Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વના અદ્વૈત-બ્રહ્મવિજ્ઞાન પછી અગ્નિ ‘ગીતાસાર’ રૂપે કૃષ્ણે અર્જુનને આપેલા ઉપદેશનો સંક્ષિપ્ત સાર રજૂ કરે છે, જે ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપે છે. અજન્મા આત્મતત્ત્વથી શોકનિવૃત્તિ, તેમજ બંધનની માનસિક શ્રેણી—ઇન્દ્રિય-સંપર્કથી આસક્તિ, પછી કામ, ક્રોધ, મોહ અને વિનાશ—વર્ણવીને સત્સંગ અને કામત્યાગને સ્થિતપ્રજ્ઞતાનો મુખ્ય વળાંક કહેવામાં આવ્યો છે. બ્રહ્મમાં કર્મ અર્પણ કરીને આસક્તિ છોડીને કરાતો કર્મયોગ અને સર્વભૂતોમાં આત્મદર્શન સ્થાપિત થાય છે. ભક્તિ અને પ્રભુ-શરણાગતિથી માયા પાર કરવી, અધ્યાત્મ/અધિભૂત/અધિદૈવત/અધિયજ્ઞની વ્યાખ્યાઓ, તથા મૃત્યુ સમયે ‘ઓં’ સ્મરણથી પરમગતિનો સિદ્ધાંત પણ આવે છે. ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ, જ્ઞાનના સાધનો (અમાનિત્વ, અહિંસા, શૌચ, વૈરાગ્ય વગેરે), બ્રહ્મની સર્વવ્યાપકતા, અને ગુણભેદે જ્ઞાન, કર્મ, કર્તા, તપ, દાન, આહારનું વર્ગીકરણ દર્શાવાયું છે. અંતે સ્વધર્મને વિષ્ણુપૂજા રૂપે પવિત્ર કરી, કર્તવ્યને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अद्वैतव्रह्मविज्ञानं नमोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गीतासारः अग्निर् उवाच गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘અદ્વૈત બ્રહ્મવિજ્ઞાન’ નામનો ત્રણસો ઓગણએંસીમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો એંસીમો અધ્યાય ‘ગીતા-સાર’ શરૂ થાય છે. અગ્નિએ કહ્યું—હું ગીતા નો સાર કહું છું, જે સર્વ ‘ગીતા’ ઉપદેશોમાં ઉત્તમોત્તમ છે; કૃષ્ણે પૂર્વે અર્જુનને જે કહ્યું હતું અને જે ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપે છે.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत्
શ્રીભગવાને કહ્યું—પ્રાણ ગયા હોય કે ન ગયા હોય, દેહધારી શોકયોગ્ય નથી. આત્મા અજ, અજર, અમર અને અભેદ્ય છે; તેથી શોક વગેરેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 3
ज्ञानात् सौवीरभूपतिरिति ख , ञ च पठतां भुक्तिमुक्तिदमिति ख ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते सङ्गात् कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च
વિષયોનું વારંવાર ચિંતન કરનાર પુરુષમાં તેમાં આસક્તિ ઊપજે છે. આસક્તિથી કામના, ત્યારથી ક્રોધ; અને ક્રોધથી જ ઘોર મોહ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 4
अम्मोहात् स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत्
મોહથી સ્મૃતિભ્રંશ થાય છે; બુદ્ધિનો નાશ થતાં મનુષ્ય વિનાશ પામે છે. કુસંગથી થતી હાનિ સత్సંગથી દૂર થાય છે, અને સత్సંગથી મોક્ષની ઇચ્છા જન્મે છે.
Verse 5
कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
કામનાનો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય આત્મામાં સ્થિત થાય છે; તેને સ્થિરપ્રજ્ઞ કહેવામાં આવે છે. જે અવસ્થા સર્વ ભૂતો માટે ‘રાત્રિ’ છે, તેમાં સંયમી જાગૃત રહે છે.
Verse 6
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते
જે અવસ્થામાં સામાન્ય પ્રાણીઓ જાગૃત હોય છે, તે દર્શનશીલ મુનિ માટે રાત્રિ સમાન છે. અને જે માત્ર આત્મામાં સંતોષ પામે છે, તેને કોઈ ફરજિયાત કાર્ય રહેતું નથી.
Verse 7
नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश् चनः तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः
હે મહાબાહો! તત્ત્વજ્ઞાની માટે અહીં કરેલા કર્મથી કોઈ લાભ નથી, અને ન કરવાથી પણ કોઈ હાનિ નથી; કારણ કે તે ગુણ અને કર્મના યથાર્થ વિભાગને જાણે છે.
