Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
અગ્નિ અદ્વૈત-બ્રહ્મવિજ્ઞાનનું સંક્ષિપ્ત પરંતુ કેન્દ્રિત ઉપદેશ આપે છે—શાલગ્રામમાં તપ અને વાસુદેવ-પૂજનથી સાધકની શરૂઆત, પછી આસક્તિ પુનર્જન્મને ઘડે છે એવો મૃગ-આસક્તિનો દૃષ્ટાંત, અને યોગથી સ્વરૂપની પુનઃપ્રાપ્તિ. આગળ એક સામાજિક પ્રસંગમાં અવધૂતસદૃશ જ્ઞાનીને પાલકી વહન માટે બળજબરી થાય ત્યારે તે રાજાને કર્તૃત્વ અને અહંકારનું વિશ્લેષણ કરીને સમજાવે છે: ‘વાહક’, ‘વહ્ય’ અને ‘પાલકી’ એ દેહના અંગો, ભૂતતત્ત્વો અને લોકવ્યવહારના નામમાત્ર નિર્દેશ છે; ‘હું-તું’ ભાષાનો આરોપ છે, જે અવિદ્યાથી સંચિત કર્મ દ્વારા ચાલતા ગુણપ્રવાહ પર બેસાડાયેલો છે, જ્યારે આત્મા શુદ્ધ, નિર્ગુણ અને પ્રકૃતિથી પર છે. પછી નિદાઘ–ઋતુ સંવાદમાં ભૂખ-તૃપ્તિથી દેહની મર્યાદા બતાવી આત્માને આકાશ સમ સર્વવ્યાપી, ન આવનાર ન જનાર કહે છે. અંતે અખંડ વિશ્વને વાસુદેવનું સ્વરૂપ માની જ્ઞાનજન્ય મોક્ષને સંસાર-અવિદ્યા વૃક્ષને પાડનાર ‘શત્રુ’ તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मज्ञानं नामाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अद्वैतब्रह्मविज्ञानं अग्निर् उवाच अद्वैतब्रह्मविज्ञानं वक्ष्ये यद्भवतो ऽगदत् शालग्राने तपश् चक्रे वासुदेवार्चनादिकृत्
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘બ્રહ્મજ્ઞાન’ નામનો ત્રણસો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘અદ્વૈત-બ્રહ્મવિજ્ઞાન’ નામનો ત્રણસો ઓગણએંસીમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—તમે જેમ પૂછ્યું છે તેમ હું અદ્વૈત બ્રહ્મનું વિજ્ઞાન કહું છું. સાધકે શાલગ્રામમાં તપ કર્યું અને વાસુદેવ આદિની પૂજા-અર્ચના કરી.
Verse 2
मृगसङ्गाम्मृगो भूत्वा ह्य् अन्तकाले स्मरन् मृगं जातिस्मरो मृगस्त्यक्त्वा देहं योगात्स्वतो ऽभवत्
હરણ પ્રત્યે આસક્તિથી તે હરણ બની ગયો; અને અંતકાળે તે જ હરણનું સ્મરણ કરતાં હરણયોનિમાં જન્મ્યો. પરંતુ પૂર્વજન્મસ્મૃતિ ધરાવતું તે હરણ દેહ ત્યજી યોગબળથી ફરી પોતાના સ્વસ્વરૂપને પ્રાપ્ત થયું.
Verse 3
अद्वैतब्रह्मभूतश् च जडवल्लोकमाचरत् क्षत्तासौ वीरराजस्य विष्टियोगममन्यत
અદ્વૈત બ્રહ્મમાં સ્થિત હોવા છતાં તે જડની જેમ લોકમાં વર્તતો હતો. વીરરાજાના તે ક્ષત્તા (અંતઃપુર અધિકારી) એ તેને ‘વિષ્ટિ-યોગ’ એટલે બળજબરીની સેવા-સ્થિતિ માની.
Verse 4
उवाह शिविक्रामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः गृहीतो विष्टिना ज्ञानी उवाहात्मक्षयाय तं
ક્ષત્તાના વચનથી પ્રેરાઈ તે જ્ઞાની શિવિક્રામાની પાલકી વહન કરવા લાગ્યો. વિષ્ટિ (જબરદસ્તી મજૂરી)થી પકડાયેલો તે તેને વહન કરતો રહ્યો—જે તેના પોતાના ક્ષયનું કારણ બન્યું.
