Prakarana 10
त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।
అయోధ్యాకాండ రసాధారం కరుణ-శాంతాల అద్వైత సంగమం: ‘ధర్మ’ విజయం కూడా హృదయాన్ని చీల్చుకుంటూ రావడం వల్ల కరుణ; అదే వేదన వివేకంగా మారి ముక్తిమార్గాన్ని తెరవడం వల్ల శాంత. ఈ అంశంలో రాత్రి-ప్రసంగం (సీయారాముల శయనం, లక్ష్మణుని ప్రహరీభావం, నిషాదుని ప్రేమ-విషాదం) ‘మోహ-నిశా’కు రూపకంగా మారుతుంది. లక్ష్మణుని ఉపదేశం కర్మఫలం, స్వప్న-జాగరణం, విషయవిరాగం, రామపదనేహం వైపు నడిపిస్తుంది—ఇక్కడ తులసీ సిద్ధాంత-గొంతు (నిర్గుణ పరమార్థం, సగుణ లీలా) స్పష్టం: రాముడు బ్రహ్మస్వరూపుడే; అయినా కరుణవశాత్ మనుజతనువును ధరించి చరితాన్ని ఆచరిస్తాడు. సుమంత్రుని రాజాజ్ఞ, రాముని ధర్మనిష్ఠ, సీతాదేవి సహధర్మిణీ-ప్రతిజ్ఞ—ఈ మూడూ కలిసి ‘త్యాగం’ను ‘భక్తి-సోపానం’గా చేస్తాయి. ఈ ఖండ స్థానం-తత్త్వం: భక్తి ఇక కేవలం భావం కాదు; నిర్ణయరూప సాధనగా మారుతుంది.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 90.1-4
उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।
कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।
गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।
आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।
सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।
तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।
भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।
मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।
uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||
kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||
gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||
āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||
sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||
tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||
bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||
manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||
ప్రభువు నిద్రిస్తున్నాడని తెలిసి లక్ష్మణుడు లేచాడు, మృదువైన మాటలు చెప్పి మంత్రిని నిద్రపోమన్నాడు. కొంచెం దూరంలో బాణాలను ధనుస్సును సిద్ధం చేసి, వీరాసనంలో కూర్చుని కాపలా కాసి ప్రారంభించాడు. గుహుడు నమ్మకమైన కాపలదారులను పిలిచి, గొప్ప ప్రేమతో చోటు చోటున నిలబెట్టాడు. తానే వెళ్లి లక్ష్మణుడి దగ్గర కూర్చున్నాడు, నడుమున బాణపు సంచి, విల్లున బాణము ఎక్కించి. ప్రభువు నిద్రిస్తున్నట్టు చూసిన నిషాదుడు, ప్రేమ వశమై, హృదయం విషాదంతో నిండిపోయింది. శరీరం గగ్గించింది, కళ్లలో నీరు కారింది, ప్రేమతో లక్ష్మణుడితో మాట్లాడాడు. రాజు యొక్క భవనం సహజంగానే అందంగా ఉంది; దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుని నివాసం కూడా దానికి సమానం కాదు. మణులతో నిర్మించిన అందమైన అంతస్తులు, మన్మథుడు తన చేతులతో అలంకరించినట్లు.
దోహా 90
सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।90।।
suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||90||
అది పరిశుద్ధమైనది, అద్భుతంగా అలంకరించబడినది, ప్రతి సుఖానికి నిండినది, పువ్వులు మరియు ఇంపైన సుగంధాలతో సువాసనభరితమైనది; అందమైన పడకలు మరియు రత్నదీపాలు ఉన్నాయి, ప్రతి విధంగా సర్వ సౌకర్యాలు ఉన్నాయి.
