Adhyaya 374

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्यानं नाम त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः प्राप्नुयाद्धरिमिति ख प्राप्यते फलमिति ञ अथ चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः धारणा अग्निर् उवाच धारणा मनसोध्येये संस्थितिर्ध्यानवद्द्विधा मूर्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ધ્યાન’ નામનો ત્રણસો ચોત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. (પાઠાંતર: ‘હરિ પ્રાપ્ત થાય’ / ‘ફળ પ્રાપ્ત થાય’). હવે ત્રણસો પંચોત્તેરમો ‘ધારણા’ અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા— ધ્યેય વિષયમાં મનની સ્થિર સ્થાપના એ ધારણા છે; ધ્યાનની જેમ તે બે પ્રકારની છે. હરિના સાકાર અને નિરાકાર ધ્યાનમાં મનને ધારણ કરવાથી હરિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 2

यद्वाह्यावस्थितं लक्षयं तस्मान्न चलते मनः तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः

જ્યારે લક્ષ્યને બાહ્ય રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવે અને મન તેમાંથી ન ખસે, ત્યારે જેટલા સમય સુધી નિર્ધારિત સ્થાને મન સ્થિર રહે, તેને ધારણા (એકાગ્રતા) કહે છે.

Verse 3

कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साभिधीयते

નક્કી કરેલી સમયમર્યાદા સુધી મનને દેહમાં સ્થાપિત કરીને તે લક્ષ્યથી ન ખસે, તેને ધારણા (એકાગ્રતા) કહેવામાં આવે છે.

Verse 4

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वदशधारणाः ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

બાર આયામ (સમયમાન) ધારણા છે; બાર ધારણાઓથી ધ્યાન બને છે; અને ધ્યાન બારના સમૂહ સુધી પહોંચે ત્યારે તેને સમાધિ કહે છે.

Verse 5

धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर् विमुच्यते कुलैकविंशमुत्तार्य स्वर्याति परमं पदं

ધારણા-અભ્યાસથી સંયમિત આત્મા જો પ્રાણો દ્વારા દેહથી વિમુક્ત થાય, તો તે પોતાના કુળની એકવીસ પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરીને સ્વર્ગે જઈ પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 6

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः तत्तदङ्गं धिया व्याप्य धारयेत्तत्त्वधारणं

યોગીઓમાં જે જે અંગમાં વ્યાધિ ઉત્પન્ન થાય, તે તે અંગને ધીથી વ્યાપી ત્યાં તત્ત્વ-ધારણા (તત્ત્વ પર એકાગ્રતા) કરવી જોઈએ।

Verse 7

आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्या द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ! વિષ્ણુની શિખા-વિધિ અગ્નેયી, વારુણી અને ઐશાની—અમૃતસ્વરૂપ શક્તિઓ—સાથે, અગ્નિ સહિત, અને અંતે “ફટ્” ઉચ્ચાર સાથે કરવી જોઈએ।

Verse 8

नाडीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं

નાડીઓ દ્વારા શુભ, દિવ્ય અને વિકટ ‘શૂલાગ્ર’ને ભેદવું (અર્થાત્ માનસિક રીતે પસાર થવું) જોઈએ; પગના અંગૂઠાથી કપાળના શિખર સુધી તેને કિરણમંડળથી આવૃત માની ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 9

स्वयं याति परं पदमिति ख तिर्यक्चाधोर्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्यो ऽतीव तेजसा चिन्तयेत् साधकेन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने

“તે સ્વયં પરમ પદે જાય છે”—નિશ્ચયે. તિર્યક્, અધઃ અને ઊર્ધ્વ ભાગોમાંથી તે પ્રવાહો અતિ તેજસ્વિતાથી પ્રસ્થાન કરે ત્યારે, હે મહામુને, સાધકોમાં શ્રેષ્ઠે તે પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી તેનું ચિંતન કરવું જોઈએ।

Verse 10

भस्प्रीभूतं शरीरं स्वन्ततश् चैवीपसंहरेत् शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः

શરીર ભસ્મીભૂત થયા પછી તેને સ્વયં એકત્ર કરવું જોઈએ. હે દ્વિજ! શીત, શ્લેષ્મ વગેરે તથા પાપ નાશ પામે છે.

Verse 11

शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ध्यायेदच्छिन्नचिन्तात्मा भुयो भूतेन चात्मना

તે શિર, ‘ધી’ અને ‘કા’ અક્ષરો તથા કણ્ઠને અધોમુખ કરીને સ્મરે. અવિચ્છિન્ન ચિંતનવાળો બની, ભૂતતત્ત્વ સાથે આત્માનું તાદાત્મ્ય કરીને વારંવાર ધ્યાન કરે.

