Adhyaya 370

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शरीरावयवा नामो न सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथसप्रत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नरकनिरूपणम् अग्निर् उवाच उक्तानि यममार्गाणि वक्ष्ये ऽथ मरणे नृणां ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘શરીરાવયવ’ નામનો ત્રણસો ઓગણસિત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો સિત્તેરમો અધ્યાય ‘નરકનિરૂપણ’ શરૂ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—હવે હું યમમાર્ગો અને મનુષ્યોના મરણકાળે જે થાય તે કહું છું; શરીરની ઊષ્મા ઉગ્ર પવનોથી પ્રેરિત થઈ અંદર પ્રચંડ રીતે પ્રજ્વલિત થાય છે।

Verse 2

शरीरमुपरुध्याथ कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै छिनत्ति प्राणस्थानानि पुनर्मर्माणि चैव हि

જ્યારે શરીર અવરોધિત/સંકુચિત થાય છે, ત્યારે તે ખરેખર સર્વ દોષોને રોકે છે; અને આગળ પ્રાણસ્થાનોને તથા તે જ રીતે મર્મસ્થાનોને પણ ક્ષતિ પહોંચાડે છે।

Verse 3

शैत्यात् प्रकुपितो वायुश्छिद्रमन्विष्यते ततः द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा

શીતથી પ્રકુપિત થયેલો વાયુ ત્યારે કોઈ છિદ્ર/માર્ગ શોધે છે. (મુખ્ય છિદ્રો) બે આંખો, બે કાન અને તે જ રીતે બે નાસાપુટ છે।

Verse 4

ऊर्ध्वन्तु सप्त च्छिद्राणि अष्टमं वदनं तथा एतैः प्राणो विनिर्याति प्रायशः शुभकर्मणां

ઉપર તરફ સાત છિદ્રો છે અને મોં આઠમું છે. આ માર્ગોથી જ સામાન્ય રીતે શુભકર્મ કરનારાઓનો પ્રાણ બહાર નીકળે છે।

Verse 5

अधः पायुरुपस्थञ्च अनेनाशुभकारिणां पिण्डं कृत्वा तुव्न्यसेदिति ञ मूर्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया

નીચે—પાયુ અને ઉપસ્થના માર્ગે—જીવ નિષ્ક્રમણ કરે છે; આ જ માર્ગે અશુભ કર્મ કરનારાઓ કર્મમલથી બંધાઈ ‘પિંડ’ સમાન બની ગતિ પામે છે. પરંતુ યોગી મસ્તકના બ્રહ્મરંધ્રને ભેદીને પોતાની ઇચ્છાથી જીવને પ્રસ્થાન કરાવે છે.

Verse 6

अन्तकाले तु सम्प्राप्रे प्राणे ऽपानमुपस्थिते तमसा संवृते ज्ञाने संवृतेषु च मर्मसु

અંતકાળ આવી પહોંચે ત્યારે—અપાન પ્રાણની નજીક આવી (તેની સાથે) સંયોગ પામે ત્યારે—જ્ઞાન તમસથી ઢંકાઈ જાય અને મર્મસ્થાનો પણ અવરોધિત થઈ જાય ત્યારે,

Verse 7

स जिवो नाभ्यधिष्टानश्चाल्यते मातरिश्वना बाध्यमाणश्चानयते अष्टाङ्गाः प्राणवृत्तिकाः

નાભિ-પ્રદેશને અધિષ્ઠાન ધરાવતો તે જીવ માતરિશ્વન (પ્રાણવાયુ) દ્વારા ચલિત થાય છે; અને જ્યારે તે બાધિત/પીડિત થાય છે ત્યારે પ્રાણની અષ્ટાંગ ક્રિયાવૃત્તિઓને પણ પ્રવર્તિત કરે છે.