Verse 5
ययौ जडगतिः पश्चात् ये त्वन्ये त्वरितं ययुः शीघ्रान् शीघ्रगतीन् दृष्ट्वा अशीघ्रं तं नृपोऽब्रवीत्
જેની ગતિ જડ હતી તે પાછળ ગયો; અને બીજા લોકો ઝડપથી આગળ વધ્યા. ઝડપી ગતિથી ચાલનારાઓને ઝડપથી જતા જોઈ રાજાએ તે ધીમે ચાલનારને કહ્યું—“આટલો વિલંબ ન કર.”
Verse 6
राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिविका मम किमायाससहो न त्वं पीवानसि निरीक्ष्यसे
રાજાએ કહ્યું—શું તું થાકી ગયો છે? તું તો મારી શિવિકા (પાલકી) થોડું જ અંતર વહન કરી છે. શું તું પરિશ્રમ સહન કરી શકતો નથી? તને જોઈને તું પુષ્ટ દેખાતો નથી।
Verse 7
ब्राह्मण उवाच नाहं पीवान्न वैषोढा शिविका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न वायासो वोढव्यो ऽसि महीपते
બ્રાહ્મણે કહ્યું—મેં મદિરા પીધી નથી, અને હું વહન કરવામાં અસમર્થ પણ નથી. આપની આ શિવિકા (પાલકી) મને જ વહન કરવી છે. હું ન થાક્યો છું, ન કંટાળ્યો; હે મહીપતે, વહન થવાનું તો આપને છે।
Verse 8
भूमौ पादयुगन्तस्थौ जङ्घे पादद्वये स्थिते उरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
ભૂમિ પર બે પગ સ્થિર છે; તે બે પગ પર પિંડળીઓ સ્થિત છે. પિંડળીઓ ઉપર જાંઘો છે; અને તે આધાર ઉપર ઉદર (પેટ) સ્થિત છે।
Verse 9
वक्षःस्थलं तथा वाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धस्थितेयं शिविका मम भावो ऽत्र किं कृतः
વક્ષસ્થળ, બાહુઓ અને સ્કંધ—આ બધું ઉદર પર સ્થિત છે. આ શિવિકા સ્કંધ પર જ ટેકાયેલી છે; તો અહીં મારા ‘ભાવ’ (અહં/પ્રયત્ન) એ શું કર્યું?
Verse 10
शिविकायां स्थितञ्चेदं देहं त्वदुपलक्षितं तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा
જો પાલકીમાં સ્થિત આ દેહને તમે ‘તમે’ તરીકે ઓળખાવો, તો એ જ સંદર્ભમાં અહીં ‘હું’ પણ કહેવાય છે; નહીંતર વચન વિરોધાભાસી બની જાય।
Verse 11
अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो गुणवर्गो हि यात्ययं
હે પાર્થિવ! હું, તું અને અન્ય સૌ પણ દેહભૂત તત્ત્વો દ્વારા વહેતા લઈ જવાઈએ છીએ. ગુણપ્રવાહમાં પડેલો આ ગુણસમૂહ નિશ્ચયે આગળ ધપે છે.
Verse 12
कर्मवश्या गुणाश् चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म तच्चाशेषेषु जन्तुषु
હે પૃથ્વીપતે! સત્ત્વ વગેરે આ ગુણો કર્મના અધિન રહી કાર્ય કરે છે. અને અવಿದ್ಯાથી સંચિત કર્મ તે જ સર્વ જીવોમાં નિર્વિશેષ રીતે વિદ્યમાન છે.
Verse 13
आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु
આત્મા શુદ્ધ, અક્ષર અને શાંત છે; તે નિર્ગુણ અને પ્રકૃતિથી પર છે. સર્વ જીવોમાં રહેલા તે એક આત્માને ન વૃદ્ધિ છે ન ક્ષય.
Verse 14
यदा नोपचयस्तस्य यदा नापचयो नृप तदा पीवानसीति त्वं कया युक्त्या त्वयेरितं
હે નૃપ! જ્યારે તેને ન વધારો છે ન ઘટાડો, ત્યારે ‘ત્યારે તે પીવાનસ (પોષિત) છે’ એમ તું કઈ યુક્તિથી પોતે કહ્યું?