చౌపాయి 91.1-4
बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।
तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।
ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।
मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।
जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।
पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।
रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।
सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।
bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||
tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||
te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||
mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||
jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||
pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||
rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||
siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||
అనేక రకాల వస్త్రాలు, దిండ్లు, మంచాలు, మెత్తనైన, నిర్మలమైన, అందమైన, పాల నురగ వంటి తెల్లనివి. అక్కడ సీతారాములు రాత్రి నిద్రించేవారు, తమ అందంతో రతి మన్మధుల గర్వాన్ని అణగదొక్కేవారు. ఆ సీతారాములే ఇప్పుడు గడ్డి పరుపుపై నిద్రిస్తున్నారు, అలసిపోయి, కప్పు లేకుండా, చూడలేనంత దుఃఖంగా. తల్లి, తండ్రి, బంధువులు, నగర ప్రజలు, సజ్జన మిత్రులు, దాసులు, దాసీలు, తమ ప్రాణాల వలె ఎవరిని కాపాడారో, ఆ ప్రభువు రాముడు ఇప్పుడు నేలపై నిద్రిస్తున్నాడు. తండ్రి జనకుడు, ప్రపంచానికి తెలిసిన కీర్తి గలవాడు; మామ దశరథుడు, దేవతల అధిపతి ఇంద్రుని మిత్రుడు. రామచంద్రుడే భర్త, ఆమె వైదేహి; అయినా ఆమె నేలపై నిద్రిస్తోంది. విధి ఎవరికి శత్రువు కాదు? సీతకు, రఘువంశ వీరునికి అరణ్యం తగుతుందా? ప్రజలు చెప్పే సత్యం, కర్మయే ప్రధానం అని.
దోహా 91
कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।91।।
kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||91||
కైకేయ దేశపు రాజు కూతురు, మందమతి, కఠినమైన కుటిలత్వాన్ని ఆచరించింది. దానివల్ల రఘు కుల ఆనందమైన రామునికి, జానకికి సుఖ సమయంలో దుఃఖాన్ని ఇచ్చింది.
చౌపాయి 92.1-4
भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।
भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।
बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।
काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।
जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।
जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।
धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।
देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।
bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||
bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||
bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||
kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||
joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||
janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||
dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||
dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||
ఆమె సూర్య వంశమనే వృక్షానికి గొడ్డలి అయ్యాను; ఆమె చెడు మనసు సమస్త లోకాన్ని దుఃఖానికి గురిచేసింది. రాముడు సీతను నేలపై పడుకున్నట్టు చూడగానే నిషాదునికి గొప్ప విషాదం కలిగింది. లక్ష్మణుడు జ్ఞాన, వైరాగ్య, భక్తి రసాలతో నిండిన మధురమైన మృదువైన మాటలతో మాట్లాడాడు. ఎవరికీ మరొకరు సుఖదుఃఖాలను ఇచ్చేవారు కాదు. సోదరుడా, ప్రతి ఒక్కరూ తమ చేసిన కర్మల ఫలాన్నే అనుభవిస్తారు. కలయికయు విడిపోవుటయు, అనుభవాలు, మంచి చెడు, మిత్రుడు, శత్రువు, పరాయి: ఇవన్నీ మోహము యొక్క బుట్టలే. పుట్టుకయు మరణము, లోకము యొక్క అన్ని వలలు, సంపదయు కష్టము, కర్మయు కాలము; భూమి, గృహము, సంపద, నగరము, కుటుంబము, స్వర్గము, నరకము, లోకము యొక్క అన్ని వ్యవహారాలు; చూసినది, విన్నది, మనసులో తలచినది యావత్తు: మోహమే దానికి మూలము, దానిలో ఏదీ పరమార్థము కాదు.
దోహా 92
सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।92।।
sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||92||
కలలో ఒక రాజు భిక్షగాడవుతాడు, ఒక పేదవాడు స్వర్గాధిపతి అవుతాడు; మెలకువ వచ్చిన తరువాత ఒకరికి లాభం లేదు, మరొకరికి నష్టం లేదు. అట్లే, ప్రపంచముయొక్క మాయను హృదయములో ఆలోచించుకో.
చౌపాయి 93.1-4
अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।
मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।
एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।
जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।
होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।
सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।
राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।
सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।
asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||
moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||
ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||
jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||
hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||
sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||
rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||
sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||
ఇలా ఆలోచించి కోపం తీసుకోకూడదు, ఎవరిపై వృథాగా నింద వేయకూడదు. మోహమనే రాత్రిలో అందరూ నిద్రపోవారే, అనేక విధాలైన కలలను చూస్తున్నారు. ఈ జగత్తు అనే రాత్రిలో యోగులు మాత్రమే మేల్కొలుపుతారు, పరమార్థాన్ని కోరినవారు, ప్రపంచ మాయ నుండి విడిపోయినవారు. ఒక జీవి జగత్తులో మేల్కొన్నట్లు తెలిసినప్పుడు, అతను ఇంద్రియ విషయ విలాసాల నుండి విరక్తి పొందినప్పుడు మాత్రమే. అప్పుడు వివేకం కలిగి మోహ భ్రమ పారిపోతుంది, తరువాత రఘునాథుని పాదాలపై అనురాగం కలుగుతుంది. స్నేహితా, ఇదే పరమ పరమార్థం: మనసు, కర్మ, వాక్కులతో రాముని పాదాలపై ప్రేమ. రాముడే బ్రహ్మ, పరమార్థ స్వరూపుడు, తెలియనివాడు, కనిపించనివాడు, ఆది లేనివాడు, సాటి లేనివాడు. అతను సకల వికారాల రహితుడు, భేదరహితుడు; వేదాలు అతనిని ఇది కాదు, ఇది కాదు అని ఎల్లప్పుడూ వర్ణిస్తాయి.
