Adhyaya 369

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं नामाष्टष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शरीरावयवाः अग्निर् उवाच श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं धीः खुञ्च भूतगं शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘આત્યંતિક પ્રલયમાં ગર્ભોત્પત્તિનું નિરૂપણ’ નામનો ૩૬૮મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘શરીરાવયવો’ વિષયક ૩૬૯મો અધ્યાય આરંભ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—શ્રોત્ર, ત્વચા, બે ચક્ષુ, જિહ્વા, ઘ્રાણ અને ધી (બુદ્ધિ)—આ બધાં ભૂતો સાથે સંબંધિત છે; અને તેમના વિષય/ગુણ ક્રમે શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ છે, જે પોતાના-પોતાના ઇન્દ્રિયક્ષેત્રોમાં સ્થિત છે.

Verse 2

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत् कर्मखुन्तथा उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत्

પાયુ અને ઉપસ્થ, બે હાથ, બે પગ અને વાણી—આને કર્મેન્દ્રિયો કહે છે. તેમના કર્મ ક્રમે મલોત્સર્ગ, રતિસુખ, ગ્રહણ/આદાન, ગતિ અને વાક્પ્રયોગ વગેરે છે.

Verse 3

पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियार्थाश् च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः

અહીં પાંચ કર્મેન્દ્રિયો અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો છે; ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષયો તથા પાંચ મહાભૂતો પણ છે—આ બધાં પર મન અધિપતિરૂપે અધિષ્ઠિત છે।

Verse 4

आत्माव्यक्तश् चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः संयुक्तश् च वियुक्तश् च यथा मत्स्योदके उभे

આત્મા અને અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ), ચોવીસ તત્ત્વો તથા પરમ પુરુષ—એમને સંયુક્ત પણ કહેવાય અને વિયુક્ત પણ; જેમ માછલી અને પાણી, સાથે રહીને પણ ભિન્ન।

Verse 5

अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं

અહીં અવ્યક્ત (પ્રકૃતિ) માં રજસ્, સત્ત્વ અને તમસ્—આ ગુણો આશ્રિત રહે છે. અંતઃસ્થ પુરુષ, જીવ—એ જ પરમ બ્રહ્મ, કારણરૂપ છે।

Verse 6

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः

જે પરમ પુરુષને જાણે છે, તે પરમ સ્થાનને પામે છે. દેહમાં સાત આશયો સ્મૃત છે; તેમાં એક રુધિર (રક્ત) નો આશય છે।

Verse 7

श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः

શ્લેષ્મ (કફ) અને આમ-પિત્ત સાથે સંબંધિત પક્વાશય પાંચમો આશય છે. વાયુ-આશય અને મૂત્ર-આશયને સાતમો ગણવામાં આવે છે; અને સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશય આઠમો છે।

Verse 8

पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं

પિત્તપ્રકોપથી, હે અગ્નિ, પક્વાશય (મોટું આંતરડું) દગ્ધ સમાન ગરમ થાય છે; યોની અસામાન્ય રીતે વિકસિત અને તેજસ્વી દેખાય છે, ગર્ભાશય કમળસદૃશ કહેવાય છે; તે સ્થિતિમાં રક્તમિશ્રિત સ્રાવ થાય છે।

Verse 9

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने

હે મુને, સ્વશુક્રતત્ત્વসহ શુક્ર—દેહના અંશો અને વાળ સહિત—યોગ્ય કાળે ત્યાં નિક્ષેપિત થાય ત્યારે; તે શુક્ર યોનીમાં પ્રવેશ્યા છતાં તરત ગર્ભાશય સુધી પહોંચતું નથી।

Verse 10

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते

ઋતુકાળમાં પણ જો યોની વાત-પિત્ત-કફથી આવૃત/અવરોધિત થાય, તો તેમાં યોગ્ય વિકાશ (ખુલાવ) થતો નથી; તેથી ગર્ભધારણ થતું નથી।

Verse 11

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः तण्डकश् च महाभाग निबद्धान्याशये मतः

