധ വസ്ത്രങ്ങൾ, തലയിണകൾ, കിടക്കകൾ, മൃദുവായ, കളങ്കരഹിതമായ, സുന്ദരമായ, പാലിന്റെ പതയെപ്പോലെ വെളുത്തവ. അവിടെ സീതയും രാമനും രാത്രി ഉറങ്ങുമായിരുന്നു, തങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യത്താൽ രതിയുടെയും മന്മഥന്റെയും അഹങ്കാരത്തെ നാണം കെടുത്തുമായിരുന്നു. ആ സീതയും രാമനും ഇപ്പോൾ പുൽപ്പായിയിൽ ഉറങ്ങുന്നു, ക്ഷീണിച്ച്, മൂടുപടയില്ലാതെ, കാണാൻ വേദനാജനകമായി. അമ്മ, അച്ഛൻ, ബന്ധുക്കൾ, നഗരവാസികൾ, സജ്ജന സുഹൃത്തുക്കൾ, ദാസന്മാരും ദാസിമാരും, തങ്ങളുടെ പ്രാണനെപ്പോലെ യാരെ സംരക്ഷിച്ചുവോ, ആ സ്വാമി രാമൻ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ ഉറങ്ങുന്നു. പിതാവ് ജനകൻ, ലോകം അറിഞ്ഞ കീർത്തിയുള്ളവൻ; മാമനാര് ദശരഥൻ, ദേവന്മാരുടെ അധിപൻ ഇന്ദ്രന്റെ സുഹൃത്ത്. രാമചന്ദ്രനാണ് ഭർത്താവ്, അവൾ വൈദേഹി; എങ്കിലും അവൾ ഭൂമിയിൽ ഉറങ്ങുന്നു. വിധി ആർക്ക് വിരോധി അല്ല? സീതയ്ക്കും രഘുവംശ വീരനും കാട് ചേരുമോ? ജനങ്ങൾ പറയുന്ന സത്യം, കർമ്മമാണ് പ്രധാനം എന്ന്.
ദോഹ 91
कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।91।।
kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||91||
കൈകേയ രാജ്യത്തെ രാജാവിന്റെ മകൾ, മന്ദബുദ്ധിയായവൾ, കഠിനമായ വഞ്ചന ചെയ്തു. അതുകൊണ്ട് രഘു കുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ രാമന്, ജാനകിക്ക് സുഖത്തിന്റെ സമയത്ത് ദുഃഖം നൽകി.
ചൗപായി 92.1-4
भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।
भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।
बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।
काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।
जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।
जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।
धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।
देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।
bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||
bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||
bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||
kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||
joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||
janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||
dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||
dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||
അവൾ സൂര്യ വംശം എന്ന വൃക്ഷത്തിന് കോടാരിയായി; അവളുടെ ദുഷ്ടമായ മനസ്സ് ലോകം മുഴുവനെ ദുഃഖത്തിന് ഇരയാക്കി. രാമനും സീതയും നിലത്ത് കിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ നിഷാദന് വലിയ ദുഃഖം ഉണ്ടായി. ലക്ഷ്മണൻ ജ്ഞാന, വൈരാഗ്യ, ഭക്തി രസങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ മധുരമായ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു. ആർക്കും മറ്റൊരാൾ സുഖദുഃഖങ്ങൾ നൽകുന്നവരല്ല. സഹോദരനേ, ഓരോരുത്തരും താൻ ചെയ്ത കർമ്മഫലം അനുഭവിക്കുന്നു. സന്ധാനവും വിയോഗവും, അനുഭവങ്ങൾ, നന്മ തിന്മ, മിത്രം, ശത്രു, അന്യൻ: ഇവയെല്ലാം മോഹത്തിന്റെ കെണികൾ. ജനനവും മരണവും, ലോകത്തിന്റെ എല്ലാ വലകളും, സമ്പത്തും ദുഃഖവും, കർമ്മവും കാലവും; ഭൂമി, ഭവനം, സമ്പത്ത്, നഗരം, കുടുംബം, സ്വർഗ്ഗം, നരകം, ലോകത്തിന്റെ എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളും; കണ്ടതും കേട്ടതും മനസ്സിൽ വിചാരിച്ചതുമായ യാവും: മോഹമാണ് അതിന് മൂലം, അതിൽ ഒന്നും പരമാർത്ഥമല്ല.