Verse 15
भूजङ्घापादकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता शिविकेयं तथा स्कन्धे तदा भावःसमस्त्वया
આ ‘શિવિકા’ ભુજા, જાંઘ, પગ, કટિ, ઊરુ, જઠર વગેરેમાં સ્થિત છે; તેમજ સ્કંધ (ખભા) પર પણ. આ રીતે સમગ્ર ભાવ તારા દ્વારા નિવેદિત થયો.
Verse 16
तदन्यजन्तुभिर्भूप शिविकोत्थानकर्मणा शैलद्रव्यगृहोत्थोपि पृथिवीसम्भवोपि वा
હે રાજન, જો તે અન્ય જીવોથી થાય—શિવિકા (પાલકી) ઉઠાવવાના કર્મથી, અથવા શિલા‑દ્રવ્ય‑ગૃહાદિમાંથી ઉત્પન્ન, કે પૃથ્વીમાંથી જ ઉત્પન્ન—તો પણ એ જ નિયમ લાગુ પડે છે।
Verse 17
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर् नृप सोढव्यः स महाभारः कतरो नृपते मया
હે નૃપ, જેમ પુરુષનો પૃથક્‑ભાવ (અહંકાર) તેના પ્રાકૃત કરણો દ્વારા સહન થાય છે, તેમ તે મહાભાર પણ સહન કરવો પડે છે. કહો, હે નૃપતિ, મારા દ્વારા કયો ભાર વહન કરવો?
Verse 18
यद्द्रव्या शिविका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपवृंहितः
આ શિવિકામાં જે જે દ્રવ્ય છે, તે જ ભૂત‑સંગ્રહ (જીવસમષ્ટિ) છે। હે પ્રભુ, આપના પ્રભાવથી આ સમગ્રનું સમત્વપૂર્વક ધારણ અને પોષણ‑વર્ધન થયું છે।
Verse 19
तच्छ्रुत्वोवाच राजा तं गृहीत्वाङ्घ्री क्षमाप्य च प्रसादं कुरु त्यक्त्वेमां शिविकां ब्रूहि शृण्वते यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारणम्
આ સાંભળી રાજાએ કહ્યું—“તમારા ચરણ પકડી ક્ષમા માગું છું; કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ. આ શિવિકા છોડીને કહો—હું સાંભળું છું—તમે કોણ છો, કયા હેતુથી, અને તમારા આગમનનું કારણ શું છે?”
Verse 20
ब्राह्मण उवाच श्रूयतां कोहमित्येतद्वक्तुं नैव च शक्यते पाठो ऽयं न समीचीनः उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्रागमनक्रिया
બ્રાહ્મણે કહ્યું—“સાંભળો. ‘હું કોણ?’ એમ આ રીતે કહેવું સર્વથા શક્ય નથી. આ પાઠ યોગ્ય નથી; (અર્થ એ કે) સર્વત્ર ઉપભોગ (ફળાનુભવ) માટે જ ગમન‑આગમનની ક્રિયા પ્રવર્તે છે।”
Verse 21
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देशाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देशादिमृच्छति
ધર્મ અને અધર્મમાંથી ઉત્પન્ન સુખ-દુઃખનો ભોગ જન્મસ્થાન વગેરે પરિસ્થિતિઓ નક્કી કરે છે; તે ફળ ભોગવવા જીવ વિશેષ દેશાદિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 22
रजोवाच यो ऽस्ति सोहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्येषु न दोषाय शब्दोहमिति यो द्विज
રજસે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, ‘સોઽહમ્’ (હું તે જ છું) એમ બોલવું કેમ અશક્ય? આત્મસ્થિતોમાં ‘હું’ શબ્દ દોષ નથી, હે દ્વિજ।
Verse 23
ब्राह्मण उवाच शब्दोहमिति दोषाय नात्मन्येष तथैव तत् अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः
બ્રાહ્મણે કહ્યું—‘હું શબ્દ છું’ એવી કલ્પના દોષકારક છે; તે આત્માને લાગુ પડતી નથી. અનાત્મમાં આત્મબુદ્ધિ, અથવા માત્ર શબ્દને જ સત્ય માનવું—ભ્રાંતિનું લક્ષણ છે।
Verse 24
