Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ યોગનું તકનીકી તેમજ મોક્ષદાયક ઉપદેશ આપે છે. સાધકે શુદ્ધ સ્થાને, ન બહુ ઊંચા ન બહુ નીચા આસન પર વસ્ત્ર‑અજિન‑કુશ પાથરી સ્થિર બેસવું; ધડ‑મસ્તક‑ગ્રીવા સીધી રાખી નાસાગ્ર‑દૃષ્ટિ સ્થિર કરવી. એડીઓ અને હાથના રક્ષાત્મક/સ્થિરકારી વિન્યાસથી નિશ્ચલતા અને એકાગ્રતા પરમ તત્ત્વચિંતન માટે પૂર્વશરત કહેવાય છે. પ્રાણાયામને પ્રાણનો નિયત વિસ્તાર‑નિગ્રહ કહી રેચક‑પૂરક‑કુંભક ત્રય અને સમયમાપથી કન્યક‑મધ્યમ‑ઉત્તમ ભેદ દર્શાવ્યા છે. ફળ—આરોગ્ય, બળ, સ્વર, કાંતિ, દોષશમન; પરંતુ અપરિપક્વ પ્રાણાયામથી વ્યાધિ વધે તેવી ચેતવણી છે. જપ‑ધ્યાન ‘ગર્ભ’ (અંતર્બીજ‑એકાગ્ર અવસ્થા) માટે આવશ્યક કહી ઇન્દ્રિયજયનો સિદ્ધાંત—ઇન્દ્રિયો સ્વર્ગ‑નરકનું કારણ; દેહ રથ, ઇન્દ્રિયો અશ્વ, મન સારથી, પ્રાણાયામ ચાબુક. અંતે પ્રત્યાહાર વિષયસાગરથી ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવું અને જ્ઞાનવૃક્ષના આશ્રયથી આત્મઉદ્ધારનો ઉપદેશ છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘યમ-નિયમ’ નામનો ત્રણસો એકોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો બહોતેરમો અધ્યાય—‘આસન, પ્રાણાયામ અને પ્રત્યાહાર’—આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા: ‘પદ્માસન વગેરે આસન ધારણ કરીને તેને દૃઢ રીતે બાંધી પરમનું ચિંતન કરવું. શુચિ સ્થાને પોતાના માટે સ્થિર આસન સ્થાપવું.’
Verse 2
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः
આસન ન બહુ ઊંચું હોય ન બહુ નીચું; તેના ઉપર વસ્ત્ર, મૃગચર્મ અને કુશ પાથરેલું હોય. ત્યાં મનને એકાગ્ર કરીને ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયક્રિયાઓને સંયમિત કરવી।
Verse 3
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः
યોગ્ય આસન પર બેસીને આત્મશુદ્ધિ માટે યોગનો અભ્યાસ કરવો; શરીર, શિર અને ગ્રીવાને સમ રાખીને અચલ અને સ્થિર રહેવું।
Verse 4
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः
દૃષ્ટિને નાસિકાગ્ર પર સ્થિર કરીને, પોતાની આસપાસની દિશાઓ તરફ ન જોવું. બંને એડીઓથી વૃષણોની રક્ષા કરવી અને એ જ રીતે જનનેન્દ્રિયની પણ પુનઃ સુરક્ષા કરવી।
Verse 5
उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि
બંને જાંઘો પર બંને અગ્રબાહુ મૂકીને, પ્રયત્નપૂર્વક ભુજાઓને આડાં (ક્રોસ) રાખે; પછી જમણા હાથની પીઠ ડાબા હાથની હથેળી પર મૂકે।
Verse 6
उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं
ધીમે ધીમે ધડ ઊંચું કરીને, મુખને નિયંત્રિત રીતે આગળ સ્થિર રાખે; પોતાના દેહજ પ્રાણવાયુનો વિસ્તાર અને નિયંત્રણ—આ નિયમિત નિરોધને ‘પ્રાણાયામ’ કહે છે।
Verse 7
नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः
આંગળીથી એક નાસાપુટ દબાવી, બીજા દ્વારા સાવધાનીથી વાયુ બહાર કાઢવો; કારણ કે આ રેચન (ઉત્સર્જન) છે, તેથી તેને ‘રેચક’ કહે છે।
Verse 8
वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः
ધમણ (બેલોઝ) જેવી રીતે બાહ્ય વાયુથી દેહને ભરી દે; તેમ જ સંપૂર્ણ ભરાઈને સ્થિર રહે; કારણ કે આ પૂરણ (ભરવું) છે, તેથી તેને ‘પૂરક’ કહે છે।
Verse 9
न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः
જ્યારે ન શ્વાસ બહાર છોડે ન અંદર ખેંચે, અને વાયુ અંદર જ સ્થિત રહે, ત્યારે સંપૂર્ણ ભરેલા કુંભની જેમ અચળ રહે— એ જ ‘કુંભક’ કહેવાય છે।
Verse 10
कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः
‘કન્યક’ છંદમાં એક ઉદ્ઘાત હોય છે અને તે બાર માત્રાનો છે. ‘મધ્યમ’ છંદમાં દ્વિ-ઉદ્ઘાત હોય છે અને તે ચોવીસ માત્રાનો છે.