ദോഹ 92
सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।92।।
sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||92||
സ്വപ്നത്തിൽ ഒരു രാജാവ് ഭിക്ഷാടകനാകുന്നു, ഒരു ദരിദ്രൻ സ്വർഗ്ഗാധിപതിയാകുന്നു; ഉണർന്നതിനുശേഷം ഒരാൾക്ക് ലാഭമില്ല, മറ്റാൾക്ക് നഷ്ടവുമില്ല. അപ്രകാരം, ലോകത്തിന്റെ മായയെ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിക്കുക.
ചൗപായി 93.1-4
अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।
मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।
एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।
जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।
होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।
सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।
राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।
सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।
asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||
moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||
ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||
jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||
hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||
sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||
rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||
sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||
ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് കോപം കൊള്ളരുത്, ആരുടെമേലും വ്യർത്ഥമായി കുറ്റം ആരോപിക്കരുത്. മോഹമെന്ന രാത്രിയിൽ എല്ലാവരും ഉറങ്ങുന്നവരാണ്, പലതരത്തിലുള്ള സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നു. ഈ ലോകമെന്ന രാത്രിയിൽ യോഗികൾ മാത്രമേ ഉണർന്നിരിക്കുന്നുള്ളൂ, പരമാർത്ഥത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നവർ, പ്രപഞ്ച മായയിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായവർ. ഒരു ജീവൻ ലോകത്ത് ഉണർന്നിരിക്കുന്നതായി അറിയപ്പെടേണ്ടത്, അവൻ ഇന്ദ്രിയ വിഷയ വിലാസങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരക്തനായാൽ മാത്രം. അപ്പോൾ വിവേകം ഉണ്ടായി മോഹത്തിന്റെ ഭ്രമം ഓടിപ്പോകുന്നു, പിന്നെ രഘുനാഥന്റെ പാദങ്ങളിൽ അനുരാഗം ഉണ്ടാകുന്നു. സുഹൃത്തേ, ഇതാണ് പരമ പരമാർത്ഥം: മനസ്സ്, കർമ്മം, വാക്ക് ഇവയാൽ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ സ്നേഹം. രാമൻ ബ്രഹ്മം, പരമാർത്ഥത്തിന്റെ രൂപം, അറിയാത്തവൻ, കാണാത്തവൻ, ആദിയില്ലാത്തവൻ, ഉപമില്ലാത്തവൻ. അവൻ സർവ്വ വികാരങ്ങളിൽ നിന്ന് രഹിതൻ, ഭേദരഹിതൻ; വേദങ്ങൾ അവനെ ഇതല്ല, ഇതല്ല എന്ന് എപ്പോഴും വർണ്ണിക്കുന്നു.
ദോഹ 93
भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।93।।
bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||93||
ഭക്തർ, ഭൂമി, ബ്രാഹ്മണർ, പശുക്കൾ, ദേവന്മാർ എന്നിവരുടെ ഹിതത്തിനായി, കൃപാലുവായ ഭഗവാൻ മനുഷ്യശരീരം സ്വീകരിച്ച് തന്റെ ദിവ്യചരിതങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു; അവ കേൾക്കുമ്പോൾ ലോകത്തിന്റെ വലകൾ നശിക്കുന്നു.
ചൗപായി 94.1-4
सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।
कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।
सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।
अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।
हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।
नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।
बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।
लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।
sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||
kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||
sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||
anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||
hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||
nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||
banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||
lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||
സുഹൃത്തേ, ഇത് മനസ്സിലാക്കി നിന്റെ മോഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, സീതയുടെയും രഘുവംശ വീരന്റെയും പാദങ്ങളിൽ ഭക്തിയോടെ ഇരിക്കുക. അവൻ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, പ്രഭാതം പൊട്ടിക്കിട്ടി, ലോകത്തിന് സുഖവും മംഗളവും നൽകുന്നവർ ഉണർന്നു. രാമൻ എല്ലാ ശുദ്ധികർമ്മങ്ങളും ചെയ്ത് സ്നാനം ചെയ്തു; പിന്നെ പവിത്രനും ജ്ഞാനിയുമായ അവൻ ആൽമരത്തിന്റെ പാല് കൊണ്ടുവരാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. അനുജനോടൊപ്പം തലയിൽ ജട കെട്ടി. ഇത് കണ്ട് സുമന്ത്രന്റെ കണ്ണുകളിൽ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞു. അവന്റെ ഹൃദയം മഹാവേദനയാൽ എരിഞ്ഞു, മുഖം വാടി; കൈകൾ കൂപ്പി അത്യന്തം വിനയമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "സ്വാമി, കോസല രാജ്യത്തിലെ രാജാവ് എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: 'രഥം എടുത്തുകൊണ്ട് രാമനോടൊപ്പം പോവുക.' 'അവർക്ക് കാട് കാണിച്ചുകൊടുത്ത്, ഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്യിച്ച്, രണ്ട് സഹോദരന്മാരെയും വേഗം തിരികെ കൊണ്ടുവരിക.' 'ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത ഇവരെ തിരികെ കൊണ്ടുവരിക, അവരുടെ എല്ലാ സംശയങ്ങളും സങ്കോചങ്ങളും മാറ്റിക്കൊണ്ട്.'"