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् कोहमित्येतद्विफलं वचः
જ્યારે એક જ પુરુષ (આત્મા) સર્વ દેહોમાં સ્થિત હોય, ત્યારે ‘તમે કોણ? હું કોણ?’ એવું વચન નિષ્ફળ બને છે।
Verse 25
त्वं राजा शिविका चेयं वयं वाहाः पुरःसराः अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
‘તમે રાજા, આ શિવિકા (પાલકી), અમે આગળ ચાલતા વહનકર્તા, અને આ તમારો લોકસમૂહ’—આ વાક્ય સાચું નથી; રાજા વિષે આવું (આત્મશ્લાઘાસૂચક) કહેવું યોગ્ય નથી।
Verse 26
वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिविका त्वदधिष्ठिता का वृक्षसंज्ञा जातस्य दारुसंज्ञाथ वा नृप
વૃક્ષમાંથી દારુ (કાષ્ઠ) ઉત્પન્ન થાય છે; અને એ જ દારુથી બનેલી આ શિવિકા તું અધિષ્ઠિત છે. તો ઉત્પન્ન થયેલી વસ્તુને ‘વૃક્ષ’ સંજ્ઞા કેવી રીતે રહે? હે નૃપ, ‘દારુ’ સંજ્ઞા જ યોગ્ય નથી શું?
Verse 27
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति चेतनः न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिविकागतं
આ ચેતન પુરુષ ‘મહારાજ વૃક્ષ પર આરૂઢ છે’ એમ નથી કહેતો; અને બધા લોકો પણ કઠોર રીતે તને ‘શિવિકામાં આવેલો’ કહીને સંબોધતા નથી.
Verse 28
शिविकादारुसङ्घातो रचनास्थितिसंस्थितः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिविका त्वया
શિવિકા દારુઓનો સંઘાત છે, જે પોતાની રચના અને સ્થિતીમાં સ્થિર છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તેની તપાસ કરાવ; તેના અવયવભેદનું વિશ્લેષણ કરવાથી શિવિકાનું બંધારણ (અને દોષ) જાણી શકાશે.
Verse 29
पुमान् स्त्री गौरयं वाजी कुञ्चरो विहगस्तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
‘પુરુષ’, ‘સ્ત્રી’, ‘ગાય’, ‘ઘોડો’, ‘હાથી’, ‘પક્ષી’ અને ‘વૃક્ષ’—આ નામો દેહધારી રૂપો પર લોકવ્યવહારની સંજ્ઞાઓ છે; અને તેમનો વિશેષ ભાવ કર્મરૂપ કારણોથી ઉત્પન્ન થાય છે એમ જાણવું.
Verse 30
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निपादनहेतवः
જીભ કહે છે—‘હું બોલું છું’; દાંત, હોઠ અને તાલુ કહે છે—‘હું નહીં (અમે).’ હે નૃપ, કારણ કે આ બધા વાણી પ્રગટ થવાના હેતુ છે.
Verse 31
किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयं तथापि वाङ्नाहमेतदुक्तं मिथ्या न युज्यते
અહીં કારણોની શું જરૂર? વાણી પોતે જ કહે છે—‘હું વાણી છું’. તેમ છતાં ‘હું વાણી નથી’ એવું કહેવું મિથ્યા તરીકે પણ યોગ્ય નથી.
Verse 32
पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाय्वादिलक्षणः ततो ऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहं
કારણ કે પુરુષનો દેહપિંડ શિર, પાયુ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત થઈને અલગ છે, તો તેમાં ‘હું’ એવી સંજ્ઞા ક્યાં લગાવું? હે રાજન, હું એ ઓળખ કેવી રીતે કરું?
Verse 33
यदन्यो ऽस्ति परः कोपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदेषोहमयं चान्यो वक्तुम् एवमपीष्यते
હે રાજશ્રેષ્ઠ! જો મારે કરતાં શ્રેષ્ઠ કોઈ બીજો હોય, તો તે—આ ‘હું’ અને તે ‘અન્ય’—આ જ રીતે બોલવા પણ ઇચ્છુક થાઓ.