હે મહાભાગ, મૂત્રાશય, પુક્કસ, પ્લીહા, યકૃત, કોષ્ઠ (ઉદરગુહા), અંગો અને હૃદયના વ્રણ—તથા તંડક—આ બધાં આશયમાં નિબદ્ધ વ્યાધિ માનવામાં આવે છે।

Verse 12

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः

હે ધર્મજ્ઞ, દેહધારીઓમાં રસ પચતો (પરિણત થતો) હોય ત્યારે તેના સારથી પ્લીહા અને યકૃત ઉત્પન્ન થાય છે; અને રક્તના ફેણ/અશુદ્ધ ભાગથી પુક્કસ જન્મે છે।

Verse 13

रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः

આ રક્ત અને પિત્તનો વિકાર છે અને તેને ‘તંડક’ કહેવામાં આવે છે. મેદ તથા રક્તના દૂષિત પ્રસારમાંથી ‘વુક્કા’ નામનો રોગ ઉત્પન્ન થાય છે—એવું સ્મૃતમાં કહેવાયું છે.

Verse 14

रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत्

રક્ત અને માંસના પ્રસારથી દેહધારીઓમાં આંતરડાં ઉત્પન્ન થાય છે. મનુષ્યોમાં તેનું પ્રમાણ સાડા ત્રણ વ્યામ કહેવાયું છે—એવું વિશેષ રીતે નિર્દેશ કરવું જોઈએ.

Verse 15

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः रक्तवायुसमायोगात् कामेयस्योद्भवः स्मृतः

વેદવિદ લોકો કહે છે કે સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ત્રણ વ્યામ છે. અને રક્ત તથા વાયુના સંયોગથી કામેચ્છાનો ઉદભવ થાય છે—એવું સ્મૃતમાં માન્યું છે.

Verse 16

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः

કફના પ્રસારથી હૃદય કમળ સમાન અને અધોમુખ બને છે. તે અંદરથી ખોખલું છે—ત્યાં જ જીવ સ્થિત રહે છે.

Verse 17

चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत्

ચેતનાને અનુસરતા સર્વ ભાવો ત્યાં જ સ્થિત છે. તેના ડાબે પ્લીહા (તિલ्ली) અને જમણે યકૃત (યકૃત/લિવર) સ્થિત છે.

Verse 18

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन् कफरक्तवहानि च

જમણી બાજુએ પણ તેમ જ ક્લોમ સ્થિત છે; આ રીતે ‘પદ્મ’ (હૃદય-કમળ)નું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. અને આ દેહમાં કફ તથા રક્ત વહન કરનારાં જે સ્રોતાંસિ છે, તે પણ જણાવ્યાં છે.

Verse 19

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं

તેમનું ભૂતોથી ઉત્પન્ન થવું અનુમાન કરીને ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ સમજાય છે. નેત્રોમાં શ્વેત મંડળ (સફેદ વર્તુળ ભાગ) કફથી ઉત્પન્ન થાય છે અને પિતૃજન્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 20

कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं

કૃષ્ણ મંડળ વાતથી ઉત્પન્ન થાય છે; તેમ જ તે માતૃક (માતૃસંબંધિત) માનવામાં આવે છે. પિત્તથી ત્વક્-મંડળ જાણવું, જે માતા-પિતા બંનેથી ઉદ્ભવેલું છે.

Verse 21

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु

જિહ્વા માંસ, રક્ત અને કફથી બનેલી છે; મેદ (વસા) રક્ત, કફ અને માંસથી ઉત્પન્ન છે; અને બંને વૃષણ મેદ, રક્ત, કફ તથા માંસથી બનેલા છે. આ પ્રાણના દશ આયતન (આધારસ્થાન) તરીકે જાણવાં.

Verse 22

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश् च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं गुदं वस्तिश् च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः

મૂર્ધા, હૃદય-પ્રદેશ, નાભિ અને કણ્ઠ; જિહ્વા; શુક્ર અને શોણિત (રક્ત); ગુદ; વસ્તિ (મૂત્રાશય); તથા ગુલ્ફ (ટખણું)—આ કંડૂ (ખંજવાળ)નાં સોળ સ્થાન તરીકે જણાવ્યાં છે.