Verse 8

च्यवन्तं जायमानं वा प्रविशन्तञ्च योनिषु प्रपश्यन्ति च तं सिद्धा देवा दिव्येन चक्षुपा

તે દેહમાંથી પ્રસ્થાન કરતો હોય, જન્મ લેતો હોય, અથવા પુનર્જન્મ માટે યોનિઓમાં પ્રવેશ કરતો હોય—સિદ્ધો અને દેવો દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેને જુએ છે.

Verse 9

गृह्णाति तत्क्षणाद्योगे शरीरञ्चातिवाहिकम् आकाशवायुतेजांसि विग्रहादूर्ध्वगामिनः

યોગમાં એ જ ક્ષણે તે ‘અતિવાહિક’ (સંક્રમણશીલ/સૂક્ષ્મ) શરીર ગ્રહણ કરે છે; અને સ્થૂલ દેહમાંથી આકાશ, વાયુ અને તેજ—આ તત્ત્વો ઊર્ધ્વગામી થાય છે.

Verse 10

जलं मही च पञ्चत्वमापन्नः पुरुषः स्मृतः आतिवाहिकदेहन्तु यमदूता नयन्ति तं

જ્યારે સ્થૂલ દેહ જળ અને પૃથ્વીમાં લીન થઈ પંચત્વને પામે છે, ત્યારે પુરુષ પંચત્વાપન્ન કહેવાય છે; પરંતુ યમદૂત તેને આતિ વાહિક (સૂક્ષ્મ-વાહક) દેહમાં લઈ જાય છે।

Verse 11

याम्यं मार्गं महाघोरं षडशीतिसहस्रकम् अन्नोदकं नीयमानो बान्धवैर् दत्तमश्नुते

યમમાર્ગ મહાભયંકર છે અને છ્યાસી હજાર (યોજન) સુધી વિસ્તરેલો છે; તે માર્ગે લઈ જવામાં આવતો તે પોતાના બાંધવો દ્વારા અપાયેલું અન્ન અને જળ ગ્રહણ કરે છે।

Verse 12

यमं दृष्ट्वा यमोक्तेन चित्रगुप्तेन चेरितान् प्राप्नोति नरकान्रौद्रान्धर्मी शुभपथैर् दिवम्

યમને જોઈને, યમની આજ્ઞાથી ચિત્રગુપ્ત દ્વારા ચલાવવામાં આવેલો મનુષ્ય ભયંકર નરકોને પ્રાપ્ત થાય છે; પરંતુ ધર્મી પુરુષ શુભ માર્ગોથી સ્વર્ગને પહોંચે છે।

Verse 13

भुज्यन्ते पापिभिर्वक्ष्ये नरकांस्ताश् च यातनाः अष्टाविंशतिरेवाधःक्षितेर्नरककोटयः

આ યાતનાઓ પાપીઓ ભોગવે છે; હું તે નરકો અને તે દંડોનું વર્ણન કરીશ. પૃથ્વીના નીચે ખરેખર અઠ્ઠાવીસ કરોડ નરક-લોકો છે।

Verse 14

सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थिताः घोराख्या प्रथमाकोटिः सुघोरा तदधःस्थिता

સાતમા તલના અંતે, ઘોર તમસમાં ‘ઘોરા’ નામની પ્રથમ કોટિ સ્થિત છે; તેના નીચે ‘સુઘોરા’ નામની (કોટિ) સ્થિત છે।

Verse 15

अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी षष्ठी तरलताराख्या सप्तमी च भयानका

પંચમી તિથિ-દેવી અતિઘોરા, મહાઘોરા તથા ઘોરરૂપા કહેવાય છે; ષષ્ઠીનું નામ તરલતારા; અને સપ્તમી ભયાનકા (ભયંકરી) છે.

Verse 16

भयोत्कटा कालरात्री महाचण्डा च चण्डया कोलाहला प्रचण्डाख्या पद्मा नरकनायिका

તે ભયોત્કટા, કાલરાત્રી, મહાચંડા અને ચંડયા છે; કોલાહલા—જે પ્રચંડા નામે પ્રસિદ્ધ; તેમજ પદ્મા અને નરકનાયિકા પણ કહેવાય છે.