Verse 34
परमार्थभेदो न नगो न पशुर्नच पादपः शरीराश् च विभेदाश् च य एते कर्मयोनयः
પરમાર્થમાં ભેદ નથી—ન સાપ, ન પશુ, ન વૃક્ષ; અને અહીં દેખાતા વિવિધ શરીરો તથા તેમના ભેદ માત્ર કર્મજન્ય યોનિરૂપ છે.
Verse 35
यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् तच्चान्यच्च नृपेत्थन्तु न सत् सम्यगनामयं
પરંતુ લોકમાં જેને ‘રાજા’ કહે છે, અને જે રાજભટાત્મક (સૈન્ય-અનુચરાદિ) છે, તેમજ રાજત્વ-સ્વભાવનું જે કંઈ—હે નૃપ, સમ્યક્ વ્યાખ્યા મુજબ તપાસીએ તો તે ખરેખર સત્ નથી.
Verse 36
त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपोरिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वां भूप वदाम्यहं
તમે સર્વલોકના રાજા છો—પિતાના પુત્ર, શત્રુના પણ શત્રુ, પત્નીના પતિ અને પુત્રના પિતા. હે ભૂપ, હું કોણ કે તમને ઉપદેશ આપું અથવા વર્ણવું?
Verse 37
त्वं किमेतच्छिरः किन्नु शिरस्तव तथोदरं किमु पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते
શું તું જ આ શિર છે? કે શિર તારો છે? તેમ જ શું તું જ આ ઉદર છે? કે પગ વગેરે તું જ છે? હે મહીપતે, કહો—આમાં ‘તું’ શું અને ‘તારું’ શું?
Verse 38
समस्तावयेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः कोहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव तच्छ्रत्वोवाच राजा तमवधूतं द्विजं हरिं
તમે દેહ-મનના સર્વ અવયવોમાંથી અલગ રહી સ્થિત છો. ‘હું કોણ?’—આ તત્ત્વમાં નિપુણ બની ઊંડું ચિંતન કરો, હે પાર્થિવ. આ સાંભળી રાજાએ તે અવધૂત દ્વિજ હરિને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 39
रजोवाच श्रेयो ऽर्थमुद्यतः प्रष्टुं कपिलर्षिमहं द्विज तस्यांशः कपिलर्षेस्त्वं मत् कृते ज्ञानदो भुवि ज्ञानवीच्युदछेर्यस्माद्यच्छ्रेयस्तच्च मे वद
રાજાએ કહ્યું—હે દ્વિજ, શ્રેય માટે હું કપિલ ઋષિને પૂછવા નીકળ્યો હતો. તમે તે કપિલ ઋષિના અંશ છો; મારા હિતાર્થે ભૂમિ પર જ્ઞાનદાતા છો. તેથી આપમાંથી જ્ઞાનની તરંગ ઉઠી છે; જે શ્રેય છે તે મને કહો.
Verse 40
ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थन्न पृच्छसि श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाण्येव भूपते
બ્રાહ્મણે કહ્યું—તમે ફરી પૂછો છો, ‘શ્રેય શું છે?’ પરંતુ પરમાર્થ પૂછતા નથી. હે ભૂપતે, જે શ્રેય પરમ લક્ષ્ય નથી, તે બધું સંપૂર્ણપણે સીમિત અને ગૌણ જ છે.
Verse 41
देवताराधनं कृत्वा धनसम्पत्तिमिच्छति पुत्रानिच्छति राज्यञ्च श्रेयस्तस्यैव किं नृप
દેવતાઓની આરાધના કરીને મનુષ્ય ધન-સંપત્તિ ઇચ્છે છે; પુત્રો અને રાજ્ય પણ ઇચ્છે છે—હે નૃપ, આથી પરે શ્રેય શું હોઈ શકે?
Verse 42
विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः यज्ञादिका क्रिया न स्यात् नास्ति द्रव्योपपत्तिता
વિવેકી માટે પરમાત્મા સાથેનું સંયોગ જ પરમ શ્રેય છે. યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓ કરવી નહીં, કારણ કે જરૂરી દ્રવ્ય-સાધન તત્ત્વતઃ પ્રાપ્ત નથી (અથવા અસાર છે).