ദോഹ 94
नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।94।।
nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||94||
"രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു, സ്വാമി; നിങ്ങൾ എന്ത് പറഞ്ഞാലും അത് ചെയ്യാം, നിങ്ങൾക്ക് ഞാൻ ബലിയാടാകുന്നു" എന്ന് അപേക്ഷിച്ച്, സുമന്ത്രൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണ്, കുട്ടിയെപ്പോലെ കരഞ്ഞു.
ചൗപായി 95.1-4
तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।
मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।
सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।
रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।
धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।
मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।
संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।
तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।
tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||
maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||
sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||
raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||
dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||
maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||
saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||
tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||
പിതാവേ, കൃപ കാണിച്ച് അത്തരം കാര്യം ചെയ്യണം, അതിനാൽ അയോധ്യ സംരക്ഷകനില്ലാതാകരുത്. രാമൻ മന്ത്രിയെ ഉണർത്തി ആശ്വസിപ്പിച്ചു: പിതാവേ, ധർമ്മത്തിന്റെ മുഴുവൻ മാർഗ്ഗവും നീ അന്വേഷിച്ച് മനസ്സിലാക്കിയിരിക്കുന്നു. ശിബി, ദധീചി, രാജാവ് ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ എന്നിവർ ധർമ്മത്തിനുവേണ്ടി കോടി കഷ്ടങ്ങൾ സഹിച്ചു. രന്തിദേവനും ജ്ഞാനിയായ രാജാവ് ബലിയും പലവിധ സങ്കടങ്ങൾ സഹിച്ച് ധർമ്മം പാലിച്ചു. ധർമ്മത്തിന് തുല്യമായ സത്യത്തിന് രണ്ടാമതൊന്നില്ല; ആഗമ, നിഗമ, പുരാണങ്ങൾ ഇങ്ങനെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ആ ധർമ്മം ഞാൻ എളുപ്പത്തിൽ നേടിയിരിക്കുന്നു; അത് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും അപകീർത്തി പരക്കും. ബഹുമാനിക്കപ്പെടുന്നവന് അപകീർത്തി ലഭിക്കുന്നത് കോടി മരണങ്ങൾക്ക് തുല്യമായ ഭയാനകമായ ദഹനമാണ്. പിതാവേ, നിങ്ങളോട് ഇനിയെന്ത് പറയാനാണ്? മറുപടി നൽകിയാൽ വീണ്ടും പാപം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
ദോഹ 95
पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।95।।
pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||95||
എന്റെ പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച്, കോടി തവണ തൊഴുത്, കൈകൾ കൂപ്പി അപേക്ഷിക്കണം: എന്റെ കാരണത്താൽ ഒരു കാര്യത്തിലും പിതാവേ, ചിന്തിക്കരുത് എന്ന്.
ചൗപായി 96.1-4
तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।
सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।
सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।
पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।
सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।
कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।
जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।
नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।
tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||
saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||
suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||
puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||
sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||
kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||
jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||
nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||
നിങ്ങൾ എനിക്ക് പിതാവിനെപ്പോലെ വളരെ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; കൈകൾ കൂപ്പി നിങ്ങളോട് ഈ അപേക്ഷ ഞാൻ ഉന്നയിക്കുന്നു. എല്ലാ വിധത്തിലും ഇതാണ് നിങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടത്: നമ്മുടെ കാരണത്താൽ എന്റെ പിതാവ് ദുഃഖം അനുഭവിക്കരുത്. രഘുനാഥനും മന്ത്രിയും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം കേട്ട്, നിഷാദനും അവന്റെ സമുദായവും വ്യാകുലരായി. പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ ചില കഠിന വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; എന്നാൽ പ്രഭു അവ വളരെ അനുചിതമെന്ന് കരുതി അവനെ തടഞ്ഞു. രാമൻ ലജ്ജിച്ച്, ലക്ഷ്മണനെ സ്വന്തം സത്യം ചെയ്യിച്ചു: പോയി ഈ സന്ദേശം അറിയിക്കരുത്. സുമന്ത്രൻ പിന്നെ രാജാവിന്റെ സന്ദേശം നൽകി: സീത കാടിന്റെ കഷ്ടപ്പാടുകൾ സഹിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഏത് വിധത്തിൽ സീത അയോധ്യയിലേക്ക് തിരികെ വരുമോ, അതാണ്, രഘുവംശത്തിലെ ഉത്തമനേ, നീ ചെയ്യേണ്ടത്. അല്ലെങ്കിൽ, പൂർണ്ണമായും ആധാരമില്ലാതെ, വെള്ളമില്ലാത്ത മത്സ്യത്തെപ്പോലെ, ഞാൻ ജീവിക്കില്ല.