Verse 17

पद्मावती भीषणा च भीमा चैव करालिका विकराला महावज्रा त्रिकोणा पञ्चकोणिका

(તેણાં નામો) પદ્માવતી, ભીષણા (ભયંકરી), ભીમા (પ્રબળ), કરાલિકા (વિકટમુખી), વિકરાલા (અતિભયંકરી), મહાવજ્રા (મહાવજ્રધારિણી), ત્રિકોણા અને પંચકોણિકા.

Verse 18

सदीर्घा वर्तुला सप्तभूमा चैव सुभूमिका दीप्तमायाष्टाविंशतयः कोटयः पापिदुःखदाः

સદીર્ઘા, વર્તુલા, સપ્તભૂમા, સુભૂમિકા અને દીપ્તમાયા—આ નરકલોકો કુલ મળીને અઠ્ઠાવીસ કરોડ છે; તે પાપીઓને દુઃખ આપે છે.

Verse 19

अष्टाविंशतिकोटीनां पञ्च पञ्च च नायकाः रौरवाद्याः शतञ्चैकं चत्वारिंशच्चतुष्टयं

અઠ્ઠાવીસ કરોડ (નરક-વિભાગો) માટે નાયક/અધિપતિ પાંચ-પાંચના સમૂહોમાં છે. રૌરવ આદિ નરકો એકસો એક છે; અને વધારામાં ચુંમાલીસનો એક સમૂહ પણ છે.

Verse 20

तामिश्रमन्धतामिश्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रं वनञ्चैव लोहभारं तथैव च

તામિશ્ર, અંધતામિશ્ર, મહારૌરવ અને રૌરવ, અસિપત્ર તથા અસિપત્ર-વન, તેમજ લોહભાર—આ નરકો કહેવાય છે।

Verse 21

नरकं कालसूत्रञ्च महानरकमेव व सञ्जीवनं महावीचि तपनं सम्प्रतापनं

“(આ નરકો છે:) નરક, કાલસૂત્ર, મહાનરક, સંજીવન, મહાવીચી, તપન અને સંપ્રતાપન।”

Verse 22

सङ्घातञ्च सकाकोलं कुद्मलं पूतिमृत्तिकं लोहशङ्कुमृजीषञ्च प्रधानं शाल्मलीं नदीम्

વળી સંઘાત, સકાકોલ, કુદ્મલ, પૂતિમૃત્તિકા (દુર્ગંધવાળી માટી), લોખંડનો શંકુ અને મૃજીષ—આ મુખ્ય (યાતનાઓ) છે; તેમજ શાલ્મલી અને નદી-સંબંધિત યાતનાઓ પણ।

Verse 23

नरकान्विद्धि कोटीशनागन्वै घोरदर्शनान् पात्यन्ते पापकर्माण एकैकस्मिन्बहुष्वपि

જાણો કે નરકો કરોડો-કરોડ છે, દર્શને અતિ ભયંકર; પાપકર્મ કરનાર પાપીઓ પાડવામાં આવે છે—દરેકને એક-એકમાં, અને કેટલાંકને અનેકમાં પણ।

Verse 24

मार्जारोलूकगोमायुगृघ्रादिवदनाश् च ते तैलद्रोण्यां नरं क्षिप्त्वा ज्वालयन्ति हुताशनं

અને તેઓ—જેનાં મુખ બિલાડી, ઘુવડ, શિયાળ, ગીધ વગેરે જેવા છે—માનવને તેલની દ્રોણીમાં ફેંકી, પછી ભક્ષક અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે।

Verse 25

अम्बरीषेषु चैवान्यांस्ताम्रपात्रेषु चापरान् अयःपात्रेषु चैवान्यान् बहुवह्निकणेषु च