Verse 43
परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः
પરમ સત્ય અને આત્માનું યોગ જ ‘પરમાર્થ’ કહેવાય છે. તે એક, સર્વવ્યાપી, સમ, શુદ્ધ, નિર્ગુણ અને પ્રકૃતિથી પર છે.
Verse 44
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः परं ज्ञानमयो ऽसङ्गी गुणजात्यादिभिर्विभुः
આત્મા જન્મ, વૃદ્ધિ વગેરે રહિત છે; તે સર્વગત અને અવ્યય છે—પરમ, જ્ઞાનમય, અસંગ, અને ગુણ-જાતિ વગેરે દ્વારા મર્યાદિત નથી; તે સર્વવ્યાપી છે.
Verse 45
निदाधऋतुसंवादं वदामि द्विज तं शृणु ऋतुर्ब्रह्मसुतो ज्ञानी तच्छिष्यो ऽभूत् पुलस्त्यजः
હે દ્વિજ, નિદાઘ અને ઋતુનો સંવાદ હું કહું છું; તે સાંભળો. બ્રહ્મપુત્ર જ્ઞાની ઋતુના શિષ્ય પુલસ્ત્યનો પુત્ર હતો.
Verse 46
निदाघः प्राप्तविद्यो ऽस्मान्नगरे वै पुरे स्थितः देविकायास्तटे तञ्च तर्कयामास वै ऋतुः
નિદાઘ વિદ્યાપ્રાપ્ત થઈ અમારા નગરમાં વસતો હતો; દેવિકા નદીના તટે ઋતુએ તેની સાથે તર્ક-વિતર્ક અને ચર્ચા કરી.
Verse 47
दिव्ये वर्षसहस्रे ऽगान्निदाघमवलोकितुं निदाघो वैश्वदेवान्ते भुक्त्वान्नं शिष्यमब्रवीत् भुक्तन्ते तृप्तिरुत्पन्ना तुष्टिदा साक्षया यतः
હજાર દિવ્ય વર્ષો વીતી ગયા પછી તે નિદાઘને જોવા ગયો. નિદાઘે વૈશ્વદેવના અંતે ભોજન કરીને શિષ્યને કહ્યું—“તું ખાધું; તને તૃપ્તિ ઊપજી; તેથી સ્થાયી સંતોષ આપનારી તુષ્ટિ પ્રત્યક્ષ સાબિત છે.”
Verse 48
ऋतुर् उवाच क्षुदस्ति यस्य भुते ऽन्ने तुष्टिर्ब्राह्मण जायते न मे क्षुदभवत्तृप्तिं कस्मात्त्वं परिपृच्छसि
ઋતુએ કહ્યું—“હે બ્રાહ્મણ, જેને ભૂખ હોય તે અન્ન ભક્ષણ કરતાં તુષ્ટિ થાય છે. મને ભૂખ જ નથી લાગી, તેથી તૃપ્તિ થતી નથી; તો તું મને કેમ પૂછે છે?”
Verse 49
क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज पृष्टोहं यत्त्वया ब्रूयां तृप्तिरस्त्ये व मे सदा
હે દ્વિજ, ભૂખ અને તરસ—દેહધર્મ કહેવાતા—મારા નથી. તું પૂછ્યું તેથી કહું છું: મારા માટે તો સદા તૃપ્તિ જ છે.
Verse 50
पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवदयं यतः अतो ऽहं प्रत्यगात्मास्मीत्येतदर्थे भवेत् कथं
આ પુરુષ (આત્મા) આકાશની જેમ સર્વગત અને વ્યાપક છે; તો “અતઃ હું પ્રત્યગાત્મા છું” એવા વાક્યનો અર્થ કેવી રીતે સ્થાપિત થશે?
Verse 51
सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्यो न भवेन्नापि नान्यस्त्वत्तो ऽस्मि वा प्यहं
હું જ તે પરમ તત્ત્વ છું; હું ન જાઉં, ન આવું, અને એક જ સ્થાને નિવાસ કરતો નથી. તું મારાથી ભિન્ન નથી; અને હું પણ તારાથી ભિન્ન નથી.