Verse 11
उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः
‘ઉત્તમ’માં ત્રિ-ઉદ્ઘાત હોય છે; તેનું પ્રમાણ છત્રીસ તાલ-માત્રા છે. ‘સ્વેદ’ અને ‘કંપ’ નામના ભેદોનો તે જનક હોવાથી તેને ‘ઉત્તમોત્તમ’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 12
अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते
જેણે પ્રાણને જીત્યો નથી તેણે ઊંચી ભૂમિ પર ચઢવું ન જોઈએ; નહિતર હિક્કા, શ્વાસકષ્ટ વગેરે થાય. પરંતુ પ્રાણવિજય થતાં કફાદિ દોષો તથા મલ-મૂત્રાદિ વિકારો યથોચિત રીતે નિયંત્રિત થઈ શમન પામે છે.
Verse 13
आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं
ફળ—આરોગ્ય, ઝડપી ગતિ, ઉત્સાહ, સ્વરની સૌષ્ઠવતા, તેમજ બળ અને વર્ણની પ્રસન્નતા; અને સર્વ દોષોનો ક્ષય.
Verse 14
जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं
જપ અને ધ્યાન વિના (સાચો) ‘ગર્ભ’ નથી; પરંતુ તે એમની સાથે જોડાય ત્યારે ‘ગર્ભ’ પૂર્ણ બને છે. ઇન્દ્રિયજય માટે તે પરમ ‘ગર્ભ’ને ધારણ કરવો જોઈએ.
Verse 15
ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्
જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત થઈ તથા પ્રાણાયામના વશથી ઇન્દ્રિયોને જીતે તો મનુષ્ય નિશ્ચયે સર્વને જીતેલો બને છે.
Verse 16
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च
તે સર્વ ખરેખર ઇન્દ્રિયો જ છે; સ્વર્ગ અને નરક—બન્ને—ઇન્દ્રિયોથી જ ઉપજે છે. ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત હોય તો સ્વર્ગ આપે, અને છૂટેલી હોય તો નરક આપે.
Verse 17
शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः
શરીરને રથ કહે છે; તેની ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે. મનને સારથી કહેવામાં આવ્યું છે અને પ્રાણાયામને ચાબુક તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે.
Verse 18
ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्
જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની કિરણોથી બનેલી લગામ વડે નિયંત્રિત મન, પ્રાણાયામની એકાગ્ર સંહિત સાધનાથી ધીમે ધીમે સ્થિરતા પામે છે.
Verse 19
जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः
જે વ્યક્તિ કુશના અગ્ર પર લીધેલું જળનું એક બિંદુ મહિને મહિને પીવે, તેના તે આચરણનું ફળ સો વર્ષથી વધુ કરેલા પ્રાણાયામ સમાન છે.
Verse 20
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते
ઇન્દ્રિયો વિષયાસક્ત થઈ વિષય-સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે ત્યારે, જે સાધક પ્રાણાયામ-રૂપ અંકુશથી તેમને પાછા ખેંચી નિયંત્રિત કરે, તેને પ્રત્યાહાર કહે છે।
Verse 21
उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्
ભોગ-નદીના અતિપ્રચંડ પ્રવાહથી વહેતા વહેતા જેમ કોઈ પાણીમાં ડૂબે, તેમ મનુષ્યે પોતાના દ્વારા પોતાના આત્માને ઉદ્ધરવો જોઈએ; અને જ્ઞાન-વૃક્ષનો આશ્રય લેવો જોઈએ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes precise practice-setup (seat height and layers), posture alignment and gaze-fixation, the definitions of recaka–pūraka–kumbhaka, and measured regulation via mātrā/tāla-based types (kanyaka, madhyama, uttama).
It frames bodily steadiness and breath-regulation as tools for purification and indriya-jaya, integrating japa and dhyāna to stabilize the ‘garbha’ (inner seed-state), thereby enabling pratyāhāra and refuge in knowledge—steps that support Brahma-vidyā and liberation.