કેટલાંક (અર્પણ) અંબરીષ (રસોઈના પાત્ર) માં મૂકવા, કેટલાંક તામ્રપાત્રોમાં, કેટલાંક લોહપાત્રોમાં, અને કેટલાંક બહુ અગ્નિકણ-ચિહ્નિત પાત્રોમાં મૂકવા।

Verse 26

शूलाग्रारोपिताश्चान्ये छिद्यन्ते नरके ऽपरे ताड्यन्ते च कशाभिस्तु भोज्यन्ते चाप्ययोगुडान्

કેટલાંક શૂળના અગ્ર પર ભેદાય છે, કેટલાંક નરકમાં કાપી નાંખાય છે; કેટલાંકને ચાબુકથી મારવામાં આવે છે, અને કેટલાંકને લોહના ગોળા ખવડાવવામાં આવે છે।

Verse 27

यमदूतैर् नराः पांशून्विष्ठारक्तकफादिकान् तप्तं मद्यं पाययन्ति पाटयन्ति पुनर्नरान्

યમદૂત મનુષ્યોને ધૂળ, વિષ્ઠા, રક્ત, કફ વગેરે મિશ્રિત ગરમ મદિરા પીવડાવે છે; અને પછી ફરી ફરી તેમને ચીરી નાખે છે।

Verse 28

यन्त्रेषु पीडयन्ति स्म भक्ष्यन्ते वायसादिभिः तैलेनोष्णेन सिच्यन्ते छिद्यन्ते नैकघा शिरः

તેમને યંત્રોમાં દબાવી પીડવામાં આવે છે, કાગડા વગેરે દ્વારા ભક્ષવામાં આવે છે; ગરમ તેલથી સિંચવામાં આવે છે, અને તેમના શિર અનેક રીતે કાપવામાં આવે છે।

Verse 29

हा तातेति क्रन्दमानाः स्वकन्निदन्ति कर्म ते महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य गर्हितान्

“હા તાતે!” એમ રડતાં રડતાં તેઓ પોતાના કર્મોની નિંદા કરે છે; મહાપાતકોથી ઉત્પન્ન થયેલા ભયંકર, નિંદિત નરકોને પામી તેઓ વિલાપ કરે છે।

Verse 30

कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनस्त्विह मृगश्वशूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति

કર્મક્ષય અને પાપફળ પરિપાક થતાં મહાપાતકી અહીં ફરી જન્મે છે. બ્રાહ્મણહંતક મૃગ, અશ્વ, શૂકર અને ઉષ્ટ્રની યોનિમાં જાય છે.

Verse 31

खरपुक्कशम्लेच्छानां मद्यपः स्वर्णहार्यपि कृमिकीटपतङ्गत्वं गुरुगस्तृणगुल्मतां

મદ્યપાન કરનાર ખરા, પુક્કશ અને મ્લેચ્છ લોકોમાં જન્મે છે; અને સોનાચોર પણ કૃમિ, કીટ અને પતંગરૂપે થાય છે. ગુરુશય્યા/ગુરુપત્નીનું ઉલ્લંઘન કરનાર તૃણ અને ઝાડીઓની સ્થિતિ પામે છે.

Verse 32

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् सुरापः श्यावदन्तकः स्वर्णहारी तु कुनखी दुश् चर्मा गुरुतल्पगः

બ્રાહ્મણહંતક ક્ષયરોગી બને છે; સુરાપાન કરનારના દાંત કાળા પડે છે. સ્વર્ણહારી કુંનખી (નખરોગી) બને છે; ગુરુતલ્પગ દુશ્ચર્મા (દુષ્ટ ચર્મવાળો) બને છે.

Verse 33

यो येन संस्पृशत्येषां स तल्लिङ्गो ऽभिजायते अन्नहर्ता मायावी स्यान्मूको वागपहारकः

એમની સામે જે જેવો અપરાધ કરે છે, તે તેવા જ લક્ષણ સાથે જન્મે છે. અન્નચોર માયાવી બને છે, અને વાણી અપહરણ કરનાર મૂંગો બને છે.