Verse 52
निदाघऋतुसंवादमद्वैतबुद्धये शृण्विति ख , ञ च ततः क्षुत्सम्भवाभावादिति ख , ञ च कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत् कथमिति ख , ञ च भोक्तेति क मृण्मयं हि गृहं यद्वन्मृदालिप्तं स्थिरीभवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः
“અદ્વૈતબુદ્ધિના જાગરણ માટે નિદાઘ અને ઋતુનો સંવાદ સાંભળો.” (કેટલાક પાઠોમાં) “ત્યારબાદ ભૂખનો ઉદય થતો નથી.” (અને) “ક્યાંથી, ક્યાં, અને કયા સ્થાને કોઈ જશે?—આ પણ અર્થસભર છે; કેવી રીતે (અન્યથા થાય)?” (અને) “ભોક્તા કોણ?” જેમ માટીનું ઘર માટીથી લિપ્ત કરવાથી દૃઢ બને છે, તેમ આ દેહ પણ પાર્થિવ છે, પાર્થિવ પરમાણુઓથી રચાયેલો છે.
Verse 53
ऋतुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस्तवोदितः
હું ઋતુ, તારો આચાર્ય છું. હે દ્વિજ, તને પ્રજ્ઞા આપવા હું અહીં આવ્યો છું. હવે હું પ્રસ્થાન કરું છું; તને પરમાર્થ (પરમ સત્ય) કહી દેવાયો છે.
Verse 54
एकमेवमिदं विद्धि न भेदः सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः
આને જ એકમાત્ર સત્ય જાણો: સમગ્ર જગતમાં ભેદ નથી. આ ‘વાસુદેવ’ નામે અભિહિત પરમાત્માનું જ સ્વરૂપ છે.
Verse 55
ऋतुर्वर्षसहस्रान्ते पुनस्तन्नगरं ययौ निदाघं नगरप्रान्ते एकान्ते स्थितमब्रवीत् एकान्ते स्थीयते कस्मान्निदाघं ऋतुरब्रवीत्
હજાર વર્ષના અંતે ઋતુ ફરી તે નગરમાં ગયો. નગરની સીમાએ નિદાઘને એકાંતમાં ઊભેલો જોઈ તેણે કહ્યું—“નિદાઘ, તું એકાંતમાં કેમ ઊભો છે?”—એમ ઋતુએ નિદાઘને કહ્યું.
Verse 56
निदाघ उवाच भो विप्र जनसंवादो महानेष नरेश्वर प्रविवीक्ष्य पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया
નિદાઘે કહ્યું— હે વિપ્ર, હે નરેશ્વર! અહીં મહાન જનસમાગમ અને સંવાદ છે. આ રમ્ય નગર જોવા આવીને હું એ જ કારણે અહીં રહ્યો છું.
Verse 57
ऋतुर् उवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो द्विजोत्तम
ઋતુએ કહ્યું— અહીં લોકોમાં રાજા કોણ છે અને બીજો (સામાન્ય) માણસ કોણ છે? હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મને કહો; તમે જાણકાર છો, હે બ્રાહ્મણોત્તમ।
Verse 58
यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुत्थितं अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिवारस्तथेतरः
આ રાજા અહીં— પર્વતશિખર જેવો ઊંચો, મદોન્મત્ત ગજેન્દ્ર પર આરુઢ— એ જ નરેન્દ્ર છે; આ તેનો પરિવાર/અનુચર છે, અને બાકીના અન્ય લોકો છે.
Verse 59
गजो यो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्येष स भूपतिः ऋतुराह गजः को ऽत्र राजा चाह निदाघकः
ઋતુએ કહ્યું— હે બ્રહ્મન! જે નીચે ગજ છે તે જ ભૂપતિ; અને જે ઉપર છે તે રાજા. ત્યારે નૃપે કહ્યું— અહીં ગજ કોણ અને રાજા કોણ? અને નિદાઘકે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 60
ऋतुर्निदाघ आरूढो दृष्टान्तं पश्य वाहनं उपर्यहं यथा राजा त्वमधः कुञ्जरो यथा
ઋતુએ કહ્યું— હે નિદાઘ! આરુઢ થઈ આ દૃષ્ટાંત જો, આ વાહનને નિહાળો. જેમ રાજા ઉપર છે, તેમ તું નીચે છે— તેને વહન કરનાર કુંજરની જેમ.