Verse 23

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश

હાથોમાં બે અને પગોમાં બે ‘જાલ’ છે; પીઠ પર અને કંઠમાં ચાર. આ રીતે દેહમાં—પગથી લઈને શિરના અંત સુધી—કુલ સોળ જાલ (જાળ/પ્લેક્સસ) છે.

Verse 24

मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश् च पृथक् पृथक् मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं

માંસ, સ્નાયુ, શિરા અને અસ્થિ—આ ચારેય, દરેક અલગ—મણિબંધ (કાંડા) અને ગુલ્ફ (ટખા) સંધિમાં પરસ્પર બંધાયેલા રહે છે.

Verse 25

षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक् ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः

અહીં છ ‘કૂર્ચ’ માનવામાં આવ્યા છે—હાથોમાં અને પગોમાં અલગ અલગ; તેમજ ગ્રીવામાં અને મેઢ્ર (લિંગ) માં પણ—એવું મનીષીઓએ કહ્યું છે.

Verse 26

पृष्ठवंशस्योपगताश् चतस्रो मांसरज्जवः नवत्यश् च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः

પૃષ્ઠવંશ (રીઢ) સાથે જોડાયેલી ચાર માંસ-રજ્જુઓ છે; તેમજ નવ્વે ‘પેશી’ છે, જે તેમનાં બંધનકારક (બાંધનાર) બને છે.

Verse 27

सीरण्यश् च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं

તથા સાત ‘સીરણ્ય’ છે, અને પાંચ મસ્તકમાં સ્થિત છે. દરેક એક-એક છે; જિહ્વા અને મેઢ્ર (લિંગ) પણ તે ગણતરીમાં આવે છે. અસ્થિઓ ત્રણસો સાઠ છે.

Verse 28

सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः पाणिपादशलाकाश् च तासां स्थानचतुष्टयं

સૂક્ષ્મ દાંત સહિત દાંત ચોસઠ છે; નખ વીસ છે; અને હાથ‑પગની દંડસદૃશ આંગળીઓ પણ છે—તેમનાં સ્થાન ચાર વિભાગમાં ગણાય છે।

Verse 29

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु

આંગળીઓમાં સાઠ હાડકાં; એડીમાં બે; ટખામાં ચાર; પૂર્વબાહુ (અરત્નિ)માં ચાર હાડકાં; અને જંઘામાં પણ એ જ રીતે ગણાય છે।

Verse 30

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत्

એ જ રીતે ઘૂંટણ, ગાલ અને ઊરુ‑ફલક (જાંઘ પ્રદેશ)માં ઉત્પન્ન હાડકાં બે‑બે ગણવા; અક્ષ‑સ્થાનના અંશમાં પણ બે; અને શ્રોણિ‑ફલક (કૂલ્હા)માં પણ બે—એવું નિર્દેશ કરવું।

Verse 31

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः

ભગ‑પ્રદેશ (શ્રોણિ ભાગ)માં હાડકાં ઓછી સંખ્યામાં છે; પીઠમાં પંચેતાલીસ; ગ્રીવામાં પણ હાડકાં છે; તેમજ જત્રુ (હંસલી) અને હનુ (જડબું) પણ ગણાય છે।

Verse 32

तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश् च द्विसप्ततिः

તેના મૂળથી બે (સમૂહ) માનવામાં આવ્યા છે, જે કપાળ, આંખ, ગાલ, નાક અને પગમાં સ્થિત છે; અને પાંજરાં—તાલુ તથા અર્બુદ (ગ્રંથિસદૃશ ઉભાર) સાથે—બહોતેર કહેવાય છે।

Verse 33

द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस् तथा उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश

કપાળના બંને શંખપ્રદેશમાં ચાર કપાલ-પટ્ટિકાઓ છે; શિરસમાં પણ તેમ જ. ઉરમાં સત્તર અસ્થિઓ છે અને સંધિઓની સંખ્યા બે સો દસ છે.