Verse 34

धान्यं हृत्वातिरिक्ताङ्गः पिशुनः पूतिनासिकः तैलहृत्तैलपायी स्यात् पूतिवक्त्रस्तु सूचकः

ધાન્ય ચોરનાર વધારાના અંગવાળો (વિકૃત) બને છે. પિશુનના નાકમાં દુર્ગંધ રહે છે. તેલ ચોરનાર તેલપાયી બને છે; અને સૂચક/ભેદિયો દુર્ગંધિત મુખવાળો બને છે.

Verse 35

परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः

જે પરસ્ત્રીનું અપહરણ કરે અને બ્રાહ્મણની સંપત્તિ પણ ચોરી લે, તે નિર્જન અરણ્યપ્રદેશમાં વસતો બ્રહ્મરાક્ષસ બની જન્મે છે.

Verse 36

रत्नहारी हीनजातिर्गन्धान् छुछुन्दरी शुभान् पत्रं शाकं शिखी हृत्वा मुखरो धान्यहारकः

રત્ન ચોરનાર નીચ જન્મ પામે છે; સુગંધ દ્રવ્યો ચોરનારને ‘છુછુન્દરી’ કહે છે; શુભ અર્પણ—પાંદડા અને શાક—ચોરનાર ‘શિખી’ કહેવાય; અને ધાન્ય ચોરનાર ‘મુખર’ ચોર કહેવાય છે.

Verse 37

अजः पशुंपयः काको यानमुष्ट्रः फलं कपिः मधु दंशः फलं गृध्रो गृहकाक उपस्करं

‘અજ’ એટલે બકરો; ‘પશુંપયઃ’ એટલે પશુઓનું દૂધ; ‘કાક’ એટલે કાગડો; ‘યાન-ઉષ્ટ્ર’ એટલે વાહનરૂપ ઊંટ; ‘કપિ’ એટલે વાંદરો તેમજ ફળ; ‘દંશ’ એટલે મધુ બનાવતો ભમરો; ‘ગૃધ્ર’ એટલે ગીધ તેમજ ફળ; ‘ગૃહકાક’ એટલે ઘરનો કાગડો; અને ‘ઉપસ્કર’ એટલે ઘરગથ્થુ સાધનસામગ્રી.

Verse 38

शिवत्री वस्त्रं सारसञ्च झल्ली लवणहारकः उक्त आध्यात्मिकस्तापः शस्त्राद्यैर् आधिभौतिकः

‘શિવત્રી’, વસ્ત્ર, ‘સારસ’, ‘ઝલ્લી’ અને ‘લવણહારક’—આને આધ્યાત્મિક તાપ માટે (ઉપાય/લક્ષણ) તરીકે કહ્યું છે; શસ્ત્ર વગેરે દ્વારા ઉત્પન્ન તાપ ‘આધિભૌતિક’ કહેવાય છે.

Verse 39

ग्रहाग्निदेवपीडाद्यैर् आधिकैविक ईरितः यानं वस्त+इति ख त्रिथा तापं हि संसारं ज्ञानयोगाद्विनाशयेत् कृच्छ्रैर् व्रतैश् च दानाद्यैर् विष्णुपूजादिभिर्नरः

ગ્રહ, અગ્નિ અને દેવપીડા વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન દુઃખ ‘આધિદૈવિક’ કહેવાય છે. મનુષ્યે સંસારના ત્રિવિધ તાપનો નાશ જ્ઞાનયોગથી કરવો જોઈએ, તેમજ કૃચ્છ્ર-વ્રત જેવા કઠોર વ્રતો, દાનાદિ કર્મો અને વિષ્ણુપુજા વગેરે ભક્તિવિધિઓ દ્વારા પણ તેને શમાવવો જોઈએ.