Verse 8
गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति
‘ગુણો ગુણોમાં જ વર્તે છે’ એમ જાણી તે આસક્ત થતો નથી. જ્ઞાનરૂપ નૌકાથી જ તે સર્વ પાપ અને આપત્તિને પાર કરે છે.
Verse 9
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः
હે અર્જુન! જ્ઞાનની અગ્નિ સર્વ કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે. જે કર્મોને બ્રહ્મમાં અર્પણ કરીને, આસક્તિ ત્યજીને કરે છે, તે શુદ્ધ થાય છે.
Verse 10
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
જે સર્વ ભૂતોમાં આત્માને અને આત્મામાં સર્વ ભૂતોને જુએ છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી—જેમ કમળપત્ર જળથી ભીંજાતું નથી।
Verse 11
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते
યોગમાં સંયમિત આત્માવાળો, સર્વત્ર સમદૃષ્ટિથી જોનાર યોગી; યોગથી ભ્રષ્ટ થયો હોય તોય શુચિ અને સમૃદ્ધોના ઘરમાં ફરી જન્મે છે।
Verse 12
न हि कल्याणकृत् कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति देवी ह्य् एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया
હે તાત! કલ્યાણકર્મ કરનાર કોઈ પણ દુર્ગતિને પામતો નથી; કારણ કે આ દેવિ—ગુણમયી મારી માયા—અતિક્રમ કરવી અતિ દુષ્કર છે।
Verse 13
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે માત્ર મારી શરણાગતિ લે છે, તે આ માયાને પાર કરે છે. તેઓ ચાર પ્રકારના—આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની।
Verse 14
चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते
ચાર પ્રકારના ભક્તો મને ભજે છે; અને જ્ઞાની એકત્વમાં સ્થિત રહે છે. અક્ષર જ પરમ બ્રહ્મ છે; સ્વભાવને અધ્યાત્મ કહેવામાં આવે છે।
Verse 15
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं
જે વિસર્ગ ભૂત-ભાવોના ઉદ્ભવને કરાવે છે તે ‘કર્મ’ કહેવાય છે. ક્ષરભાવ ‘અધિભૂત’ છે અને પુરુષ ‘અધિદૈવત’ કહેવાય છે.
Verse 16
अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः
હે દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ! આ દેહમાં હું જ અધિયજ્ઞ છું. અને જે અંતકાળે મને સ્મરે છે, તે નિઃસંદેહ મારા ભાવને પામે છે.
Verse 17
यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात् प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम्
માણસ અંતે જે જે ભાવ સ્મરીને દેહ ત્યજે છે, તે તે ભાવને પામે છે. અને ભ્રૂમધ્યમાં પ્રાણ સ્થિર કરીને અંતે મને પરમગતિરૂપે પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 18
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन् देहं त्यजन्तथा ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः
‘ઓમ’ એવા એકાક્ષર બ્રહ્મનું ઉચ્ચારણ કરીને દેહ ત્યજતાં; બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી સર્વે મારી વિભૂતિઓ છે.
Verse 19
श्रीमन्तश्चोर्जिताः सर्वे ममांशाः प्राणिनःस्मृताः अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते
બધા પ્રાણી—શ્રીમંત અને બળવાન—મારા અંશ તરીકે સ્મરાય છે. ‘હું એકલો જ વિશ્વરૂપ છું’ એમ જાણી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.
Verse 20
क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
જે ‘ક્ષેત્ર’ એટલે શરીરને જાણે છે, તે જ ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે. અને ક્ષેત્ર તથા ક્ષેત્રજ્ઞ—બન્નેનું જે જ્ઞાન છે, તે જ મારા મત મુજબ સાચું જ્ઞાન છે.
Verse 21
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
મહાભૂત, અહંકાર-તત્ત્વ, બુદ્ધિ અને અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ); ઇન્દ્રિયો, તેમજ એક (સર્વવ્યાપી) આકાશ; અને ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષયો—આ બધું ગણવામાં આવ્યું છે.
Verse 22
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं
ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત (શરીર-ઇન્દ્રિયોની સમષ્ટિ), ચેતના અને ધૃતિ—આ બધું સંક્ષેપમાં વિકારો સહિત ક્ષેત્ર કહેવાયું છે.
Verse 23
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
અમાનિત્વ, અદંભિત્વ, અહિંસા, ક્ષમા, સરળતા, આચાર્યની ઉપાસના-સેવા, શૌચ, સ્થૈર્ય અને આત્મનિગ્રહ—આ સાધનાઓ સાધનીય છે.