దోహా 93
भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।93।।
bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||93||
భక్తులు, భూమి, బ్రాహ్మణులు, ఆవులు, దేవతల మేలు కోరి, కరుణామయుడైన ప్రభువు మానవ శరీరం ధరించి తన దివ్యచరిత్రలను ఆచరిస్తాడు; వాటిని విన్నచో జగత్తు బంధాలు తొలగిపోవును.
చౌపాయి 94.1-4
सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।
कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।
सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।
अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।
हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।
नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।
बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।
लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।
sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||
kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||
sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||
anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||
hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||
nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||
banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||
lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||
స్నేహితమా, దీనిని గ్రహించి నీ మోహాన్ని విడనాడి, సీత మరియు రఘువంశ వీరుని పాదాలలో భక్తిని చెందు. అతడు రాముని గుణాలను చెప్పుతుండగా, పొద్దు గుంజింది, లోకానికి సుఖములను మరియు మంగళములను ఇచ్చేవారు మేల్కొన్నారు. రాముడు అన్ని శుద్ధి కర్మలను చేసి స్నానమాచరించాడు; తరువాత పవిత్రుడైన జ్ఞాని ఆలమరపు పాలను తీసికొనిరమ్మని చేశాడు. తమ్ముడితో కలిసి తలపై జడలు చేసుకున్నాడు. దీనిని చూచి సుమంత్రుని కళ్ళలో కన్నీరు నిండింది. అతని హృదయం గొప్ప వేదనతో భస్మమైంది, ముఖం వాడిపోయింది; చేతులు జోడించి అత్యంత వినయమైన మాటలను పలికాడు. "స్వామీ, కోసల దేశ రాజు నాతో ఇలా అన్నాడు: 'రథమును తీసుకుని రామునితో వెళ్ళు.' 'వారికి అరణ్యమును చూపించి, గంగలో స్నానము చేయించి, ఇద్దరు సోదరులను త్వరగా తిరిగి తీసుకువచ్చు.' 'లక్ష్మణుడు, రాముడు, సీత వారిని తిరిగి తీసుకువచ్చు, వారి అన్ని సందేహాలను మరియు సంకోచాలను దూరము చేసి.'"
దోహా 94
नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।94।।
nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||94||
"రాజు ఇలా చెప్పాడు, స్వామి; మీరు ఏమి చెప్పినా అదే చేస్తాను, మీకు నేను బలిగా అర్పించుకుంటాను" అని వేడుకొని, సుమంత్రుడు రాముని పాదాలపై పడి, బిడ్డలా ఏడ్చాడు.
చౌపాయి 95.1-4
तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।
मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।
सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।
रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।
धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।
मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।
संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।
तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।
tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||
maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||
sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||
raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||
dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||
maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||
saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||
tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||
తండ్రీ, కరుణ చూపించి అలాంటిది చేయండి, దానివల్ల అయోధ్య రక్షకుడు లేకుండా మారదు. రాముడు మంత్రిని లేపి ఓదార్చాడు: తండ్రీ, ధర్మమార్గమంతటినీ మీరు శోధించి తెలుసుకున్నారు. శిబి, దధీచి, రాజు హరిశ్చంద్రుడు ధర్మం కోసం కోట్లాది కష్టాలను భరించారు. రంతిదేవుడు, జ్ఞాని అయిన రాజు బలి అనేక విధాల కష్టాలను భరించి ధర్మాన్ని పాటించారు. ధర్మానికి సమానమైన సత్యానికి రెండవది లేదు; ఆగమ, నిగమ, పురాణాలు ఇలా వర్ణిస్తాయి. ఆ ధర్మాన్ని నేను సులభంగా పొందాను; దానిని విడిచిన మూడు లోకాల్లో అపకీర్తి ప్రచారమవుతుంది. గౌరవించబడినవాడికి అపకీర్తి లభించడం కోటి మరణాలకు సమానమైన భయంకరమైన దహనం. తండ్రీ, మీతో ఇంకేమి చెప్పను? ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చిన మళ్లీ పాపాన్నే పొందుతాను.