ദോഹ 96
मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।96।।
maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||96||
അമ്മാവൻവീട്ടിലോ അത്താവീട്ടിലോ എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളുമുണ്ട്; എവിടെ എപ്പോൾ അവളുടെ മനസ്സ് സന്തോഷിക്കുന്നോ, അവിടെ അപ്പോൾ ഈ ആപത്ത് കഴിയുന്നതുവരെ സീത സുഖമായി താമസിക്കട്ടെ.
ചൗപായി 97.1-4
बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।
पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।
सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।
सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।
प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।
प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।
पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।
तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।
binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||
pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||
sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||
suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||
prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||
prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||
patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||
tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||
രാജാവ് എങ്ങനെ അപേക്ഷ ചെയ്തുവോ, ആ വേദനയും സ്നേഹവും പറയാൻ കഴിയില്ല. പിതാവിന്റെ സന്ദേശം കേട്ട്, കരുണയുടെ ഖനിയായ പ്രഭു, സീതയ്ക്ക് കോടി വിധങ്ങളിൽ ഉപദേശം നൽകി. നീ മടങ്ങിയാൽ, അമ്മായി, അമ്മാവൻ, ഗുരു, പ്രിയപ്പെട്ട കുടുംബത്തിന്റെ കഷ്ടപ്പാടെല്ലാം മാറും. ഭർത്താവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വൈദേഹി പറഞ്ഞു: കേൾക്കണേ, എന്റെ പ്രാണപതി, അത്യന്തം പ്രിയപ്പെട്ടവനേ. എന്റെ പ്രഭോ, നീ കരുണാമയനും പരമ വിവേകിയുമാണ്. ശരീരം വിട്ട നിഴൽ എങ്ങനെ തടഞ്ഞു നിർത്താൻ കഴിയും? സൂര്യനെ വിട്ട് സൂര്യപ്രഭ എവിടെക്ക് പോകാൻ കഴിയും? ചന്ദ്രനെ വിട്ട് ചന്ദ്രിക എവിടെക്ക് പോകാൻ കഴിയും? ഭർത്താവിനോട് സ്നേഹം നിറഞ്ഞ അപേക്ഷ പറഞ്ഞ്, മന്ത്രിയോട് മനോഹരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. നീ എന്റെ പിതാവ്, അമ്മാവൻ പോലെ ഹിതകാരിയാണ്. ഞാൻ നിനക്ക് മറുപടി നൽകുന്നത് വളരെ അനുചിതം.
ദോഹ 97
आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।97।।
ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||97||
ദുഃഖം കൊണ്ട് ആക്രാന്തനായി, നേരെ നിന്ന് സംസാരിച്ചുപോയി; അത് ദോഷമായി കരുതരുത്, പ്രിയ പിതാവേ. ആ രാജകുമാരന്റെ താമരപ്പാദങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ലോകത്തുള്ള എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും നിരർത്ഥകമാണ്.