Verse 34

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश् चैकविवर्जिता अन्तरा वै त्र्यशीतिश् च स्नायोर् नवशतानि च

શાખા-અંગોમાં અડસઠ (અસ્થિઓ) છે; ધડમાં સાઠ—એકને બાદ કરીને. મધ્યવર્તી ભાગોમાં ત્ર્યાસી; અને સ્નાયુઓ નવસો ગણાય છે.

Verse 35

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु

બે સો ત્રીસની ગણતરીમાં મધ્યભાગે સત્તર છે. અને ઊર્ધ્વ ગણતરીમાં શાખાઓ ચોક્કસ છ સો કહેવાઈ છે.

Verse 36

पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका

પેશીઓ પાંચ સો જ છે; અને ઊર્ધ્વ ભાગમાં વધુ ચાળીસ. તેમાં ચાર સો શાખા-અંગોમાં, અને સાઠ મધ્ય/ધડ ભાગમાં છે.

Verse 37

स्त्रीणाम् चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश् चतुरुत्तरा स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये

સ્ત્રીઓમાં ગણતરી એક વધુ—ચોવીસ. બંને સ્તનોમાં દસ, યોનિમાં તેર, અને આશય (ગર્ભાશય) વિષે પણ તેમ જ કહેવાયું છે.

Verse 38

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु

ગર્ભમાં ચાર મુખ્ય શિરાઓ કહેવાય છે. દેહધારીઓમાં શિરાઓની સંખ્યા ત્રણ લાખ માનવામાં આવે છે; અને તેની ઉપરાંત વધુ નવ પણ છે.

Verse 39

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः केदार इव कुल्याश् च क्लेदलेपादिकञ्च यत्

દેહમાં રસ વહન કરતી શિરાઓ છપ્પન હજાર કહેવાય છે. ખેતરની કુલ્યાઓ જેવી તે સર્વત્ર ભેજ, લેપ અને અન્ય પોષક અસર પહોંચાડે છે.

Verse 40

द्वासप्ततिस् तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने मज्जाया मेदसश् चैव वसायाश् च तथा द्विज

હે મહામુને! અહીં વ્યોમન (આકાશીય અવકાશ) બાહોતેર કરોડ કહેવાય છે. હે દ્વિજ! તેવી જ રીતે મજ્જા, મેદ અને વસાની પણ (બાહોતેર કરોડ) ગણના જણાવાઈ છે.

Verse 41

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस् तथा पञ्चपेशीशतान्यत्रेति ख , ञ च रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः

અહીં મૂત્ર, પિત્ત, શ્લેષ્મ અને શકૃત—એની માત્રાઓ ક્રમશઃ અંજલિ-પ્રમાણે માનવામાં આવી છે. કેટલાક પાઠોમાં (ખ, ઞ) પેશીઓની સંખ્યા પાંચસો પણ કહેવાઈ છે. તેમ જ રક્ત અને રસની માત્રા પણ અહીં ક્રમથી અંજલિઓમાં નિર્દિષ્ટ છે.

Verse 42

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः अर्धाञ्जलिश् च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः

પૂર્વોક્ત બધી માત્રાઓ, દરેક પૂર્વવર્તી અંજલિ કરતાં દોઢ ગણી (અર્થાત્ અર્ધના અર્ધ જેટલી વૃદ્ધિ સાથે) માનવામાં આવી છે. શુક્રની માત્રા અર્ધ અંજલિ કહેવાય છે અને ઓજસની માત્રા તેનું અર્ધ (અર્થાત્ ચોથાઈ અંજલિ) છે.

Verse 43

रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत्

એ જ રીતે સ્ત્રીઓના રજઃસ્રાવની ચાર અવસ્થાઓ વિદ્વાનો દ્વારા કહેલી છે. શરીરને મલ‑દોષાદિથી બનેલો માત્ર પિંડ જાણીને આત્મામાં તેની સાથેનું તાદાત્મ્ય ત્યજવું જોઈએ।