దోహా 95
पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।95।।
pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||95||
నా తండ్రి పాదాలను పట్టుకొని, కోటి సార్లు నమస్కరించి, చేతులు జోడించి వేడుకొనుము: నా కారణంగా ఏ విషయములోను తండ్రీ, చింతించకుము అని.
చౌపాయి 96.1-4
तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।
सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।
सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।
पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।
सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।
कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।
जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।
नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।
tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||
saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||
suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||
puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||
sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||
kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||
jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||
nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||
మీరు నాకు తండ్రి వలె అత్యంత ప్రియమైనవారు; చేతులు జోడించి మీకు ఈ వేడికను చెబుతున్నాను. అన్ని విధాలుగా ఇదే మీరు చేయవలసినది: మా కారణంగా నా తండ్రి దుఃఖం పొందకూడదు. రఘునాథునికి, మంత్రికి మధ్య జరిగిన సంభాషణ విని, నిషాదుడు తన సంపూర్ణ పరివార సమేతంగా వ్యాకులపడ్డాడు. తరువాత లక్ష్మణుడు కొన్ని కఠిన మాటలు అన్నాడు; కాని ప్రభువు అవి చాలా అనుచితమైనవని భావించి అతనిని నిలిపాడు. రాముడు సిగ్గుపడి, లక్ష్మణుని తన స్వంత ప్రమాణం చేయించాడు: వెళ్లి ఈ సందేశాన్ని చెప్పకు. సుమంత్రుడు తరువాత రాజు సందేశాన్ని ఇచ్చాడు: సీత అరణ్య కష్టాలను భరించలేకపోతుంది. ఏ విధంగా సీత అయోధ్యకు తిరిగి వస్తుందో, అదే, రఘువంశ శ్రేష్ఠుడా, నీవు చేయవలసినది. లేకపోతే, పూర్తిగా ఆధారం లేకుండా, నీళ్లు లేని చేప వలె, నేను బ్రతకలేను.
దోహా 96
मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।96।।
maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||96||
తల్లిదండ్రుల ఇంట్లో గానీ అత్తగారి ఇంట్లో గానీ సకల సౌకర్యాలు ఉన్నాయి; ఎక్కడ ఎప్పుడు ఆమె మనసు సంతృప్తి చెందిందో, అక్కడ అప్పుడు ఈ ఆపద గడిచే వరకు సీత సుఖంగా ఉండవచ్చు.
చౌపాయి 97.1-4
बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।
पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।
सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।
सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।
प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।
प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।
पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।
तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।
binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||
pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||
sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||
suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||
prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||
prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||
patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||
tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||
రాజు ఎలా వేడుకోవడం చేశాడో, ఆ వేదనను, ప్రేమను చెప్పలేము. తండ్రి సందేశాన్ని విని, కరుణా భండారమైన ప్రభువు, సీతకు కోటి విధాలుగా ఉపదేశం ఇచ్చాడు. నువ్వు తిరిగి వస్తే, అత్త, మామ, గురువు, ప్రియ కుటుంబీకుల బాధ అంతా తీరిపోతుంది. భర్త మాటలు విని, వైదేహి అంది: వినండి, నా ప్రాణపతి, అత్యంత ప్రియమైనవాడా. నా ప్రభూ, నీవు కరుణామయుడు, పరమ వివేకి. శరీరాన్ని విడిచిన నీడను ఎలా ఆపగలరు? సూర్యుడిని విడిచి సూర్యకాంతి ఎక్కడికి పోగలదు? చంద్రుడిని విడిచి చంద్రకాంతి ఎక్కడికి పోగలదు? భర్తకు ప్రేమమయమైన వేడుకోలు చెప్పి, మంత్రితో మనోహరమైన మాటలు అన్నది. నీవు నా తండ్రి, మామ వంటి హితకారివి. నేను నీకు ప్రత్యుత్తరం ఇవ్వడం అత్యంత అనుచితం.