Verse 24
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं
ઇન્દ્રિયવિષયો પ્રત્યે વૈરાગ્ય અને અહંકારરહિતતા; તેમજ જન્મ, મૃત્યુ, જરા, વ્યાધિ અને દુઃખમાં રહેલા દોષોનું સતત અનુદર્શન—(આ સાધન છે).
Verse 25
आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ममाङ्गा इति ख नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરે પ્રત્યે આસક્તિ ન હોવી અને ચોંટીને રહેવાનો અભાવ; તેમજ તેઓ ‘મારા જ અંગો’ છે એવી ભાવના ન રાખવી; અને ઇષ્ટ‑અનિષ્ટની પ્રાપ્તિમાં સદા સમચિત્ત રહેવું।
Verse 26
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
અને મારી પ્રત્યે અનન્યયોગ દ્વારા અવિચલ ભક્તિ; એકાંત સ્થળોનું સેવન; તથા લોકોની સંગત અને સભાઓ પ્રત્યે અરુચિ।
Verse 27
अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा
આધ્યાત્મિક જ્ઞાનમાં દૃઢ નિષ્ઠા અને તત્ત્વજ્ઞાનનું પ્રત્યક્ષ, ચિંતનમય દર્શન—આને ‘જ્ઞાન’ કહેવામાં આવ્યું છે; જે આથી વિરુદ્ધ છે તે ‘અજ્ઞાન’ છે।
Verse 28
ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते
જે જાણવાનું તત્ત્વ છે તે હું કહું છું—જેને જાણીને અમરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. તે અનાદિ, પરમ બ્રહ્મને ‘સત્ત્વ’ નામે કહેવામાં આવે છે।
Verse 29
सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
તેનાં હાથ‑પગ સર્વ દિશામાં છે; તેની આંખો, મસ્તક અને મુખ સર્વ તરફ છે; અને લોકમાં તેની શ્રવણશક્તિ સર્વત્ર છે—તે સર્વને વ્યાપીને, સર્વને આવરીને સ્થિત છે।
Verse 30
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
તે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે પ્રતીત થાય છે, છતાં સર્વ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; આસક્તિહીન, સર્વનો ધારક; નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણનો ભોક્તા છે.
Verse 31
वहिरन्तश् च भूतानामचरञ्चरमेव च सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत्
તે સર્વ ભૂતોના બહાર પણ છે અને અંદર પણ; અચર અને ચર—બન્ને જ તે છે. અતિસૂક્ષ્મ હોવાથી સામાન્ય ઇન્દ્રિયજ્ઞાનથી અજ્ઞેય; અને દૂર હોવા છતાં નજીક છે.
Verse 32
अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
તે ભૂતોમાં અવಿಭક્ત છે, છતાં વિભક્ત હોય તેમ સ્થિત છે. તેને ભૂતભર્તા તરીકે જાણવું; પ્રલયે ગ્રસનાર અને સૃષ્ટિમાં પ્રભવનાર પણ તે જ છે.
Verse 33
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं
તે જ્યોતિઓની પણ જ્યોતિ છે અને તમસથી પર પરમ કહેવાય છે. તે જ જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થનાર—સર્વના હૃદયમાં અધિષ્ઠિત છે.
Verse 34
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
કેટલાક ધ્યાન દ્વારા પોતાના અંદર આત્માને આત્માથી જુએ છે; અન્ય સાંખ્ય અને યોગ દ્વારા, અને કેટલાક કર્મયોગ દ્વારા (તેનું સાક્ષાત્કાર કરે છે).