ചൗപായി 98.1-4
पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।
सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।
ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।
ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।
बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।
अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।
कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।
pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||
sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||
sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||
sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||
binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||
agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||
kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||
എന്റെ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിന്റെ ഐശ്വര്യവും സുഖങ്ങളും ഞാൻ കണ്ടിട്ടുണ്ട്, അവിടെ രാജാക്കന്മാരുടെ മണിമകുടങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദപീഠത്തിനു ചുറ്റും കൂടുന്നു. അങ്ങനെയുള്ളതാണ് എന്റെ പിതാവിന്റെ ഭവനം, സുഖത്തിന്റെ നിധി, എന്നാൽ എന്റെ പ്രിയനില്ലാതെ അത് എന്റെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമുളവാക്കുന്നില്ല, ഒരു സന്ദർഭത്തിലും ഇല്ല. എന്റെ മാമനച്ഛൻ ചക്രവർത്തി, കോസല രാജ്യത്തിന്റെ രാജാവ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കീർത്തി പതിനാല് ലോകങ്ങളിലും പ്രകടമായി പരന്നിരിക്കുന്നു. മുന്നോട്ടു പോയി സന്ധിക്കുമ്പോൾ, ദേവന്മാരുടെ തലവനായ ഇന്ദ്രൻ അദ്ദേഹത്തെ കൂട്ടി, തന്റെ സിംഹാസനത്തിന്റെ പകുതി ആസനമായി കൊടുക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള എന്റെ മാമനച്ഛൻ, അയോദ്ധ്യ എന്റെ വാസസ്ഥലം; എന്റെ കുടുംബം എനിക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടത്, എന്റെ അമ്മായിയമ്മ എന്റെ സ്വന്തം അമ്മയെപ്പോലെയുള്ളവളാണ്. എങ്കിലും രഘുപതിയുടെ പദ്മ പാദങ്ങളുടെ പൊടിയില്ലാതെ, ഒന്നും എനിക്ക് സുഖദായകമായി തോന്നിയിട്ടില്ല, സ്വപ്നത്തിലും ഇല്ല. വഴി ദുർഗമമാണ്, വനഭൂമികളും പർവ്വതങ്ങളും, ആനകളും സിംഹങ്ങളും, തടാകങ്ങളും അപാരമായ നദികളും നിറഞ്ഞത്. കോലരും കിരാതരും, മാനുകളും പക്ഷികളും: ഇവയെല്ലാം എന്റെ പ്രാണപതിയുമൊത്ത് ഇരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് സുഖദായകമാണ്.
ദോഹ 98
सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।98।।
sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||98||
എന്റെ അമ്മായിയമ്മയുടെയും അമ്മാവന്റെയും പാദങ്ങളിൽ വീണ്, എന്റെ ഭാഗത്ത് അവരെ പ്രാർത്ഥിക്കണം. എന്റെ കാരണത്താൽ അവർ ഒട്ടും വിഷമിക്കരുത്, കാരണം ഞാൻ കാട്ടിൽ സ്വഭാവതഃ സന്തോഷത്താൽ ഇരിക്കുന്നു.
ചൗപായി 99.1-4
प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।
नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।
सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।
नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।
राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।
जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।
मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।
राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।
prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||
nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||
suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||
nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||
rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||
jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||
meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||
rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||
എന്റെ പ്രാണനാഥനും പ്രിയപ്പെട്ട ദേവരും എന്റെ കൂടെ ഇരിക്കെ, ഇരുവരും വീരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠർ, വില്ലും അമ്പറയും ധരിച്ചുകൊണ്ട്, വഴിയിൽ എനിക്ക് ക്ഷീണമില്ല, ആശയക്കുഴപ്പമില്ല, എന്റെ മനസ്സിൽ ദുഃഖമില്ല. എന്റെ നിമിത്തം വ്യാകുലപ്പെടരുത്. സീതയുടെ തണുപ്പൻ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സുമന്ത്രൻ വിഷാദിച്ചു, മണി നഷ്ടപ്പെട്ട പാമ്പിനെപ്പോലെ. കണ്ണുകൾ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, ചെവികൾ കേൾക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ഒന്നും പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, അത്യധികം വിഷാദിച്ചു. രാമൻ പലവിധത്തിൽ അവന് ആശ്വാസം പറഞ്ഞു, എങ്കിലും അവന്റെ ഹൃദയം തണുത്തില്ല. അവരോടൊപ്പം പോകാൻ അനേകം ശ്രമങ്ങൾ ചെയ്തു, രഘുനന്ദനൻ ഓരോന്നിനും ഉചിതമായ മറുപടി നൽകി. രാമന്റെ കല്പന മാറ്റിയെഴുതാൻ കഴിയില്ല; വിധിയുടെ ഗതി കഠിനമാണ്, അവന്റെ കൈയിൽ ഒന്നുമില്ല. രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരുടെ പാദങ്ങളിൽ തല വളച്ച്, മൂലധനം നഷ്ടപ്പെട്ട വണികനെപ്പോലെ തിരിഞ്ഞു പോയി.
ദോഹ 99
रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।99।।
ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||99||
തേരോടിച്ച് മുന്നോട്ട് പോയപ്പോൾ, കുതിരകൾ രാമന്റെ ശരീരത്തെ നോക്കി നോക്കി കനൈച്ചു. ഇതു കണ്ട നിഷാദർ ദുഃഖത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട്, തങ്ങളുടെ തലകളെ അടിച്ചുകൊണ്ട് ഖേദിച്ചു.
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।
सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