దోహా 97
आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।97।।
ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||97||
దుఃఖంతో ప్రభావితుడై, ఎదుట మాట్లాడితిని; దానిని పనిగా తీసుకోవద్దు, ప్రియ తండ్రీ. ఆ రాజకుమారుని పద్మపాదాలు లేకుండా, లోకంలోని అన్ని సంబంధాలు వ్యర్థమే.
చౌపాయి 98.1-4
पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।
सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।
ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।
आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।
ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।
बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।
अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।
कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।
pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||
sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||
sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||
āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||
sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||
binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||
agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||
kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||
నా తండ్రి ఇంటి వైభవాన్ని సుఖాలను నేను చూశాను, అక్కడ రాజుల మణిమకుటాలు ఆయన పాదపీఠం చుట్టూ చేరుతాయి. అటువంటిది నా తండ్రి ఇల్లు, సుఖాల నిధి, అయినా నా ప్రియుడు లేకుండా అది నా మనసుకు ఇష్టం కలిగించదు, ఒక్క మాత్రమైనా సరే. నా మామగారు చక్రవర్తి, కోసల దేశానికి రాజు, ఆయన కీర్తి పధ్నాలుగు లోకాలలో స్పష్టంగా వ్యాపించి ఉంది. ముందుకు వెళ్ళి కలిసేటప్పుడు, దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుడు ఆయనను తీసుకొని, తన సింహాసనంలో సగభాగాన్ని ఆసనంగా ఇస్తాడు. ఇటువంటి నా మామగారు, అయోధ్య నా నివాసం; నా కుటుంబం నాకు ప్రియమైనది, నా అత్తగారు నా స్వంత తల్లిలా ఉన్నారు. అయినప్పటికీ రఘుపతి పద్మ పాదాల ధూళి లేకుండా, ఏదీ నాకు సుఖదాయకంగా అనిపించలేదు, కలలో కూడా. మార్గం దాటలేనిది, అరణ్య భూములు, పర్వతాలు, ఏనుగులు, సింహాలు, సరస్సులు, అపారమైన నదులతో నిండినది. కోలులు, కిరాతులు, జింకలు, పక్షులు: ఇవన్నీ నా ప్రాణపతితో కలిసి ఉన్నప్పుడు నాకు సుఖదాయకంగా ఉన్నాయి.
దోహా 98
सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।98।।
sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||98||
నా అత్తగారు మరియు మామగారి పాదాలపై పడి, నా తరపున వారిని ప్రార్థించుము. నా కోసం వారు ఏమాత్రము చింతించకూడదు, ఎందుకంటే నేను అడవిలో స్వభావసిద్ధంగా సుఖంగా ఉన్నాను.
చౌపాయి 99.1-4
प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।
नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।
सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।
नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।
राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।
जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।
मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।
राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।
prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||
nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||
suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||
nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||
rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||
jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||
meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||
rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||
నా ప్రాణనాథుడు, ప్రియమైన దేవరుడు నా ప్రక్కన ఉండగా, ఇద్దరూ వీరులలో శ్రేష్ఠులు, విల్లు బాణపు పొయిలు ధరించి, దారిలో నాకు అలసట లేదు, తికమక లేదు, నా మనసులో దుఃఖం లేదు. నా కోసం చింతించకు. సీత యొక్క శీతలమైన మాటలు విని, సుమంత్రుడు కలవరపడెను, మణిని కోల్పోయిన పాము వలె. కళ్ళు చూడలేక, చెవులు వినలేక; ఏమీ చెప్పలేక, అత్యధికంగా కలవరించెను. రాముడు పలు విధాలుగా అతనికి ఓదార్పు చెప్పెను, అయినా అతని హృదయం శీతలం కాలేదు. వారితో పాటు వెళ్ళడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేసెను, రఘునందనుడు ఒక్కొక్కదానికి తగిన సమాధానమిచ్చెను. రాముని ఆజ్ఞ తప్పించలేము; విధి యొక్క గతి కఠినమైనది, అతని చేతిలో ఏదీ లేదు. రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత యొక్క పాదాలకు తల వంచి, మూలధనం పోగొట్టుకున్న వణికుడి వలె తిరిగి వెళ్ళెను.
దోహా 99
रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।99।।
ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||99||
రథాన్ని ముందుకు నడిపిస్తూ వెళ్ళగా, గుర్రాలు రాముని శరీరాన్ని చూస్తూ చూస్తూ గిట్టించాయి. దీన్ని చూసిన నిషాదులు దుఃఖానికి లోనై, తమ తలలను కొట్టుకొని విచారించారు.
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।
सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