Verse 35
अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
અન્ય લોકો આ રીતે ન જાણીને, બીજાઓ પાસેથી સાંભળી પરમાત્માની ઉપાસના કરે છે; શ્રુતિ (વેદ)ના પ્રમાણમાં નિષ્ઠાવાન રહી તેઓ પણ ઝડપથી મૃત્યુને પાર કરે છે।
Verse 36
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च
સત્ત્વથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે; રજસથી નિશ્ચયે લોભ થાય છે; અને તમસથી પ્રમાદ તથા મોહ—અને અજ્ઞાન પણ—ઉદ્ભવે છે।
Verse 37
गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः
જે ‘ગુણો જ કાર્ય કરે છે’ એવા બોધમાં સ્થિર રહી ડગમગતો નથી; જે માન-અપમાન અને મિત્ર-શત્રુને સમાન ગણે અને ત્યાગી છે—તે જ ખરેખર નિર્ગુણ છે।
Verse 38
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
તેઓ અવિનાશી અશ્વત્થને ઉપર મૂળ અને નીચે શાખાઓવાળો કહે છે; જેના પાંદડા વૈદિક છંદો છે. જે તેને યથાર્થ જાણે છે, તે જ વેદવિત્ છે।
Verse 39
द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन् दैव आसुर एव च अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां
આ લોકમાં ભૂતસૃષ્ટિના બે પ્રકાર છે—દૈવી અને આસુરી. અહિંસા વગેરે તથા ક્ષમા પણ મનુષ્યોની દૈવી સંપત્તિ છે।
Verse 40
न शौचं नापि वाचारो ह्य् आसुरीसम्पदोद्धवः नरकत्वात् क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत्
આસુરી સ્વભાવથી ન શુચિતા ઉત્પન્ન થાય, ન સદાચાર. ક્રોધ, લોભ અને કામ નરકગતિના કારણ હોવાથી, તેથી આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 41
यज्ञस्तपस् तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम् आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं
યજ્ઞ, તપ અને દાન સત્ત્વાદિ ત્રણ ગુણોના ભેદથી ત્રિવિધ કહેવાય છે. જે આહાર આયુષ્ય, મનની પ્રસન્નતા, બળ, આરોગ્ય અને સુખ વધારેછે તે સાત્ત્વિક છે.
Verse 42
दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं
જે આહાર દુઃખ, શોક અને રોગ ઉત્પન્ન કરે તથા અતિ તીખો અને સૂકો હોય તે રાજસ કહેવાય. જે આહાર અશુદ્ધ—જેમ કે ઉચ્છિષ્ટ, સડેલું—અને નીરસ વગેરે હોય તે તામસ કહેવાય.
Verse 43
यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः
યજ્ઞ વિધિપૂર્વક કરવો જોઈએ; નિષ્કામ ભાવથી કરેલો યજ્ઞ સાત્ત્વિક છે. ફળની ઇચ્છાથી, દંભસ્વભાવવાળા દ્વારા કરેલો યજ્ઞ રાજસ છે; અને હીન રીતે કરેલો ક્રતુ તામસ છે.
Verse 44
श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते
શ્રદ્ધા, મંત્ર અને વિધિ અનુસાર કરાયેલ તપ શારીરિક તપ કહેવાય છે. દેવપૂજા, અહિંસા વગેરે સંબંધિત અનુશાસન વાઙ્મય (વાણી-સંબંધિત) તપ કહેવાય છે.
Verse 45
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः
ઉદ્વેગ ન કરાવતું વચન, સત્યતા અને સ્વાધ્યાયમાં તત્પર જપ; તેમજ ચિત્તશુદ્ધિ માટે માનસિક સંયમ, અને ભોગાર્થે સ્નાન તથા ઉત્સવ-આસક્તિનો નિગ્રહ।
Verse 46
सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते
કામના વિના કરેલું તપ સાત્ત્વિક; ફળાદિ માટે કરેલું રાજસ; અને પરને પીડા આપવા માટે કરેલું તામસ. શુદ્ધ આશયથી કરેલું દાન પણ સાત્ત્વિક કહેવાય છે।
Verse 47
देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं
દેશ-કાલ વગેરેનો વિચાર કરીને પ્રતિઉપકાર અથવા લાભની આશાથી આપેલું દાન રાજસ કહેવાય; અને શાસ્ત્રીય આદેશોની અવગણના કરીને તિરસ્કારપૂર્વક આપેલું દાન તામસ કહેવાયું છે।
Verse 48
ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां
‘ઓમ’, ‘તત્’ અને ‘સત્’—આ બ્રહ્મનો ત્રિવિધ નિર્દેશ સ્મૃત છે. આ ભાવથી કરાયેલા યજ્ઞ, દાન વગેરે કર્મ મનુષ્યોને ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે।
Verse 49
अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित्
કર્મનું ફળ ત્રણ પ્રકારનું—અનિષ્ટ, ઇષ્ટ અને મિશ્ર—થાય છે; ફળત્યાગ ન કરનારને તે મૃત્યુ પછી પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ સાચા સંન્યાસીને ક્યારેય નથી થતું।
Verse 50
तामसः कर्मसंयोगात् मोहात्क्लेशभयादिकात् राजसः सात्त्विको ऽकामात् पञ्चैते कर्महेतवः
કર્મના પાંચ પ્રેરક હેતુ છે—(૧) કર્મસંયોગથી ઉત્પન્ન તામસ (અંધપણે કરેલું), (૨) મોહથી ઉત્પન્ન, (૩) ક્લેશ, ભય વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન, (૪) રાજસ, અને (૫) નિષ્કામ સાત્ત્વિક—આ પાંચ કર્મહેતુ છે।
Verse 51
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् त्रिविधाश् च पृथक् चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं
અહીં પાંચ (કારક) છે—અધિષ્ઠાન (કર્મનો આધાર), કર્તા, વિવિધ પ્રકારનાં કરણ (સાધનો), ત્રિવિધ અલગ ચેષ્ટા (ક્રિયા), અને પાંચમું—દૈવ (વિધિ/દૈવી તત્ત્વ)।
Verse 52
एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात् पृथग् ज्ञानन्तु राजसं अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात् कर्माकामाय सात्त्विकं
એક (પરમ તત્ત્વ)ને ગ્રહણ કરતું જ્ઞાન સાત્ત્વિક છે; ભેદ અને બહુત્વ જોનારું જ્ઞાન રાજસ છે; અને અતત્ત્વ/અસત્ય વિષય તરફ વળેલું જ્ઞાન તામસ છે. ફળની ઇચ્છા વિના કરેલું કર્મ સાત્ત્વિક છે.