Verse 12

स्फुरच्छीकरसंस्मर्शप्रभूते हिमगामिभिः धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य भुवि चिन्तयेत्

ચમકતા છાંટાના સ્પર્શથી સમૃદ્ધ, હિમ જેવી ગતિ ધરાવતી ધારાઓથી પૃથ્વી પર આખું વિશ્વ સંપૂર્ણ રીતે ભરાઈ ગયું છે એમ ધ્યાન કરવું.

Verse 13

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलग् सुषुम्नान्तर्गतो भूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं

બ્રહ્મરંધ્રમાંથી સંક્ષોભ થતાં તે સુષુમ્નામાં પ્રવેશીને આધારમંડળ (મૂલાધાર) સુધી જાય છે અને ‘પૂર્ણેન્દુ’ સ્થાને નિવાસ કરે છે.

Verse 14

संप्लाव्य हिमसंस्पर्शतोयेनामृतमूर्तिना क्षुत्पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीडितः

હિમસ્પર્શવાળા, અમૃતસ્વરૂપ જળથી પોતાને સંપૂર્ણ રીતે સ્નાન કરાવી, ભૂખ-તરસના આક્રમણ અને તીવ્ર તાપથી પીડિત મનુષ્યને શાંતિ મળે છે.

Verse 15

धारयेद्वारुणीं मन्त्रो तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः वारुणीधारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां शृणु

મંત્રસાધકે અચંચળ ચિત્તે તૃપ્તિ માટે વારુણી-ધારણા કરવી જોઈએ. વારુણી-ધારણા કહી; હવે ઐશાની-ધારણા સાંભળો.

Verse 16

व्योम्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापाणे क्षयङ्गते प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता

અંતર્વ્યોમમાં બ્રહ્મમય કમળમાં, જ્યારે પ્રાણ-અપાન શમન પામે, ત્યારે વિષ્ણુના પ્રસાદસ્વરૂપનું ચિંતન કરવું—જ્યાં સુધી ચિંતન પણ ક્ષય પામે.

Verse 17

महाभावञ्जपेत् सर्वं ततो व्यापक ईश्वरः अर्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं

મહાભાવની સ્થિતિમાં સર્વનું જપ કરવું; ત્યારબાદ સર્વવ્યાપી ઈશ્વરને અર્ધચંદ્ર સમ, પરમ શાંત, નિરાભાસ અને નિરંજન રૂપે ધ્યેય કરવો.

Verse 18

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः

ગુરુમુખે ઉપદેશથી પોતાનું અંતરરૂપ ન જોવાય ત્યાં સુધી અસત્ય સત્ય જેવું ભાસે છે; સમગ્ર ચરાચર જગત સત્યવત્ દેખાય છે.

Verse 19

दृष्ठे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं पाठो ऽयमादर्शदोषेण दुष्टः वीरश्चेति ञ प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं

તે પરમ તત્ત્વનું દર્શન થતાં, બ્રહ્મા સુધી સહિત સમગ્ર ચરાચર જગત એકત્વરૂપે જાણાય છે. આ પાઠ લિપિક-દોષથી દૂષિત છે; અભિપ્રાય—પ્રમાતા-માન-મેયની ત્રિઆડી અતિક્રાંત થાય છે, અને ધ્યાન હૃદય-પદ્મની કલ્પના-રચના છે.

Verse 20

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं विष्णुमन्त्रेण वा कुर्यादमृतां धारणां वदे

માતૃમોદકવિધિ મુજબ જપ, હોમ, અર્ચન વગેરે સર્વ કરવું; અથવા વિષ્ણુમંત્ર દ્વારા જ સર્વ કર્મો કરવાં. હવે હું ‘અમૃતા’ નામની ધારણા કહું છું.

Verse 21

संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगम् शिरःस्थं चिन्तयेद् यत्नाच्छशाङ्कायुतवर्चसं

પૂર્ણચંદ્ર સમાન કમળનું ધ્યાન કરવું, જેના કર્ણિકા વીણાની મુષ્ટિ જેવી હોય. તેને પ્રયત્નપૂર્વક શિરસ્થ માનવું, અને કરોડો ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી ગણવું.

Verse 22

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं तथा हृत्कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् साधको विगतक्लेशो जायते धारणादिहिः

અંતર્વ્યોમમાં શિવના કલોલોથી પરિપૂર્ણ સર્વસંપૂર્ણ મંડળનું ધ્યાન કરવું. તેમજ હૃદયકમળમાં પણ તેનું ધ્યાન કરીને, તેના મધ્યમાં પોતાના સ્વરૂપનું સ્મરણ કરવું. આ ધारणાથી સાધક આ જીવનમાં જ ક્લેશરહિત બને છે.