Verse 61
ऋतुः प्राह निदाघन्तं कतमस्त्वामहं वदे उक्तो निदाघस्तन्नत्वा प्राह मे त्वं गुरुर्ध्रुवम्
ઋતુએ નિદાઘને કહ્યું—“હું તને કયા નામે સંબોધું?” એમ પૂછતાં નિદાઘે તેમને નમસ્કાર કરીને કહ્યું—“તમે નિશ્ચયે મારા અચલ, સત્ય ગુરુ છો।”
Verse 62
आरूढो ऽयं गजं राजा परलोकस्तथेतर इति ख , ञ च क पुस्तके सर्वत्र ऋभुरिति ऋतुस्थानीयः पाठः नान्यस्माद्द्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा ऋतुः प्राह निदाघन्तं ब्रह्मज्ञानाय चागतः परमार्थं सारभूतमद्वैतं दर्शितं मया
“આ રાજા હાથી પર આરુઢ છે; પરલોક પણ છે અને આ લોક પણ”—એવું ખ-, ઞ- અને ક-હસ્તપ્રતોમાં પાઠાંતર મળે છે; સર્વત્ર ‘ઋતુ’ના સ્થાને ‘ઋભુ’ પાઠ છે. દ્વૈતના સંસ્કારોથી સંસ્કૃત મન અન્ય રીતે સત્યને ગ્રહણ કરતું નથી. ઋતુએ નિદાઘને કહ્યું—“બ્રહ્મજ્ઞાન આપવા હું આવ્યો છું; પરમાર્થનો સારરૂપ અદ્વૈત મેં તને દર્શાવ્યો છે।”
Verse 63
ब्राह्मण उवाच निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनि
બ્રાહ્મણે કહ્યું—તે ઉપદેશથી નિદાઘ પણ અદ્વૈતનિષ્ઠ બન્યો; અને તેણે સર્વ ભૂતોને ભેદ વિના તે જ આત્મસ્વરૂપમાં જોયાં।
Verse 64
अवाप मुक्तिं ज्ञानात्स तथा त्वं मुक्तिमाप्स्यसि एकः समस्तं त्वञ्चाहं विष्णुः सर्वगतो यतः
તેને જ્ઞાનથી મુક્તિ મળી; તેમ જ તું પણ મુક્તિ પામશે. એક જ સર્વ છે; તું અને હું એ સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ જ છીએ, કારણ કે તે સર્વત્ર છે।
Verse 65
पीतनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकः स पृथक् पृथक्
જેમ એક જ આકાશ પીળા, નીલા વગેરે ભેદથી દેખાય છે, તેમ આત્મા પણ એક જ હોવા છતાં ભ્રાંતિભરી દૃષ્ટિથી અલગ અલગ જણાય છે।
Verse 66
अग्निर् उवाच मुक्तिं ह्य् अवाप भवतो ज्ञानसारेण भूपतिः संसाराज्ञानवृक्षारिज्ञानं ब्रह्मेति चिन्तय
અગ્નિએ કહ્યું—તમારા જ્ઞાનસારથી રાજાએ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી. સંસારરૂપ અજ્ઞાનવૃક્ષને કાપનાર શત્રુરૂપ જે જ્ઞાન છે, તેને બ્રહ્મ માનીને ચિંતન કરો।
Frequently Asked Questions
The teacher dismantles the king’s assumptions by showing that ‘carrier’ and ‘carried’ are conventions imposed on a composite body driven by elements, guṇas, and karma, while the true Self is nirguṇa, unchanged, and not the agent of bodily motion.
Because when the one Self is recognized as present in all bodies, personal identity-questions based on separative naming lose ultimate meaning; they remain valid only at the level of social convention (vyavahāra), not paramārtha.
It uses experiential markers (hunger, satisfaction, place, movement) to show these belong to body-conditions, whereas the Self is all-pervading like space—neither coming nor going—thus undermining dualistic habit (dvaita-saṃskāra).
Not finite gains (wealth, sons, sovereignty) sought through deity-worship, but the discerning ‘union’ with the Supreme Self—paramārtha—realized through knowledge of the Self beyond prakṛti and guṇas.