Verse 53
कामाय राजसं कर्म मोहात् कर्म तु तामसं सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि
કામના માટે કરેલું કર્મ રાજસ છે; મોહથી કરેલું કર્મ તામસ છે. સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમ રહેતો કર્તા સાત્ત્વિક છે; અને અતિશય રાગ-આવેગથી ચાલિત વ્યક્તિ રાજસ છે.
Verse 54
शठो ऽलसस्तामसः स्यात् कार्यादिधीश् च सात्त्विकी कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी
છળ કરનાર અથવા આળસુ વ્યક્તિ તામસ ગણાય છે. જે બુદ્ધિ કર્તવ્ય વગેરેનું યોગ્ય માર્ગદર્શન કરે તે સાત્ત્વિકી છે. જે બુદ્ધિ માત્ર કાર્યસિદ્ધિ/લાભ માટે પ્રવૃત્ત થાય તે રાજસી; અને તેની વિપરીત બુદ્ધિ તામસી છે.
Verse 55
मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात् प्रीतिकामेति राजसी तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं
મનોધૃતિ સાત્ત્વિક કહેવાય છે; પ્રીતિ અને કામનાથી ઉત્પન્ન થતું રાજસ છે; અને તીવ્ર શોક આદિના આરંભે જે થાય તે તામસ—તેનું લક્ષણ ઝુકેલું મુખ; તેનો પરિણામ પણ પ્રબળ સત્ત્વ અનુસાર તદનુરূপે અંત પામે છે।
Verse 56
सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं
એ પ્રેરણા રાજસ છે—આરંભે સુખદ, પરંતુ અંતે દુઃખરૂપ બની તામસ થાય છે. તેથી જ ભૂતોની પ્રવૃત્તિ તેનાથી થાય છે; જેના દ્વારા આ સમગ્ર જગત-પ્રવાહ વ્યાપ્ત અને વિસ્તૃત છે।
Verse 57
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा
પોતાના સ્વકર્મ દ્વારા વિષ્ણુની અર્ચના કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ મેળવે છે. કર્મથી, મનથી અને વાણીથી—સર્વદા અને સર્વ અવસ્થામાં—તેમની જ ઉપાસના કરવી જોઈએ।
Verse 58
भवत्ययोगिनामिति ख ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं
આ ફળ અયોગીઓ માટે પણ થાય છે—બ્રહ્માથી લઈને તૃણના તણખા સુધી સમગ્ર જગતને વિષ્ણુમય જાણનાર એવો ભગવદ્ભક્ત ભાગવત નિશ્ચયે સિદ્ધિ પામે છે।
Frequently Asked Questions
It presents Kṛṣṇa’s distilled teaching as bhukti-mukti-prada: it supports righteous worldly life through disciplined action and ethics, and culminates in liberation through knowledge, devotion, and non-attachment.
Bondage arises from repeated dwelling on sense-objects leading to attachment, desire, anger, delusion, memory-confusion, and loss of discernment; the remedy is sat-saṅga, desire-renunciation, steadiness of wisdom, and karma performed without attachment as an offering to Brahman.
It defines adhyātma (intrinsic spiritual principle), adhibhūta (perishable elemental domain), adhidaivata (presiding divine principle as Puruṣa), and adhiyajña (the Lord within the body), alongside kṣetra/kṣetrajña and the guṇa-based classifications of knowledge and action.
It frames one’s own prescribed work as worship of Viṣṇu—performed by body, speech, and mind—so that practical duty becomes a yoga that yields siddhi and supports mokṣa through devotion and non-attachment.